સ્થાનિક આકાંક્ષાઓને કચડતા PoKમાં જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકો સામે વધતો રોષ

પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળના કાશ્મીર (PoK)ના રાવલકોટ અને તેની આસપાસના વિસ્તારો સતત ખોટાં કારણોસર સમાચારોમાં રહ્યા છે. અહીં સતત વિરોધ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યાં છે અને 27 જુલાઈથી 1 ઑગસ્ટ દરમિયાન પરિસ્થિતિ કાબૂ બહાર જતી રહી હતી. કેટલાક સ્થળોએ પ્રદર્શનકારીઓએ સુરક્ષા દળોના વાહનોને આગ ચાંપી હતી, જ્યારે સુરક્ષા દળોએ પણ અનેક સ્થળોએ ગોળીબાર કર્યો હતો. બંને પક્ષે જાનહાનિના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા અને તણાવનું વાતાવરણ યથાવત રહ્યું હતું.

આ અસંતોષ લાંબા સમયથી અંદરખાને ઉકળતો હતો. ખાસ કરીને જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકો રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં વધુ પ્રભાવશાળી બન્યા ત્યારથી આ સ્થિતિ વધુ સ્પષ્ટ થઈ હતી. આ રાજકીય ચર્ચા ધીમે ધીમે પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રીય રાજકીય નેરેટિવ સાથે વધુ સુસંગત બનતી ગઈ, જેના કારણે સ્થાનિક અને પ્રાદેશિક આકાંક્ષાઓને નુકસાન પહોંચ્યું.

2020માં પાકિસ્તાનના સ્વાયત્ત પ્રદેશ ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનનો વિશેષ દરજ્જો ઘટાડવા અંગેની ચર્ચા તેજ થતાં આ અસંતોષ વધુ સ્પષ્ટ રીતે સામે આવ્યો હતો.

ઇસ્લામાબાદના રાજકીય અને સત્તાધારી વર્ગમાં આ સ્વાયત્ત વિસ્તારોને પાકિસ્તાનના પ્રાંતોમાં ફેરવવા અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓએ પણ લોકોના રોષમાં વધુ વધારો કર્યો હતો.

2019માં જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કલમ 370 નાબૂદ કરવામાં આવ્યા બાદ તેની તાત્કાલિક અસર સરહદની બીજી તરફ પણ જોવા મળી હતી. તેના પગલે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન અને પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળના કાશ્મીર (PoK)ના અન્ય વિસ્તારોમાં સ્થાનિક રાજકીય પક્ષો વધુ નિર્ભય બન્યા હતા. તેમણે ખુલ્લેઆમ પાકિસ્તાન અને તેની નીતિઓ વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવવાનું શરૂ કર્યું હતું.

આ વિસ્તારોને પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રીય રાજકીય અને બંધારણીય માળખામાં વધુ ઊંડાણપૂર્વક સામેલ કરવાના પ્રયાસોએ વિરોધની એક નવી લહેરને જન્મ આપ્યો. ઇસ્લામાબાદના સત્તાધારી વર્ગમાં આ વિસ્તારોનો સ્વાયત્ત દરજ્જો છીનવી લેવા અંગેની ચર્ચાઓએ લોકોના રોષને વધુ ભડકાવ્યો હતો. બંને પ્રદેશોને વિશેષ દરજ્જો પ્રાપ્ત છે અને તેમને પાકિસ્તાનના પ્રાંતોમાં ફેરવવામાં આવે તો તેમનો આ વિશેષ દરજ્જો ઘટી જશે તથા તેઓ અસરકારક રીતે પાકિસ્તાનના મુખ્ય પ્રાંતીય માળખાનો હિસ્સો બની જશે.

જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી આવેલા લોકો મોટાભાગે પાકિસ્તાનના રાજકીય એજન્ડા સાથે જોડાયેલા રહ્યા હોવાથી, PoKના સ્થાનિક લોકો ધીમે ધીમે એ હકીકત સમજવા લાગ્યા છે કે પાકિસ્તાન આ પ્રદેશ અંગે જે પણ નિર્ણય લેવા માગે, તે સરળતાથી અમલમાં મૂકી શકે છે. તેનું મુખ્ય કારણ આ વિસ્તાર પર પાકિસ્તાનનું નિયંત્રણ અને વિવિધ માધ્યમો દ્વારા પ્રાદેશિક સત્તાઓને નબળી પાડવાની તેની ક્ષમતા છે.

આવા જ એક માધ્યમ તરીકે PoKની વિધાનસભામાં જમ્મુ-કાશ્મીરના શરણાર્થીઓ માટે અનામત રાખવામાં આવેલી 12 બેઠકોનો ઉલ્લેખ થાય છે. જમ્મુ અને કાશ્મીર એમ બંને વિસ્તારો માટે છ-છ બેઠકો અનામત છે. આ 12 બેઠકો લગભગ દરેક ચૂંટણીમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.

PoKની વિધાનસભામાં કુલ 53 બેઠકો છે, જેમાંથી 45 બેઠકો પર સીધી ચૂંટણી યોજાય છે, જ્યારે બાકીની બેઠકો અનામત રાખવામાં આવી છે.

જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી આવેલા શરણાર્થીઓ પાકિસ્તાનના અન્ય વિસ્તારોમાં વસવાટ કરતા આવ્યા છે અને PoK વિધાનસભાની આ અનામત બેઠકો મારફતે રાજકીય પ્રભાવનો ઉપયોગ કરતા રહ્યા છે. તેઓ ઘણીવાર PoK વિધાનસભામાં પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રીય રાજકીય પક્ષોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા જોવા મળ્યા છે. આ વખતે પણ હાલમાં ચાલી રહેલી ચૂંટણીમાં પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગ (નવાઝ) એટલે કે PML-Nને મોટો ફાયદો મળતો જોવા મળી રહ્યો છે. ચૂંટણીનો અંતિમ તબક્કો 10 ઑગસ્ટે યોજાવાનો છે. બિલાવલ ભુટ્ટોની પાકિસ્તાન પીપલ્સ પાર્ટી (PPP) પાછળ ચાલી રહી છે અને તેને ઓછી બેઠકો મળતી દેખાઈ રહી છે.

સ્થાનિક સંગઠન જોઇન્ટ અવામી એક્શન કમિટી (JAAC), જેને પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી છે, તેણે આ ચૂંટણીનો બહિષ્કાર કર્યો હતો. 2023માં રચાયેલી JAAC સ્થાનિક લોકોની આકાંક્ષાઓ માટે એક મજબૂત અવાજ તરીકે ઉભરી આવી છે. સંગઠને વિકાસલક્ષી અને નાગરિક સુવિધાઓ સંબંધિત મુદ્દાઓને લઈને અનેક અભિયાનો ચલાવ્યાં છે. તેની મુખ્ય માગણીઓમાંની એક જમ્મુ-કાશ્મીરના શરણાર્થીઓ માટેની અનામત બેઠકો નાબૂદ કરવાની છે.

PoK લાંબા સમયથી આતંકવાદી ગતિવિધિઓનું કેન્દ્ર પણ રહ્યું છે. હિઝબુલ મુજાહિદ્દીન જેવા આતંકવાદી સંગઠનોએ આ વિસ્તારમાં પોતાના ઠેકાણા જાળવી રાખ્યા છે. ત્રણ દાયકાથી બિન-રાજ્ય પક્ષો તરીકે કાર્યરત આતંકવાદી સંગઠનોને આશ્રય આપ્યા બાદ હવે આ પ્રદેશ જાણે સંતૃપ્તિના તબક્કે પહોંચી ગયો હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. PoKનો મોટો હિસ્સો લાંબા સમય સુધી આવા સંગઠનો માટે સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન રહ્યો હતો અને શરૂઆતના તબક્કામાં તેમને સ્થાનિક સ્તરે નોંધપાત્ર સમર્થન પણ મળ્યું હતું. આ પ્રદેશમાં યોજાતી ચૂંટણીઓ પણ મોટાભાગે શાંતિપૂર્ણ રહી હતી.