ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕੀਤਾ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਰਾਜ
ਈਰਾਨ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਖਾਮੇਨੇਈ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹੋ।
By PTI
Published : March 1, 2026 at 2:11 PM IST
ਮੈਲਬੌਰਨ: ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਈਰਾਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਕੜ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਅਲੀ ਖਾਮੇਨੇਈ ਹੁਣ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਪੱਛਮੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ 36 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਈਰਾਨ 'ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮੁੱਠੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾ ਦੇ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਸ਼ਾਸਨ ਬਾਰੇ ਨਵੀਂ ਬਹਿਸ ਵੀ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
ਈਰਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ, ਖਾਮੇਨੇਈ ਈਰਾਨੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਭਗ ਓਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸਨ ਜਿੰਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਗਾਮੀ, ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਰੂਹੁੱਲਾ ਖੋਮੈਨੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1979 ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਦੇ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਈਰਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਪਿਤਾ ਖੋਮੈਨੀ ਸਨ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖਾਮੇਨੇਈ ਆਧੁਨਿਕ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੇਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋਏ। ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ, ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ ਘਰੇਲੂ ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਦਸੰਬਰ 2025 ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 2026 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਰੋਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਦਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਈਰਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਜਾਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਮੋਰਚਿਆਂ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਗਣਰਾਜ ਲਈ ਵਿਆਪਕ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।
ਖਾਮੇਨੇਈ ਦਾ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਉਭਾਰ
ਖਾਮੇਨੇਈ ਦਾ ਜਨਮ 1939 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮਾਰਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਜਫ ਅਤੇ ਕੋਮ ਵਿੱਚ ਇਸਲਾਮੀ ਮਦਰੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ। 13 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਗੁਰੂ ਨਵਾਬ ਸਫਾਵੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਸਾਲ 1958 ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਰੂਹੁੱਲਾ ਖੋਮੈਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ "ਖੋਮੈਨੀਵਾਦ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੋਧੀ, ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਇੱਕ "ਨਿਆਂਪੂਰਨ" ਇਸਲਾਮੀ ਸਮਾਜ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ।
ਖੋਮੈਨੀਵਾਦ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਧਾਂਤ "ਵਿਲਾਇਤ-ਏ-ਫਾਕੀਹ" ਹੈ, ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਰਵਉੱਚ ਨੇਤਾ ਕੋਲ ਪੈਗੰਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ੀਆ ਇਮਾਮਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਸਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਸੀ ਕਿ ਈਰਾਨ 'ਤੇ ਸ਼ੀਆ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਖੋਮੈਨੀ, ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਮੇਨੇਈ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
ਖੋਮੈਨੀ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ 1962 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਖੋਮੈਨੀ ਨੂੰ 1964 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। 1971 ਵਿੱਚ, ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗੁਪਤ ਪੁਲਿਸ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸਾਲ 1979 ਦੀ ਇਸਲਾਮੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਖੋਮੈਨੀ ਈਰਾਨ ਦੇ ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਬਣਨ ਲਈ ਜਲਾਵਤਨੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੂੰ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਪ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਗਾਰਡ ਕੋਰ (IRGC) ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਨਕਲਾਬ ਅਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਇਹ ਫੌਜੀ ਸਥਾਪਨਾ ਈਰਾਨ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਾਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣ ਗਈ।
1981 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਤਲ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਖਾਮੇਨੇਈ 1982 ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੁਣੇ ਗਏ ਅਤੇ 1985 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਈਰਾਨ-ਇਰਾਕ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ ਬਿਤਾਇਆ ਗਿਆ।
ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ਕਤੀ ਵਰਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਅਜੇ ਵੀ ਤਾਜ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਰਾਕ ਯੁੱਧ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖ਼ਤਰਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਹ ਖੋਮੈਨੀ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ। ਉਹ IRGC ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਬੰਧ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ।
ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਬਣਨ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਫੈਸਲਾ
ਜੂਨ 1989 ਵਿੱਚ ਖ਼ਰਾਬ ਸਿਹਤ ਕਾਰਨ ਖੋਮੈਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖੋਮੈਨੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰੈਂਡ ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਹੁਸੈਨ ਅਲੀ ਮੋਨਟਾਜ਼ੇਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਖਾਮੇਨੇਈ ਕੋਲ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੂਝ ਸੀ। ਉਹ ਖੋਮੇਨਿਜ਼ਮ ਦੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਰਥਕ ਵੀ ਸਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸਲਾਮੀ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੂਹ, ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ਦੁਆਰਾ ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਫੈਸਲੇ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ।
ਦਰਅਸਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਵਾਦ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਜਨਮਤ ਕੀਤਾ। ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲੋੜੀਂਦੇ "ਗ੍ਰੈਂਡ ਅਯਾਤੁੱਲਾ" ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਲ੍ਹਾ ਨਾਲ ਸਹੀ ਸਬੰਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਈਰਾਨੀ ਲੋਕ "ਇੱਕ ਮਾਮੂਲੀ ਮਨੁੱਖ" ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ।
ਜੁਲਾਈ 1989 ਵਿੱਚ, ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਸੋਧ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਬਣਨ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੂੰ ਅਯਾਤੁੱਲਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸੁਪਰੀਮ ਲੀਡਰ ਬਣ ਗਏ।
ਕਾਗਜ਼ਾਂ 'ਤੇ ਖਾਮੇਨੇਈ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ 1982 ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੁਲੀਨ ਵਰਗ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਮੇਨੇਈ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ।
ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੋਧਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਨੀਤੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਨ, ਗਾਰਡੀਅਨ ਕੌਂਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀਕਰਨ
ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਹ ਅਸਹਿਮਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਵਿਧਾਨਕ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
ਉਦਾਹਰਣ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਹਾਸ਼ਮੀ ਰਫਸੰਜਾਨੀ (ਜੋ 1989 ਤੋਂ 1997 ਤੱਕ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ) ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਅਕਸਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਤਾਮੀ (1997-2005) ਅਤੇ ਹਸਨ ਰੂਹਾਨੀ (2013-21) ਵਰਗੇ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਖਾਮੇਨੇਈ ਦੀ ਘਰੇਲੂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਹਿਮੂਦ ਅਹਿਮਦੀਨੇਜਾਦ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ (2005-13) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਈ। ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ 2009 ਦੀਆਂ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਕਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਈ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।
ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਖਾਮੇਨੇਈ ਦੀ ਅਹਿਮਦੀਨੇਜਾਦ ਨਾਲ ਝੜਪ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2017 ਵਿੱਚ ਦੁਬਾਰਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅਹੁਦੇ ਲਈ ਚੋਣ ਲੜਨ ਵਿਰੁੱਧ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਅਹਿਮਦੀਨੇਜਾਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਰੱਕੀਆਂ ਨੂੰ ਟਾਲ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੋਣ ਲੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
2024 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਹਾਦਸੇ ਵਿੱਚ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਬਰਾਹਿਮ ਰਾਇਸੀ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਖਾਮੇਨੇਈ ਨੇ ਪਰਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਮਸੂਦ ਪੇਜ਼ੇਸ਼ਕੀਅਨ ਦੇ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ 2025 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਖਮੇਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
ਵਿਵਾਦ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਵਿਰਾਸਤ
ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਤਹਿਤ, ਖਾਮੇਨੇਈ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ 'ਤੇ ਵੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਕੰਟਰੋਲ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਖੋਮੈਨੀ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਪੱਛਮੀ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ" ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਰੁਖ਼ ਅਪਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖੇਤਰੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਹਿਜ਼ਬੁੱਲਾ, ਹਮਾਸ ਅਤੇ ਹੌਥੀਆਂ ਵਰਗੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਕੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਪੱਛਮ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਈਰਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਦੌਰਾਨ। ਪਰ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, 2015 ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਟੁੱਟਣ, ਨਵੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾਉਣ ਅਤੇ ਕੁਦਸ ਫੋਰਸ ਦੇ ਮੁਖੀ ਕਾਸਿਮ ਸੁਲੇਮਾਨੀ ਦੇ ਕਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਰੁਖ ਪੱਛਮੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਗਿਆ।
2025 ਵਿੱਚ ਟਰੰਪ ਦੀ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਈਰਾਨ ਹੋਰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। 2025 ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲ 12 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਈਰਾਨ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਾਮੇਨੇਈ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਹੋਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਧਦੀ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ 2025-26 ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੌਰਾਨ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ।
ਜਦੋਂ 1989 ਵਿੱਚ ਖੋਮੈਨੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਸੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਨੂੰ ਤਾਬੂਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਲਈ ਧੱਕਾ-ਮੁੱਕੀ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਖਾਮੇਨੇਈ ਦੇ ਲੰਬੇ ਰਾਜ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਾਇਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲਈ ਉਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾ ਮਾਣ ਸਕਣ।
