চীনৰ বৃহৎ নদীবান্ধ প্ৰকল্পই ভাৰতত ৰুদ্ধ কৰিব নেকি ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ চিৰন্তন প্ৰবাহ !
ব্ৰহ্মপুত্ৰ নাম লৈ ভাৰতলৈ বৈ অহা তিব্বতৰ য়াৰলুং জাংবো নদীত চীনে এক বৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা কৰিছে । যিয়ে চিন্তা বৃদ্ধি কৰিছে ভাৰতৰ ৷
Published : May 29, 2026 at 10:49 AM IST
অৰুণিম ভূঞা
বেইজিঙত ভাৰত-চীন সীমান্ত সম্পৰ্কীয় শেহতীয়া আলোচনাৰ সময়ত সীমা অতিক্ৰম কৰা নদীৰ বিশেষজ্ঞ পৰ্যায়ৰ ব্যৱস্থা (ELM)ৰ আগতীয়া বৈঠকৰ আহ্বানে নতুন দিল্লীত ক্ৰমবৰ্ধমান কৌশলগত চিন্তাৰ প্ৰতি দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰিছে ৷ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নাম লৈ ভাৰতলৈ বৈ অহা তিব্বতৰ য়াৰলুং জাংবো নদীত চীনে এক বৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প নিৰ্মাণৰ পৰিকল্পনা কৰিছে ।
বৃহস্পতিবাৰে বৈদেশিক পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰণালয়ে জাৰি কৰা এক বিবৃতি অনুসৰি, বুধবাৰে বেইজিঙত অনুষ্ঠিত ভাৰত-চীন সীমান্ত পৰিক্ৰমা সম্পৰ্কীয় পৰামৰ্শ আৰু সমন্বয়ৰ বাবে কৰ্ম ব্যৱস্থাৰ ৩৫ সংখ্যক বৈঠক (WMCC)ৰ সময়ত নতুন দিল্লীয়ে ELM ৰ আগতীয়া বৈঠকৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে ।
বিবৃতিটোত কোৱা হৈছে, ‘‘দুয়ো পক্ষই সীমা নিৰ্ধাৰণ, সীমা ব্যৱস্থাপনা, ব্যৱস্থা নিৰ্মাণ আৰু সীমা অতিক্ৰম কৰি সহযোগিতাৰ সৈতে জড়িত বিষয়সমূহৰ ওপৰত আলোচনা কৰে । ভাৰতীয় পক্ষই সীমা অতিক্ৰম কৰা নদীৰ পৰৱৰ্তী বিশেষজ্ঞ পৰ্যায়ৰ ব্যৱস্থাৰ আগতীয়া বৈঠকত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে ।”
সীমা অতিক্ৰম কৰা নদীৰ ওপৰত ভাৰত-চীন ELM হৈছে বানৰ সময়ত জলবিজ্ঞানৰ তথ্য বিনিময় কৰাত সুবিধা প্ৰদান কৰা, জৰুৰীকালীন অৱস্থা পৰিচালনা কৰা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু সুতলেজৰ দৰে নদীৰ সন্দৰ্ভত পাৰস্পৰিক উদ্বেগ সমাধানৰ বাবে ২০০৬ চনত স্থাপিত এক দ্বিপাক্ষিক কাঠামো ।
ELM ক প্ৰথমে জলবিজ্ঞানৰ তথ্য-বিনিময় আৰু বান ব্যৱস্থাপনাৰ বাবে এক কাৰিকৰী মঞ্চ হিচাপে ধাৰণা কৰা হৈছিল যদিও প্ৰস্তাৱিত চীনৰ মেগা বান্ধটোৱে এই ব্যৱস্থাটোক ভূ-ৰাজনৈতিকভাৱে সংবেদনশীল হিমালয় অঞ্চলত জল সুৰক্ষা, পৰিৱেশগত বিপদ আৰু উৰ্ধমুখী লিভাৰেজৰ উদ্বেগক মোকাবিলা কৰাৰ বাবে এক ক্ৰমান্বয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্য়মলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছে ।
ব্ৰহ্মপুত্ৰ নাম লৈ ভাৰতলৈ প্ৰবাহিত য়াৰলুং জাংবো নদীত বৃহৎ বান্ধ নিৰ্মাণৰ কাম আগবঢ়াই নিয়াৰ সিদ্ধান্তই বেইজিঙৰ উচ্চ-নদীৰ কৌশলৰ উল্লেখযোগ্য সম্প্ৰসাৰণক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু ইয়াৰ ফলত তলৰ দেশসমূহত উদ্বেগ বৃদ্ধি পাইছে ।
ভাৰতৰ বাবে এই প্ৰকল্পই ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ ভৱিষ্যত প্ৰবাহৰ সন্দৰ্ভত স্বচ্ছতা হ্ৰাস আৰু অধিক অনিশ্চয়তাৰ ওপৰত আশংকা সৃষ্টি কৰি সীমা অতিক্ৰম কৰি নদী ব্যৱস্থাপনাৰ ক্ষেত্ৰত এক ব্যাপক দ্বিপাক্ষিক কাঠামোৰ প্ৰয়োজনীয়তাক আৰু অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছে — যিটো বিষয় এছিয়াৰ দুয়োখন শক্তিৰ মাজত দশক দশক ধৰি অমীমাংসিত হৈ আছে ।
চীনৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী লি কিয়াঙে ২০২৫ চনৰ জুলাই মাহত য়াৰলুং জাংবো নদীৰ তলৰ অংশত জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পটোৰ নিৰ্মাণ কাম আৰম্ভ কৰাৰ কথা ঘোষণা কৰিছিল । তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ নিয়িংচি চহৰত এক অনুষ্ঠানত অংশগ্ৰহণ কৰি লিয়ে এই ঘোষণা কৰে ।
এই অভিলাষী প্ৰকল্পটোত পাঁচটা কেছকেড জলবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰ থাকিব আৰু ইয়াত প্ৰায় ১.২ ট্ৰিলিয়ন ইউয়ান (প্ৰায় ১৬৭.৮ বিলিয়ন ডলাৰ) মূল্যৰ বিনিয়োগ জড়িত থাকিব বুলি অনুমান কৰা হৈছে । ২০২৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত বেইজিঙে মেগা বান্ধ নিৰ্মাণৰ বাবে আনুষ্ঠানিকভাৱে অনুমোদন জনাইছিল ।
এই বান্ধ সম্পূৰ্ণ হ’লে ই বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প হিচাপে পৰিগণিত হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে, যাৰ বাৰ্ষিক শক্তি উৎপাদন ক্ষমতা প্ৰায় ৩০০ বিলিয়ন কিলোৱাট-ঘণ্টা হ’ব । প্ৰকল্পিত উৎপাদন ইয়াংচে নদীৰ থ্ৰী গৰ্জ বান্ধৰ প্ৰায় তিনিগুণ, যিটো বৰ্তমান বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প ।
যদিও এই প্ৰকল্পটো চীনৰ ২০২১–২০২৫ চনৰ ১৪ সংখ্যক পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাত উল্লেখ কৰা হৈছিল, তথাপিও ইয়াৰ নিৰ্মাণৰ বাবে আনুষ্ঠানিক অনুমোদন ২০২৪ চনৰ ২৫ ডিচেম্বৰতহে পোৱা গৈছিল, যাৰ ফলত ব্ৰহ্মপুত্ৰ প্ৰবাহিত হোৱা তলৰ দুখন দেশ ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ বিশেষজ্ঞ আৰু নীতি নিৰ্ধাৰকসকলৰ মাজত উদ্বেগ প্ৰকাশ পাইছিল ।
চীনে নিজৰ বহল স্বচ্ছ শক্তি আৰু জলবায়ুৰ লক্ষ্যৰ অংশ হিচাপে এই প্ৰকল্পটোক ৰক্ষা কৰিছে । চীনৰ বৈদেশিক মন্ত্ৰালয়ৰ মুখপাত্ৰ মাও নিঙে কৈছিল যে য়াৰলুং জাংবোৰ তলৰ অংশত জলবিদ্যুৎ উন্নয়নৰ উদ্দেশ্য হৈছে স্বচ্ছ শক্তি উৎপাদন ত্বৰান্বিত কৰা আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ লগতে চৰম জলবিজ্ঞানৰ দুৰ্যোগৰ সৈতে মোকাবিলা কৰাত সহায় কৰা । ২০৬০ চনৰ ভিতৰত কাৰ্বন নিৰপেক্ষতা লাভৰ লক্ষ্যৰ সৈতেও বেইজিঙে এই প্ৰকল্পটোক সংযোগ কৰিছে ।
য়াৰলুং জাংবো নদীৰ উৎপত্তি হৈছে পশ্চিম তিব্বতৰ আংচি হিমবাহৰ পৰা, কৈলাস পৰ্বতৰ দক্ষিণ-পূবত আৰু মানসৰোবৰ হ্ৰদৰ পৰা । ই দক্ষিণ তিব্বত উপত্যকা আৰু য়াৰলুং জাংবো গ্ৰেণ্ড কেনিয়নৰ মাজেৰে পূব দিশলৈ বৈ গৈ অৰুণাচল প্ৰদেশেৰে ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰে ৷ য’ত ইয়াক ছিয়াং নদী বুলি জনা যায় । ভৈয়ামলৈ নামি অহাৰ লগে লগে দিবাং আৰু লোহিতৰ দৰে উপনৈৰ সৈতে সংযুক্ত হোৱাৰ লগে লগে নদীখন যথেষ্ট বহল হৈ অসমৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ নাম লয় ।
অসমৰ পৰা ব্ৰহ্মপুত্ৰ বাংলাদেশলৈ বৈ যায়, তীস্তা নদীৰ সৈতে সংযুক্ত হোৱাৰ পিছত ইয়াক যমুনা বুলি জনা যায় ৷ তাৰো তললৈ গৈ যমুনা নদী গংগাৰ সৈতে মিলি পদ্মা নদী নাম লয় আৰু অৱশেষত বাংলাদেশৰ চান্দপুৰৰ ওচৰৰ মেঘনা নদীৰ সৈতে মিলি মেঘনা-মোহনা আৰু বিশাল বদ্বীপৰ মাজেৰে বংগ উপসাগৰত মিলিত হয় ।
ভাৰতে সীমা অতিক্ৰম কৰা নদীসমূহত বিশেষকৈ য়াৰলুং জাংবোত চীনৰ বান্ধ নিৰ্মাণৰ সন্দৰ্ভত স্পষ্টীকৰণ বিচাৰিবলৈ ELM ব্যৱহাৰ কৰে । বেইজিঙে ধাৰাবাহিকভাৱে কৈ আহিছে যে তেওঁলোকৰ প্ৰকল্পসমূহ “ৰাণ-অফ-দ্য-ৰিভাৰ” জলবিদ্যুৎ আঁচনি, যিয়ে তলৰ প্ৰবাহৰ বিশেষ পৰিৱৰ্তন নকৰে । ভাৰত অৱশ্যে কৌশলগত আৰু পৰিৱেশগত প্ৰভাৱৰ বাবে সতৰ্ক হৈ আছে ।
কিন্তু ভাৰত কিয় চিন্তিত হৈছে ? ইয়াৰ কাৰণ হ’ল ভাৰতৰ সীমান্তৰ ওচৰৰ তিব্বতৰ “গ্ৰেট বেণ্ড” অঞ্চলৰ সমীপৰ য়াৰলুং জাংবো নদীত চীনে বান্ধ নিৰ্মাণ কৰি আছে । গ্ৰেট বেণ্ড অঞ্চল কৌশলগতভাৱে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ কাৰণ নদীখনে ছিয়াং নদী হিচাপে অৰুণাচল প্ৰদেশত প্ৰৱেশ কৰাৰ আগতে U-turn লয় । ঠেক গ্ৰেডিয়েণ্টৰ বাবে এই অঞ্চলত জলবিদ্যুৎ উৎপাদনৰ সম্ভাৱনা বিপুল । ই ভাৰত-চীন সীমান্তৰ ওচৰত অৱস্থিত আৰু ই ভূমিকম্পপ্ৰৱণ অঞ্চল ।
ভাৰতে আশংকা কৰিছে যে প্ৰচণ্ড বৰষুণৰ সময়ত হঠাতে পানী এৰি দিলে বান পৰিস্থিতি আৰু অধিক ভয়াৱহ হ’ব পাৰে । ইতিমধ্যে ব্ৰহ্মপুত্ৰ বিশ্বৰ অন্যতম বানপীড়িত নদী হিচাপে পৰিগণিত হৈ আহিছে ।
বৰ্তমানৰ ELM থকাৰ পিছতো চীনে ২০২২ চনৰ পৰাই গালৱান সীমান্তৰ কাণ্ডৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ জলবিজ্ঞানৰ তথ্য বিতৰণ কৰা বন্ধ কৰি দিছিল । উল্লেখযোগ্য যে সীমা অতিক্ৰম কৰা নদীৰ ওপৰত ELM আইনগতভাৱে বাধ্যতামূলক সন্ধি নহয় ।
মনোহৰ পাৰিকাৰ ইনষ্টিটিউট অৱ ডিফেন্স ষ্টাডিজ এণ্ড এনালাইজছৰ জ্যেষ্ঠ ফেল’ তথা সীমা অতিক্ৰম কৰি নদীৰ বিষয়ৰ বিশেষজ্ঞ উত্তম কুমাৰ সিনহাৰ মতে, চীনে এনে বিষয়ত সন্ধি নিবিচাৰে ।
ইটিভি ভাৰতৰ সৈতে হোৱা এক সাক্ষাৎকাৰত সিনহাই কয়, ‘‘চীনে ব্যৱস্থা, বুজাবুজি চুক্তি, কাৰিকৰী ব্যৱস্থা বিচাৰে । গতিকে, যেতিয়াই ৰাজনৈতিক জলবায়ু তেওঁলোকৰ পক্ষত নাথাকে, তেতিয়াই তেওঁলোকৰ বাবে ইয়াক স্থগিত ৰখা, নবীকৰণ কৰা বা বাতিল কৰাটো সহজ হৈ পৰে ।’’
তেওঁৰ মতে, এছিয়াৰ দুয়োখন দেশৰ সম্পৰ্ক নৰম হোৱাৰ লগে লগে সীমা অতিক্ৰম কৰি নদীৰ সমস্যা সমাধান কৰাটোৱেই সহজ ব্যৱস্থা । “গতিকে, ইয়াক দ্ৰুতভাৱে পুনৰ আৰম্ভ কৰিব পাৰি আৰু সম্পৰ্কত আত্মবিশ্বাস আনিব পাৰি ৷ সেয়েহে আমি সীমান্তৰ বিষয়সমূহৰ ওপৰতো পিছত গৈ কথা পাতিব পাৰো ৷” সিনহাই কয় ।
“পূৰ্বতে সৃষ্টি কৰা ব্যৱস্থাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিম্ন নদীপৰীয়া দেশৰ সৈতে জলবিজ্ঞানৰ তথ্য ভাগ-বতৰা কৰাটো এটা উচ্চ নদীপৰীয়া দেশে দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্কত আস্থা ঘূৰাই অনাৰ এক উত্তম উপায় ।” তেওঁ লগতে কয় ৷
সামৰণিত ক’বলৈ গ’লে, এছিয়াৰ জল সুৰক্ষা ভূ-ৰাজনীতিৰ সৈতে ক্ৰমান্বয়ে জড়িত হৈ পৰাৰ লগে লগে সীমা অতিক্ৰম কৰা নদীসমূহৰ ওপৰত ভাৰত-চীন ELM অঞ্চলটোৰ অন্যতম স্পৰ্শকাতৰ পৰিৱেশ আৰু কৌশলগত প্ৰত্যাহ্বান পৰিচালনাৰ বাবে এক জটিল কূটনৈতিক ব্যৱস্থা হৈ থকাৰ সম্ভাৱনা আছে ।
লগতে পঢ়ক: ভাৰতলৈ অনা হ’ব জোনবাইৰ দেশৰ ভূমি ! ইছৰোৰ সঞ্চালকৰ বৃহৎ ঘোষণা
