IIT Bombay Student Death : साहिलच्या मृत्यूपूर्वी नेमकं काय घडलं? पहिल्या निवेदनामुळं आयआयटीची माफी, विद्यार्थ्यांनी स्पष्ट केली भूमिका

मुंबई : आयआयटी बॉम्बेतील द्वितीय वर्षाचा विद्यार्थी साहिल रविंद्र वाकोडे याच्या मृत्यूनंतर गेल्या तीन दिवसांत अनेक गंभीर प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. 18 सप्टेंबरला मध्य-सत्र परीक्षेदरम्यान साहिलकडे मोबाईल सापडल्याचे आयआयटी बॉम्बेने सुरुवातीला सांगितले. त्यानंतर काही तासांतच साहिल हॉस्टेलच्या खोलीत मृतावस्थेत आढळला. त्याच्या कुटुंबीयांनी साहिलला जातीय भेदभाव आणि मानसिक त्रासाला सामोरे जावे लागल्याचा आरोप केला. त्यानंतर पोलिसांनी एफआयआर दाखल केला. विद्यार्थ्यांनी आंदोलन करत संस्थेसमोर 18 मागण्यांचे चार्टर ठेवले. दरम्यान, साहिलच्या मृत्यूपूर्वी घडलेल्या घटनांबाबत दिलेल्या पहिल्या निवेदनासाठी आयआयटी बॉम्बेने माफी मागितली आहे. या प्रकरणाचा तपास आता मुंबई पोलिसांच्या गुन्हे शाखेकडे आहे.

साहिल वाकोडे हा आयआयटी बॉम्बेच्या ऊर्जा विज्ञान आणि अभियांत्रिकी विभागातील द्वितीय वर्षाचा विद्यार्थी होता. 18 सप्टेंबरला त्याची मध्य-सत्र परीक्षा होती. या परीक्षेदरम्यान त्याच्याकडे मोबाईल फोन आढळल्याचे आयआयटी बॉम्बेने सुरुवातीच्या निवेदनात म्हटले होते.

संस्थेच्या म्हणण्यानुसार, साहिलने परीक्षेतील प्रश्नपत्रिका चॅटजीपीटीवर अपलोड करून त्यातून उत्तरं मिळवण्याचा प्रयत्न केला होता. त्यानंतर संबंधित शिक्षक, फॅकल्टी अॅडव्हायझर आणि विभागप्रमुखांनी साहिलशी चर्चा केली आणि त्याचे समुपदेशन केले.

या घटनेचा त्याच्या शैक्षणिक कारकिर्दीवर परिणाम होणार नाही, असे त्याला सांगण्यात आल्याचे आयआयटीने म्हटले होते. त्याच्यावर त्यावेळी कोणतीही शिस्तभंगाची कारवाई सुरू करण्यात आली नव्हती, असेही संस्थेने सांगितले. मात्र, या घटनेनंतर काही तासांतच साहिल त्याच्या हॉस्टेलच्या खोलीत मृतावस्थेत आढळला. परीक्षेतील घटना, त्यानंतर साहिलशी झालेली चर्चा आणि त्याचा मृत्यू यांचा एकमेकांशी थेट संबंध होता का, हा सध्या तपासाचा विषय आहे.

साहिलच्या मृत्यूनंतर आयआयटी बॉम्बेने दिलेल्या पहिल्या निवेदनात परीक्षेदरम्यान मोबाईल वापरल्याचा आणि चॅटजीपीटीच्या माध्यमातून उत्तरं मिळवण्याचा प्रयत्न केल्याचा तपशील देण्यात आला. या निवेदनावर विद्यार्थ्यांनी तीव्र आक्षेप घेतला. मृत विद्यार्थ्याला स्वतःची बाजू मांडण्याची संधी नसताना त्याच्यावर परीक्षेत गैरप्रकार केल्याचा आरोप सार्वजनिक करणे योग्य नाही, अशी विद्यार्थ्यांची भूमिका होती.

"या प्रकरणाची सखोल चौकशी, म्हणजेच सीबीआय (CBI) चौकशी झालीच पाहिजे. साहिलने आत्महत्या केल्यानंतर आम्हाला समजले की तो मोबाईल फोन वापरत होता; मग परीक्षा कक्षात नक्की काय घडत होते? पर्यवेक्षक काय करत होते? 17 तारखेला आम्हाला एक मेसेज मिळाला की साहिलने आत्महत्या केली आहे. आमच्या मुलाबाबत आम्हाला केवळ तेवढेच एक वाक्य समजले. हे का किंवा कसे घडले, हे सांगायला कोणीही तयार नाही. साहिलच्या आत्महत्येच्या प्रकरणात प्रशासनातील जे कोणी दोषी असतील, त्यांच्यावर कारवाई झालीच पाहिजे. सीबीआय चौकशी झालीच पाहिजे. आम्हाला हे जाणून घ्यायचे आहे की, आतापर्यंत ज्या विद्यार्थ्यांनी जीव गमावला आहे, ते सर्व अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींमधीलच का होते? आमच्यासोबतच असे का घडत आहे? जर हा जातीवर आधारित छळ नसेल, तर मग काय आहे? आम्ही भारतीय संविधानाचे रक्षक आहोत आणि जर आमच्यावर अन्याय होत असेल, तर संपूर्ण देश ते पाहत आहे; साहिलला न्याय मिळालाच पाहिजे." - मृत साहिल रवींद्र वाकोडे याचे काका

चौकशी पूर्ण होण्यापूर्वी साहिलच्या मृत्यूपूर्वी घडलेल्या घटनांना निश्चित स्वरूपात मांडणेही योग्य नव्हते, असे विद्यार्थ्यांचे म्हणणे होते. यानंतर आयआयटी बॉम्बेने आपल्या आधीच्या निवेदनाबद्दल माफी मागितली. मृत्यूच्या आधीच्या घटनांची परिस्थिती अद्याप तपासाधीन असताना त्या घटनांचे स्वरूप निश्चित असल्याप्रमाणे मांडणे योग्य नव्हते, असे संस्थेने स्पष्ट केले.

साहिलच्या वडिलांनी पोलिसांकडे तक्रार दाखल करताना आपल्या मुलाला जातीय भेदभाव आणि मानसिक त्रासाला सामोरे जावे लागल्याचा आरोप केला. या तक्रारीत प्रा. सूर्यनारायण डुल्ला यांच्यासह इतरांविरोधातही आरोप करण्यात आले आहेत. मात्र, हे आरोप सध्या तपासाधीन आहेत. आयआयटी बॉम्बेने साहिलने संस्थेच्या प्रशासनाकडे किंवा एससी-एसटी सेलमध्ये जातीय भेदभावाबाबत कोणतीही तक्रार दाखल केली नव्हती, असे म्हटले आहे.

कुटुंबीयांनी केलेले आरोप आणि आयआयटी बॉम्बेची भूमिका यामध्ये फरक दिसून येतो. साहिलला जातीय भेदभावाचा सामना करावा लागला होता का, त्याला मानसिक त्रास झाला होता का आणि त्याचा मृत्यूशी काही संबंध होता का, हे तपासातून स्पष्ट होणार आहे.

आयआयटी बॉम्बेच्या विद्यार्थी प्रतिनिधींनी एक अधिकृत निवेदन जारी केले आहे.

त्या निवेदनात म्हटले आहे, "आम्ही कोणत्याही प्रकारची फसवणूक किंवा शैक्षणिक गैरवर्तनाचे समर्थन करत नाही किंवा त्याचे समर्थनही करत नाही. त्याच वेळी, आमचा सहकारी विद्यार्थी साहिल याच्या जाण्याने निर्माण झालेली परिस्थिती अत्यंत दुःखद आहे; या घटनेमुळे आम्हाला आमच्या संस्थेतील कार्यपद्धती आणि प्रक्रियांवर पुनर्विचार करण्यास भाग पाडले आहे. विद्यार्थ्यांनी सुरू केलेल्या आंदोलनाचा उद्देश शैक्षणिक गैरवर्तनाचे समर्थन करणे हा नव्हता. तर, काही काळापासून अस्तित्वात असलेल्या प्रणालीगत समस्यांकडे लक्ष वेधणे आणि संस्थात्मक पातळीवर अर्थपूर्ण व ठोस सुधारणांची मागणी करणे, हा त्यामागील सामूहिक प्रयत्न होता; जेणेकरून भविष्यात कोणत्याही विद्यार्थ्याला अशा परिस्थितीचा सामना करावा लागणार नाही."

"संस्थेचे संचालक आणि प्रशासनातील इतर सदस्यांसोबत एक 'ओपन हाऊस' (संवाद सत्र) आयोजित करण्यात आले होते, ज्याद्वारे विद्यार्थ्यांना त्यांच्या समस्या आणि प्रश्न थेट मांडण्याची संधी मिळाली, याचा आम्हाला आनंद आहे. प्राध्यापक सूर्यनारायण यांच्या संदर्भात, आम्ही हे स्पष्ट करू इच्छितो की, सुरू असलेल्या तपासाबाबत कोणाला दोषी ठरवणे किंवा पूर्वग्रहदूषित मत बनवणे ही आमची भूमिका कधीच नव्हती. आमच्या प्राध्यापक वर्गातील एक सदस्य म्हणून आम्ही प्राध्यापक डूल्ला यांच्या पाठीशी आहोत आणि आमचा असा विश्वास आहे की, ही तपास प्रक्रिया निष्पक्षपणे आणि न्याय्य पद्धतीने पार पडली पाहिजे. तपास पूर्ण होईपर्यंत त्यांना 'डीन (प्रशासकीय कामकाज)' या प्रशासकीय जबाबदारीतून मुक्त करावे, अशी आमची मागणी होती; ही मागणी केवळ एक खबरदारीचा उपाय म्हणून करण्यात आली होती, जेणेकरून तपास पूर्णपणे स्वतंत्र राहील आणि त्यावर कोणत्याही प्रकारे प्रभाव टाकला जाणार नाही. तपासाचे निष्कर्ष आणि त्यानंतरची योग्य कारवाई ही स्थापित तपास प्रक्रियेनुसारच झाली पाहिजे. विद्यार्थी म्हणून आमचा असा विश्वास आहे की, या दुर्दैवी घटनेतून निर्माण झालेले मुद्दे हे विद्यार्थ्यांच्या नेतृत्वाखालीच हाताळले जावेत आणि त्यांचे निराकरण संस्थेच्या अंतर्गतच केले जावे. साहिलच्या निधनामुळे निर्माण झालेली परिस्थिती ही बाहेरील राजकीय हितसंबंध, संघटना किंवा विविध विचारप्रवाहांच्या (नॅरेटिव्ह्जच्या) हाती जाऊ नये, ज्याद्वारे आयआयटी बॉम्बेच्या विद्यार्थी समुदायाच्या भावनांना किंवा मुद्द्यांना वेगळे वळण दिले जाईल. आमच्या मागण्या या कॅम्पसवरील विद्यार्थ्यांचे अनुभव आणि त्यांच्या चिंतांवर आधारित आहेत; त्यामुळे सुधारणेची ही प्रक्रिया विद्यार्थी समुदाय आणि संस्था यांच्याशीच निगडित आणि त्यांच्याच पुढाकाराने चालणारी असावी, असे आम्हाला वाटते."

एफआयआरमधील कलमं -

साहिलच्या वडिलांच्या तक्रारीवरून मुंबई पोलिसांनी गुन्हा दाखल केला आहे. प्रा. सूर्यनारायण डुल्ला यांचे नाव एफआयआरमध्ये आहे.

पोलिसांनी दिलेल्या माहितीनुसार, भारतीय न्याय संहितेच्या कलम 108 अंतर्गत आत्महत्येस प्रवृत्त केल्याचा आरोप करण्यात आला आहे. याशिवाय अनुसूचित जाती-जमाती अत्याचार प्रतिबंधक कायद्यातील संबंधित कलमांखालीही म्हणजेच ॲट्रॉसिटी कायद्याअंतर्गत गुन्हा दाखल करण्यात आला आहे.

या प्रकरणाचा तपास आता मुंबई पोलिसांच्या गुन्हे शाखेकडे सोपवण्यात आला आहे. महत्त्वाचे म्हणजे, एफआयआरमध्ये नोंदवलेले आरोप हे तपासाच्या सुरुवातीच्या टप्प्यातील आरोप आहेत. ते न्यायालयाने सिद्ध केलेले निष्कर्ष नाहीत. या आरोपांमध्ये तथ्य आहे का, हे तपासातून स्पष्ट होणार आहे.

प्रा. सूर्यनारायण डुल्ला यांना आयआयटी बॉम्बेने डीन, अॅडमिनिस्ट्रेटिव्ह अफेयर्स या प्रशासकीय पदावरून हटवले आहे. मात्र, ते आयआयटी बॉम्बेतील प्राध्यापक आहेत. त्यांना प्राध्यापक पदावरून निलंबित केले नसल्याचे आयआयटीने स्पष्ट केले आहे. विद्यार्थ्यांची मागणी मात्र केवळ प्रशासकीय पदावरून हटवण्यापुरती मर्यादित नव्हती. प्रा. डुल्ला यांना प्राध्यापक पदावरूनही निलंबित करावे, अशी विद्यार्थ्यांची मागणी होती.

दरम्यान, आयआयटी बॉम्बेच्या फॅकल्टी फोरमने प्रा. डुल्लांच्या समर्थनार्थ भूमिका घेतली आहे. परीक्षा केंद्रावर कथित गैरप्रकाराची माहिती त्यांनी संस्थेच्या नियमांनुसार दिल्याचे फॅकल्टी फोरमने म्हटले आहे.

विद्यार्थ्यांच्या 18 मागण्या काय आहेत?

साहिलच्या मृत्यूनंतर आयआयटी बॉम्बेतील विद्यार्थ्यांनी आंदोलन केले. या आंदोलनाला काँग्रेसच्या पदाधिकाऱ्यांनी देखील सहभागी होत पाठिंबा दर्शवला. या आंदोलनादरम्यान विद्यार्थ्यांनी संस्थेसमोर 18 मागण्यांचे चार्टर ठेवले. संचालक प्रा. शिरीष केदारे यांनी विद्यार्थ्यांशी झालेल्या चर्चेनंतर या चार्टरवर स्वाक्षरी केली.

या मागण्यांमध्ये साहिलच्या मृत्यूची स्वतंत्र आणि निष्पक्ष चौकशी करावी, चौकशीचा अहवाल ठराविक वेळेत द्यावा आणि प्रा. डुल्लांविरोधात कारवाई करावी, या प्रमुख मागण्यांचा समावेश आहे.

आयआयटी बॉम्बेने, प्राध्यापकांच्या वर्तनासाठी स्पष्ट आचारसंहिता तयार करावी आणि विद्यार्थ्यांच्या तक्रारी सोडवण्यासाठी प्रभावी यंत्रणा उभी करावी, अशीही मागणी विद्यार्थ्यांनी केली आहे.

विद्यार्थ्यांचा निर्णयप्रक्रियेत अधिक सहभाग असावा, मानसिक आरोग्य आणि समुपदेशन व्यवस्था मजबूत करावी, प्रत्येक 250 विद्यार्थ्यांमागे किमान एक समुपदेशक उपलब्ध करून द्यावा, अशी मागणीही करण्यात आली आहे.

आयआयटी रुग्णालयातील मानसिक आरोग्य सेवा सुधारावी, 24 तास मानसोपचार तज्ज्ञ उपलब्ध असावा आणि आपत्कालीन वैद्यकीय सुविधा अधिक चांगल्या कराव्यात, असेही विद्यार्थ्यांनी म्हटले आहे.

शिक्षक आणि कर्मचाऱ्यांना मानसिक आरोग्याबाबत संवेदनशीलता प्रशिक्षण द्यावे, विद्यार्थ्यांच्या समस्या नोंदवण्यासाठी स्वतंत्र पोर्टल तयार करावे आणि विद्यार्थी कल्याणासाठी टास्क फोर्स स्थापन करावा, या मागण्यांचाही चार्टरमध्ये समावेश आहे.

आंदोलन करणाऱ्या विद्यार्थ्यांवर शैक्षणिक, हॉस्टेल, आर्थिक किंवा कायदेशीर कारवाई करू नये, अशी हमी देण्याची मागणीही विद्यार्थ्यांनी केली आहे.

या प्रकरणातील पुढचा महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे मुंबई पोलिसांच्या गुन्हे शाखेचा तपास. साहिलच्या परीक्षेच्या वेळी नेमकं काय घडलं, त्याच्याशी कोणाची चर्चा झाली, त्याच्यावर कोणती कारवाई प्रस्तावित होती किंवा नव्हती, कुटुंबीयांनी केलेल्या जातीय छळाच्या आरोपांमध्ये तथ्य आहे का आणि साहिलच्या मृत्यूपूर्वी घडलेल्या विविध घटनांचा एकमेकांशी काय संबंध आहे, याचा तपास केला जाणार आहे.

दरम्यान, आयआयटी बॉम्बेने आधीच्या निवेदनाबद्दल माफी मागितली आहे. विद्यार्थ्यांच्या 18 मागण्यांवर चर्चा झाली आहे आणि प्रा. सूर्यनारायण डुल्ला यांना डीन पदावरून हटवण्यात आले आहे.

साहिलच्या मृत्यूमागील नेमकी कारणे काय होती आणि या प्रकरणात कोणाची जबाबदारी निश्चित होते का, याचे उत्तर तपास पूर्ण झाल्यानंतरच स्पष्ट होणार आहे. त्यामुळे सध्या या प्रकरणात कुटुंबीयांचे आरोप, एफआयआर, आयआयटी बॉम्बेची भूमिका आणि विद्यार्थ्यांच्या मागण्या या सर्व बाबी स्वतंत्रपणे पाहणे महत्त्वाचे आहे. या आरोपांची सत्यता आणि साहिलच्या मृत्यूमागील नेमकी परिस्थिती तपास आणि पुढील कायदेशीर प्रक्रियेतूनच स्पष्ट होणार आहे.

हेही वाचा -

1. आयआयटी बॉम्बे विद्यार्थी आत्महत्या प्रकरणात मोठी कारवाई; डीन निलंबित
2. आयआयटी विद्यार्थी आत्महत्या प्रकरण : ॲट्रॉसिटी अंतर्गत गुन्हा दाखल, 'त्या' प्राध्यापकांना बोलावणार चौकशीला
3. IIT Bombay मध्ये विद्यार्थ्यानं संपवलं जीवन; परीक्षा हॉलमधील घटनेनंतर उचललं टोकाचं पाऊल