International Literacy Day: ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਧੀ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਕੀ ਸਥਿਤੀ ? ਜਾਣੋ
ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ? ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਕਿੰਨੀਂ ਹੈ? ਪੱਤਰਕਰ ਕਵਲਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ
Published : September 8, 2026 at 5:24 AM IST
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ: 8 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦਿਨ ਸਾਖਰਤਾ ਦੇ ਵਧਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਦੇਖਣ ਦਾ ਵੀ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਸਲ ਲਾਭ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਤੱਕ ਕਿੰਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ ? ਸਰਕਾਰੀ ਅੰਕੜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਸੁਧਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।
ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਤੱਥਾਂ ‘ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ ਕਿ ਆਖਰ ਸਾਖਰਤਾ ਹੈ ਕੀ ? ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਕਿੰਨੀ ਹੈ ? ਕੌਮੀ ਔਸਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦਾ ਕੀ ਰੁਤਬਾ ਹੈ ?
ਕੀ ਹੈ ਸਾਖਰਤਾ ?
ਸਾਖਰਤਾ (Literacy) ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਲਿਖਣਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਣਾ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਮੁਤਾਬਕ 7 ਸਾਲ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦਾ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ ਅਤੇ ਲਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਾਖਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਲਿਖ ਸਕਣਾ ਜਾਂ ਕੁਝ ਅੱਖਰ ਪਛਾਣ ਲੈਣਾ ਸਾਖਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ। ਸਾਖਰਤਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪੈਮਾਨਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਹੈ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ?
Ministry Of Statical & Programme Implimentation ਅਤੇ PLFS Annual Report 2025 ਮੁਤਾਬਕ
ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਪੰਜਾਬ-ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ
ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਦੀ ਦਰ ਅਤੇ ਸਾਖਰਤਾ
ਸਿਰਫ਼ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਿੰਨੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਵਿਚਕਾਰ ਹੀ ਸਕੂਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਉਸਦੀ ਅੱਗੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ’ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
UDISE+ 2024-25 ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ
ਪੰਜਾਬ ਦੇ 23 ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ?
Census 2011 ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁੱਲ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.84% ਸੀ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ 84.6% ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐਸ.ਏ.ਐਸ. ਨਗਰ (ਮੋਹਾਲੀ) 83.8% ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸਾ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਦਾ 22.8 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਪਠਾਨਕੋਟ, ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ ਅਤੇ ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ 2011 ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੰਗਰੂਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਧਰ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 72.62% ਸੀ।
ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਅੱਗੇ ਮਾਨਸਾ ਪਿੱਛੇ
ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ 84.6% ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਰਿਹਾ, ਜਦਕਿ ਮਾਨਸਾ 61.8% ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਦਾ ਕਰੀਬ 22.8 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਅੰਕਾਂ ਦਾ ਫਰਕ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ Census 2011 ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ Economic Survey 2016-17 ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 100 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਸਾਖਰਤਾ ?
ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਰੇਵਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ’ਤੇ ਹੋਈਆਂ ਖੋਜਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ 100 ਫੀਸਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦੇ ਟੀਚੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਖਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ’ਤੇ ਕੀਤੇ 1991 ਤੋਂ 2011 ਤੱਕ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਪੱਧਰੀ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੇਂਡੂ-ਸ਼ਹਿਰੀ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਧਾਰਿਤ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।"
ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪਾੜਾ?
ਸੋਸਲ ਐਕਟੀਵਿਸਟ ਡਾ. ਰਣਬੀਰ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ "ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣਾ ਪਾੜਾ ਵੀ ਕੁੱਲ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਕੁਝ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕਾਂ ਕਰਕੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕੁੜੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਤਰਜੀਹ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਪੇ ਖੁਦ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੱਛੜੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਅਜਿਹੀ ਸਮੱਸਿਆ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।"
ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਕੀ ਨੇ ਕਾਰਨ ?
ਡਾ. ਰਣਬੀਰ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਕ "ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਰਹੱਦੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਲਗ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋਏ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿਚ ਆਰਥਿਕ ਮਜਬੂਰੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਲਾਤ, ਕੰਮ ਦਾ ਵੱਧ ਬੋਝ, ਸਕੂਲ ਦੀ ਦੂਰੀ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਘੱਟ ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਸਾਖਰਤਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਹਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਕੂਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਾਲਗ ਸਾਖਰਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।"
ਸਾਖਰਤਾ ਦਾ 100 ਫੀਸਦੀ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਹਾਸਲ ?
ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਰੇਵਾਲ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ "ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ 100 ਫੀਸਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦੇ ਟੀਚੇ ਵੱਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ, ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਟਿਕਾਅ ਅਤੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਉਮਰ ਦੀ ਅਨਪੜ੍ਹ ਅਬਾਦੀ ਲਈ ਬਾਲਗ ਸਾਖਰਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਉਣਾ। ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਕ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਵਿੱਚ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਦਰ 75.8 ਫੀਸਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ 100 ਫੀਸਦੀ ਦਾ ਟੀਚਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਿਛਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਗਈ ਅਨਪੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।"
