ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸੂਨ 'ਤੇ ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਸੰਭਾਵੀ ਸੁਪਰ ਐਲ ਨੀਨੋ ਤੋਂ ਸਬਕ ਅਤੇ ਚਿਤਾਵਨੀਆਂ
2026 ਦੇ ਮਾਨਸੂਨ ਨੂੰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਜਲਵਾਯੂ-ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Published : June 24, 2026 at 9:47 PM IST
INDIAN MONSOON: ਹਰ ਸਾਲ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਲੱਖਾਂ ਕਿਸਾਨ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਬਿਜਾਈ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ, ਭੰਡਾਰ ਭੰਡਾਰ, ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਰੀਚਾਰਜ, ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਬਾਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ, ਮਾਨਸੂਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੌਸਮ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਾਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਜੋਸ਼ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਸ ਮਾਨਸੂਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਸਰਗਰਮ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਲਾਨਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਾ ਲਗਭਗ 80% ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖਰੀਫ ਫਸਲ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਮਾਨਸੂਨ, ਜੋ ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ ਦਸੰਬਰ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਦੱਖਣੀ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਰਾਇਲਸੀਮਾ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਰਿਸ਼ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਤਲਾਬਾਂ ਨੂੰ ਭਰਦੀ ਹੈ, ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਭਰਦੀ ਹੈ, ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਾਨਸੂਨ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਾਰਿਸ਼ ਮੌਸਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਮੌਸਮੀ ਜਲ ਚੱਕਰ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਅਰਬ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਮਾਨਸੂਨ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿੰਨ ਗਰਮੀ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਕਾਰਨ ਮੌਸਮੀ ਹਵਾ ਦੇ ਉਲਟਾਅ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਘੱਟ-ਦਬਾਅ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੋਂ ਨਮੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾਵਾਂ ਘੱਟ-ਪੱਧਰੀ ਜੈੱਟ (ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹਵਾ ਦਾ ਇੱਕ ਤੇਜ਼ ਕਰੰਟ), ਮੌਨਸੂਨ ਟ੍ਰਫ (ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਘੱਟ-ਦਬਾਅ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ), ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਪਠਾਰ ਦੇ ਗਰਮ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੁਆਰਾ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮੀਂਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਭਾਵੇਂ ਮਾਨਸੂਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਫਰੀਕਾ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸੂਨ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਆਬਾਦੀ ਮਾਨਸੂਨ-ਨਿਰਭਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ ਮਾਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ।
2026 ਦਾ ਮਾਨਸੂਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਜਰੂਰਤ ਕਿਉਂ ਹੈ
ਇਸ ਸਾਲ, ਮਾਨਸੂਨ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿਗਿਆਨੀ 2026 ਦੌਰਾਨ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਐਲ ਨੀਨੋ ਘਟਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 'ਤੇ ਨੇੜਿਓਂ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਐਲ ਨੀਨੋ ਵਰਤਾਰਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਸਤ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਔਸਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਵਧਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਐਲ ਨੀਨੋ ਸਾਲ ਅਕਸਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੌਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਮਝਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨਿਰਮਾਤਾ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਹਨ: ਕੀ ਮਾਨਸੂਨ ਗਰਮ ਜਲਵਾਯੂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇਗਾ?
2026 ਦੇ ਮਾਨਸੂਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਮੌਸਮੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਜਲਵਾਯੂ-ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤੀ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਲੰਬੀ-ਸੀਮਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ (LRF) ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੂਨ-ਸਤੰਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਆਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਔਸਤ (LPA) ਦਾ ਲਗਭਗ 90% ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ +/- 4% ਦੀ ਮਾਡਲ ਗਲਤੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦਾ ਮੌਸਮੀ ਮਾਨਸੂਨ LPA 87 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਬਾਰਿਸ਼ ਲਗਭਗ 78 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੋ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਮ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 9 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਘੱਟ ਹੈ।
ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। IMD ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜਾਂ ਆਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ 84% ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਮੌਨਸੂਨ ਕੋਰ ਜ਼ੋਨ (ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਾਰਿਸ਼ ਮੌਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ), ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਾਰਿਸ਼-ਨਿਰਭਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ, ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਭਾਰਤ ਵਧੇਰੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਐਲ ਨੀਨੋ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ: ਘਬਰਾਓ ਨਾ, ਤਿਆਰੀ ਕਰੋ
ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਐਲ ਨੀਨੋ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਐਲ ਨੀਨੋ ਮੱਧ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭੂਮੱਧ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਅਸਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗਰਮ ਹੋਣ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਭਾਰਤੀ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮੌਨਸੂਨ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ (IMD) ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਨਸੂਨ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ENSO (ਐਲ ਨੀਨੋ-ਦੱਖਣੀ ਔਸੀਲੇਸ਼ਨ) ਸਥਿਤੀਆਂ ਐਲ ਨੀਨੋ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਡਾਇਪੋਲ (IOD), ਜਿਸਨੂੰ "ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਐਲ ਨੀਨੋ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੇ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ IOD ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ 'ਤੇ ਐਲ ਨੀਨੋ ਦੇ ਗਿੱਲੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ENSO ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵੀ 2026 ਵਿੱਚ ਐਲ ਨੀਨੋ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਉੱਚ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਐਲ ਨੀਨੋ ਨੂੰ ਸੋਕੇ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਲਈ ਗਲਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ ਕਈ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ, ਮਾਨਸੂਨ ਦਬਾਅ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਦੀ ਗਰਮੀ, ਬਰਫ਼ ਦਾ ਢੱਕਣ, ਮੈਡਨ-ਜੂਲੀਅਨ ਓਸੀਲੇਸ਼ਨ (MJO), ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਪੈਟਰਨ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਐਲ ਨੀਨੋ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਮੀ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਸ਼ਰਤ ਖੇਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੇਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਵਿਹਾਰਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਤਿਆਰੀ ਹੈ, ਘਬਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ।
2026 ਦਾ ਮਾਨਸੂਨ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ
ਮੌਜੂਦਾ ਮੌਸਮ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਅਨਿਯਮਿਤ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। IMD ਨੇ 4 ਜੂਨ, 2026 ਨੂੰ ਕੇਰਲ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਆਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 1 ਜੂਨ ਦੀ ਆਮ ਤਾਰੀਖ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦੇਰ ਨਾਲ ਹੈ। 1-10 ਜੂਨ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ ਆਮ ਨਾਲੋਂ 26% ਘੱਟ ਸੀ, ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ (-39%) ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ (-45%) ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਮੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਰਿਸ਼ ਆਮ ਦੇ ਲਗਭਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ (+3%) ਸੀ। ਇਹ ਪੈਟਰਨ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸੀਜ਼ਨ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਮਾੜੀ ਮਾਨਸੂਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਹੌਲੀ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਤਰੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋਈ ਹੈ।
ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਵਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੂਨ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਮੀ 'ਤੇ ਨੇੜਿਓਂ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਮੌਸਮੀ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇਕਰ ਮੌਨਸੂਨ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੂਨ ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰਿਕਵਰੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉੱਭਰ ਰਹੀਆਂ ਐਲ ਨੀਨੋ ਸਥਿਤੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਰਕੂਲੇਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਮੌਸਮੀ ਗੜਬੜੀਆਂ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਅੰਤਰ-ਮੌਸਮੀ ਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ, 2026 ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਜੋਖਮ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਸਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਕੁੱਲ ਮਾਤਰਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਵੰਡ ਅਤੇ ਤੀਬਰਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੋਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੋਟੀਆਂ, ਤੀਬਰ ਬਾਰਿਸ਼ਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਹੜ੍ਹ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਜੋਖਮ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮੌਸਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਆਖਰਕਾਰ ਆਮ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇ। ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਰਾਇਲਸੀਮਾ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਲਈ, ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਅਸਮਾਨ ਵੰਡ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਿਜਾਈ, ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਰੀਚਾਰਜ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅੱਗੇ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਜੇਕਰ ਐਲ ਨੀਨੋ ਮਾਨਸੂਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਮਾਨਸੂਨ ਅਕਤੂਬਰ-ਦਸੰਬਰ ਦੌਰਾਨ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਰਾਇਲਸੀਮਾ ਅਤੇ ਤੱਟਵਰਤੀ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਐਲ ਨੀਨੋ ਸਾਲ ਅਕਸਰ ਦੱਖਣੀ ਪ੍ਰਾਇਦੀਪੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਮਾਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਲਈ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿੱਚ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਨੇੜਿਓਂ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, 2026 ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਾਨਸੂਨ ਸਾਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਧੇਰੇ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਮਾਨਸੂਨ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਵਜੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਗਰਮ ਜਲਵਾਯੂ ਤੋਂ ਬਦਲਦੇ ਜੋਖਮ
ਵਧੇਰੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਐਲ ਨੀਨੋ ਹੁਣ ਇੱਕ ਗਰਮ ਜਲਵਾਯੂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲੀਆ ਅਨੁਮਾਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ 2015-2024 ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਔਸਤ ਤਾਪਮਾਨ 1901-1930 ਦੇ ਆਧਾਰਲਾਈਨ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 0.89°C ਵੱਧ ਸੀ। ਆਈਐਮਡੀ 1901-2024 ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਰ 100 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 0.68°C ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ 1901 ਵਿੱਚ ਰਿਕਾਰਡ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2024 ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਸਾਲ ਰਿਹਾ। ਗਰਮ ਖੰਡੀ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ ਵੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗਰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ, 1950 ਤੋਂ ਹਰ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 0.12°C, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ 1950-2020 ਦੌਰਾਨ ਹਰ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1.2°C ਗਰਮ ਹੋਇਆ। ਇੱਕ ਗਰਮ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ਹਰ 1°C ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਧੇ ਲਈ ਲਗਭਗ 7% ਵਧੇਰੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਭਾਫ਼ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਮੌਨਸੂਨ ਸੀਜ਼ਨ ਵੀ ਬੱਦਲ ਫਟਣ, ਅਚਾਨਕ ਹੜ੍ਹ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਹੜ੍ਹ ਵਰਗੀਆਂ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਈਐਮਡੀ ਗਰਿੱਡਡ ਬਾਰਿਸ਼ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹਾਲੀਆ ਅਧਿਐਨ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ 1950 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। 1951-2024 ਲਈ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਇਹ ਵੀ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਸਮਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉਭਰ ਰਿਹਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸਿਰਫ ਘੱਟ ਜਾਂ ਵੱਧ ਬਾਰਿਸ਼ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਹੀ ਮੌਸਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਸਮਾਨ ਬਾਰਿਸ਼, ਦੇਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਲੰਬੇ ਸੋਕੇ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਭਾਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਬਾਰੇ ਹੈ।
ਤੇਲਗੂ ਰਾਜ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇਲੰਗਾਨਾ, ਰਾਇਲਸੀਮਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਮਾਨਸੂਨ ਬਿਜਾਈ, ਭੰਡਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਇਲਸੀਮਾ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਤੱਟਵਰਤੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਮਾਨਸੂਨ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮੌਸਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਪੱਧਰੀ ਸਲਾਹਾਂ, ਫਸਲ-ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
2026 ਦਾ ਮਾਨਸੂਨ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਗੜਦਾ ਹੋਇਆ ਐਲ ਨੀਨੋ, ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਬਾਰਿਸ਼, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਗਰਮ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਵਧਦੀ ਹੋਈ ਅਤਿਅੰਤ ਬਾਰਿਸ਼, ਇਹ ਸਭ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਹੋਰ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋਣ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਘਾਟ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਸਲ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ, ਭੰਡਾਰਾਂ ਦਾ ਕੰਮ, ਸੋਕਾ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਭੂਮੀਗਤ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਸਲਾਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਗਤੀ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਗਰਮ ਹੋ ਰਹੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਾਨਸੂਨ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਦੇਰੀ ਨਾਲ, ਅਸਮਾਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਾਰਿਸ਼ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਾਨਸੂਨ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ, ਸ਼ਾਸਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਕਿੰਨੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕੱਠੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ:
