ਕੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲਾਂ ਰਾਹੀ ਬਣਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਖਾਦ? ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਖੂਬ ਚਰਚਾ
ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਵੇਂ?
Published : March 4, 2026 at 3:11 PM IST
ਕਾਨਪੁਰ: ਕੀ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਖਾਦ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੀ ਹਾਂ... ਤੁਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀਂ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲ ਪੌਦੇ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਵਧਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਲ ਯੂਰੀਆ ਦਾ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਕਲਪ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਖਾਦ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਅਤੇ ਗੋਰਖਪੁਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਰਿਤਿਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 2018 ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਠੋਸ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਖਾਦ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੁਣ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਰਿਤਿਕ ਦੇ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਨੂੰ IIT ਕਾਨਪੁਰ ਤੋਂ 20 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੰਡ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਹਨ ਉੱਥੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਖੋਜ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਪੇਟੈਂਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਰਿਤਿਕ ਦਾ ਇਹ ਸਟਾਰਟਅੱਪ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ-ਬਹੁਤ ਵਧਾਈਆਂ।- ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ
ਵਾਲ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ
ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਇਸ 'ਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਟੈਸਟ ਕੀਤੇ। ਕੁਝ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਜੋੜ ਕੇ ਪਹਿਲਾ ਉਤਪਾਦ ਇੱਕ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ 2022 ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਤਪਾਦ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਗਬਾਨੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਖੇਤੀ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।-ਰਿਤਿਕ
ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਰਿਤਿਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਰਿਤਿਕ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਖਾਦ ਅਜੇ ਭਾਰਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਉਤਪਾਦ ਦੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮੰਗ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਯੂਰੀਆ ਨਾਲੋਂ 11 ਫੀਸਦੀ ਬਿਹਤਰ
ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਲਈ ਪ੍ਰਮੋਟਰ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਯੂਰੀਆ ਨਾਲੋਂ 11 ਫੀਸਦੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਦ-ਮੁਕਤ ਹੈ। ਇਹ 10 ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਤੋਂ 100 ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ। ਰਿਤਿਕ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੌਦੇ ਦਾ ਵਾਧਾ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੋ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।-ਰਿਤਿਕ
ਹਰ ਮਹੀਨੇ 50 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਵਾਲ ਲੈਬ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ
ਰਿਤਿਕ ਨੇ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲਾਂ ਲਈ ਕਈ ਵਾਲ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲੂਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਔਸਤਨ 50 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਵਾਲ ਉਸਦੀ ਲੈਬ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। 50 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ 150 ਲੀਟਰ ਤਰਲ ਖਾਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ 3 ਲੀਟਰ ਤੱਕ ਖਾਦ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਕੁਦਰਤੀ ਐਨਜ਼ਾਈਮ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਿਤਿਕ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਵਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ, ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ ਅਮੀਨੋ ਐਸਿਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੇ ਰਸਾਇਣਕ ਟੈਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸਫਲ ਰਹੇ।
2022 ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਇੱਕ ਖਾਦ ਦਾ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਗ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ 'ਤੇ ਟੈਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸਨੇ ਚੰਗਾ ਵਾਧਾ ਦਿਖਾਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਪੇਟੈਂਟ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਇਹ ਉਤਪਾਦ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਬਹੁਤ ਮੰਗ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹੋ:-
