মাত্ৰ ১ টকাত লোক আৰু শাস্ত্ৰীয় নৃত্য-গীত শিকোৱা এজন গুৰুৰ কাহিনী...
আধুনিক সংগীতৰ প্ৰতি নৱ প্ৰজন্ম আকৰ্ষিত হোৱাৰ সময়তে এখন বিদ্যালয়ে লোক আৰু শাস্ত্ৰীয় পৰম্পৰাক পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ বাবে চলাইছে প্ৰচেষ্টা। বাহাদুৰ জুছমান কুমাৰ ৰানাৰ প্ৰতিবেদন ৷
Published : July 29, 2025 at 5:03 PM IST
বৰগড় (ওড়িশা): প্ৰতিটো সপ্তাহৰ শেষৰ ফালে পদমপুৰৰ সূৰ্যনগৰৰ এটা সৰু বাইলেনৰ পৰা তবলা আৰু হাৰমনিয়ামৰ সুৰত শাস্ত্ৰীয় আৰু লোক সংগীতৰ একক আৰু দলীয়ভাৱে পৰিৱেশন কৰা কণ্ঠ প্ৰতিধ্বনিত হয় । ই কোনো সংগীত মহাবিদ্যালয় বা হাই প্ৰফাইল প্ৰতিষ্ঠান নহয়, বৰঞ্চ ৫৭ বছৰীয়া গুৰু সুৰেন্দ্ৰ সাহুৱে পৰিচালনা কৰা মুকলি শ্ৰেণীকোঠা ৷ যিয়ে আগ্ৰহীসকলক সংগীত প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰাটো নিজৰ কাম হিচাপে লৈছে । ইয়াত সংগীত শিকিলে মাহিলী টিউচন মাচুল দিব লাগে মাত্ৰ এটকা, যিটোও অপচনেল ।
এক টকাৰ সংগীত বিদ্যালয়খনে আবেগ, পৰম্পৰা আৰু সম্প্ৰদায়ক একত্ৰিত কৰা এক পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰি আহিছে । অনাভিজ্ঞসকলৰ বাবে বিদ্যালয়খনে যোগ আৰু কথিত ইংৰাজীৰ শ্ৰেণী প্ৰদান কৰা প্ৰতিষ্ঠান হিচাপেও কাম কৰে । ইয়াত ক্লাছৰ বাবদ টকা খৰচ নহয়, মাত্ৰ সামগ্ৰিক প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে সপোন দেখা আবেগিক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰহে প্ৰয়োজন ।
গুৰু সুৰেন্দ্ৰ সাহুৱে কয়, “সংগীত আৰু শিল্প বিশেষাধিকাৰ নহয় । এইবোৰ আমাৰ সংস্কৃতিৰ বিৰল ৰত্ন, যিবোৰৰ খেতি কৰাটো প্ৰয়োজন যিসকলৰ তীক্ষ্ণতা আছে ।”
২৫ বছৰতকৈও অধিক সময় ধৰি পশ্চিম ওড়িশাৰ লোক পৰম্পৰাৰ গৱেষক আৰু উৎসাহী সাহুৱে বিদ্যালয়খন আৰম্ভ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱাৰ সময়ত তেওঁৰ জীৱনৰ টাৰ্নিং পইণ্টৰ বিষয়ে কয় । "যেতিয়া মই কিছুমান গাঁও ভ্ৰমণ কৰিছিলো তেতিয়া দেখিছিলো যে বহু ভাল প্ৰতিভা স্বীকৃতি নোপোৱাকৈয়ে ৰৈ গৈছে ৷ কাৰণ যুৱক-যুৱতীসকলৰ বাবে উপযুক্ত প্ৰশিক্ষণ বা প্ৰতিভা প্ৰদৰ্শনৰ মঞ্চৰ সুবিধা নাছিল । আনকি আৰ্থিক বাধায়ো তেওঁলোকৰ সপোনক চেপি ধৰিছিল । তেতিয়াই মই এখন বিনামূলীয়া বিদ্যালয় আৰম্ভ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিলো ।"
যদিও সুৰেন্দ্ৰই বিদ্যালয়খন বিনামূলীয়াকৈ আৰম্ভ কৰিছিল, তথাপিও এজন দানবীৰ ডাঃ শংকৰ ৰামচন্দনীয়ে তেওঁক Re 1ৰ প্ৰতীকী মাচুল ল’বলৈ পৰামৰ্শ দিছিল, যিটোক ‘গুৰু দক্ষিণা’ বুলি ধৰিব পাৰি । গতিকে তেওঁ ২০২৩ চনৰ ১৫ আগষ্টৰ পৰা Re 1 চাৰ্জ ল’বলৈ আৰম্ভ কৰিলে । “কিন্তু কম বেছি পৰিমাণে এতিয়াও স্বেচ্ছামূলক । ইচ্ছুকসকলে দিব পাৰে, বাকীসকলে দিব নোৱাৰে ৷” তেওঁ হাঁহি মাৰি এটা সৰু মাটিৰ পাত্ৰলৈ আঙুলিয়াই দি কয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে নিজৰ মুদ্ৰাটো এদিন ইয়াত পেলাব ৷
উল্লেখ্য যে, তেওঁৰ এই ক্লাছসমূহত মূলতঃ শাস্ত্ৰীয় সংগীত, নৃত্য আৰু লোক পৰম্পৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয় ৷ ঢোলক (dholak) আৰু হাৰমনিয়ামৰ বাদ্যযন্ত্ৰৰো পাঠ আছে । ব্যৱহাৰিকৰ উপৰিও ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক তাত্ত্বিক শ্ৰেণী দিয়া হয়, যিয়ে তেওঁলোকক সংগীতৰ মূল কথা আৰু ইতিহাস বুজিবলৈ সহায় কৰে । যোগৰ প্ৰশিক্ষণৰ বাবে সপ্তাহত এবাৰ এজন প্ৰশিক্ষক আহে আৰু সুৰেন্দ্ৰই কথিত ইংৰাজীৰ (spoken English) টিউচন দিয়ে ।
আজিৰ তাৰিখলৈ এই একটকীয়া বিদ্যালয়খনত প্ৰায় ৩৫ জন ছাত্ৰ-ছাত্ৰী আছে । স্নেহা নাথ নামৰ এগৰাকীয়ে কয়, "যোৱা দুবছৰৰ পৰা মই ইয়ালৈ আহি আছো । আগতে গান গাইছিলো, কিন্তু ছন্দ বা তালৰ অৰ্থ আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব বুজি পোৱা নাছিলো । ইয়াত গুৰুজীয়ে মোক সুক্ষ্ম সুক্ষ্মকৈ বুজাই দিছে । গুৰুজীয়ে আমাক নিজৰ সন্তানৰ দৰে শিকায় ।"
সুৰেন্দ্ৰৰ ছাত্ৰ আশীষ কুমাৰ কুণ্ডেলে শেহতীয়াকৈ সাংস্কৃতিক মন্ত্ৰালয়ৰ পৰা সন্মানীয় চিচিআৰটি বৃত্তি লাভ কৰিছে । তেওঁ কয়, "মই সদায় ঢোল, নৃত্য, লোকসংগীত শিকিব বিচাৰিছিলো, কিন্তু মোৰ সুবিধা নাছিল আৰু আমাৰ শিকাবলৈ কোনো স্কুল নাছিল । কিন্তু সুৰেন্দ্ৰ ছাৰৰ পাঠবোৰে মোক সংগীত বুজিবলৈ সহায় কৰিছিল আৰু ব্যৱহাৰিক আৰু তত্ত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়াটো বহুত গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল ৷’’
এই পদক্ষেপে হয়তো বহুতকে আকৰ্ষণ নকৰিবও পাৰে, কিন্তু সুৰেন্দ্ৰৰ প্ৰেমৰ শ্ৰমৰ ফল পোৱা গৈছে । এক টকাৰ বিদ্যালয় হিচাপে আনুষ্ঠানিকভাৱে আৰম্ভ হোৱাৰ পিছৰে পৰা ইয়াৰ পাঁচগৰাকী ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে চিচিআৰটি বৃত্তি লাভ কৰিছে ৷ ইয়াৰ বিপৰীতে ২৫ জনকৈ অধিক ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে বিভিন্ন ফেল’শ্বিপৰ বাবে নিৰ্বাচিত হৈছে, যিটো ‘দক্ষিণা’ (দান), যিটো শিক্ষকৰ বাবে তেওঁ লাভ কৰা Re 1অধিক মূল্যৱান ।
সুৰেন্দ্ৰৰ পত্নীয়ে (ৰাজ্য চৰকাৰৰ স্বাস্থ্যকৰ্মী)ও এই প্ৰচেষ্টাত ডাঙৰ ভূমিকা পালন কৰে । "মই পৰিয়ালৰ খৰচৰ চিন্তা কৰিব নালাগে, কাৰণ তাই এই সকলোবোৰ চম্ভালে । তাই মোক লজিষ্টিকভাৱেও সহায় কৰে । যাৰ ডাঙৰ ছোৱালীয়ে বি টেক সম্পূৰ্ণ কৰাৰ বাবে পঢ়ি আছে আৰু সৰুজনীয়ে খাদ্য আৰু নিউট্ৰিটিঅ’ৰ উচ্চ শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি আছে ৷’’ সুৰেন্দ্ৰই কয় ৷
প্ৰশিক্ষিত শাস্ত্ৰীয় গায়ক সুৰেন্দ্ৰ ১৯৯৫ চনৰ পৰা বিখ্যাত সংগীতজ্ঞৰ পৰা সংগীত শিকিছে । তেওঁ এজন ৰেডিঅ' শিল্পী আৰু সংগীত পৰিচালক । ইয়াৰ উপৰিও তেওঁ নাটকত অভিনয় কৰিছে আৰু এতিয়া পৰিচালনাও কৰিছে । শেহতীয়াকৈ তেওঁ সম্বলপুৰী ৰামায়ণৰ এটা অডিঅ’ সংস্কৰণ ৰেকৰ্ডিং কৰিছে । বৰ্তমান তেওঁ ‘‘সম্বলপুৰী হনুমান চলিছা’’ আৰু ‘‘গৌনলীয়া ৰামায়ণ’’ (গাঁৱৰ বাবে গাঁৱলীয়া ৰামায়ণ) আদি অডিঅ’ প্ৰজেক্টত কাম কৰি আছে ।
"আমাৰ হনুমান চালিছা আৰু শাস্ত্ৰ গ্ৰন্থ GenZ-এ পঢ়িব পৰা নাই । গতিকে মই তেওঁলোকক আমাৰ লোককথা আৰু পৌৰাণিক কাহিনীৰ প্ৰতি অডিঅ'ৰ জৰিয়তে আকৰ্ষণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছো । অন্ততঃ তেওঁলোকে শুনিব পাৰে আৰু দৈনন্দিন জীৱনত ইয়াৰ গুৰুত্ব বুজিব পাৰে ।" তেওঁ কয় ৷