7 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਰੁਮਾਲ! ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਨਾਲ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕੁਨੈਕਸ਼ਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਇਹ ਕਲਾ
'ਹਿਮ ਐਮਐਸਐਮਈ ਫੈਸਟ' ਵਰਗੇ ਸਮਾਗਮ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਹਿਮਾਚਲੀ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ।
Published : January 7, 2026 at 10:04 AM IST
|Updated : January 7, 2026 at 1:13 PM IST
ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼: ਸੱਤ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇੱਕ ਰੁਮਾਲ, ਜੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਕੋਈ ਮਜ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸ਼ਿਮਲਾ ਵਿੱਚ ਹਿਮ ਐਮਐਸਐਮਈ ਫੈਸਟ ਵਿੱਚ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸੁਣ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਦੀ ਕੀਮਤ 7 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਹੈ। ਇਸ ਰੁਮਾਲ ਦੀ ਖਾਸ ਕੁਆਲਿਟੀ ਕੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਮਹਿੰਗਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ? ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਹਿਮਾਚਲੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ।
'HIM MSME Fest' ਵਿੱਚ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਬਣਿਆ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ
ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੇ ਰਿਜ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿਖੇ 3 ਤੋਂ 5 ਜਨਵਰੀ ਤੱਕ ਆਯੋਜਿਤ "Him MSME Fest-2026" ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛਾਏ ਰਹੇ। ਫੈਸਟ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ ਆਯੋਜਿਤ ਵਨ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ-ਵਨ ਪ੍ਰੋਡਕਟ (ODOP) ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ 7 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਇੱਕ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਧਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਰਿਹਾ।
ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਰੁਮਾਲ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਚੰਬਾ ਕਾਰੀਗਰ ਅੰਜਲੀ ਵਕੀਲ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਹਿਮ ਐਮਐਸਐਮਈ ਫੈਸਟ ਦੌਰਾਨ ਪੋਰਟਰ ਹਾਲ (ਪੀਟਰ ਹਾਫ) ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਟਾਲ ਲਗਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਰੁਮਾਲ, ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਹਿਮਾਚਲੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਾਸਟਰਪੀਸ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਚੰਬਾ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵੀ ਹੈ।
ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲਾਂ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ
ਕਾਰੀਗਰ ਅੰਜਲੀ ਵਕੀਲ ਨੇ ਕਿਹਾ, "2018 ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਕਾਰੀਗਰੀ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਅੰਜਲੀ ਵਕੀਲ ਦੀ ਸੱਸ, ਲਲਿਤਾ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਕਢਾਈ ਲਈ ਪਦਮ ਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।"
ਸੱਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ 15 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ ਕਲਾ
ਅੰਜਲੀ ਵਕੀਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ 15 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ।
ਰੁਮਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਕਢਾਈ
ਅੰਜਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਸ ਤੋਂ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਦੀ ਕਢਾਈ ਸਿੱਖੀ। ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਢਾਈ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੱਪੜਿਆਂ ਤੱਕ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਉਹ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਦੁਪੱਟੇ, ਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਾੜੀਆਂ ਦੀ ਕਢਾਈ ਵੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਕਢਾਈ
ਅੰਜਲੀ ਵਕੀਲ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰੇਸ਼ਮ ਅਤੇ ਬਨਾਰਸੀ ਰੇਸ਼ਮ ਵਰਗੇ ਉੱਚ-ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲੇ ਫੈਬਰਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਢਾਈ ਸ਼ੁੱਧ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਧਾਗਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਹ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦੀ ਦੋ-ਪਾਸੜ ਕਢਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਕਢਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧ
17ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ, ਸ਼ਾਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵਿਆਹ ਦੇ ਤੋਹਫ਼ੇ ਜਾਂ ਦਾਜ ਵਜੋਂ ਦੇਣ ਲਈ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਦੀ ਕਢਾਈ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਰੁਮਾਲ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸੰਸਕਰਣ 16ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਭੈਣ ਬੇਬੇ ਨਾਨਕੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤੇ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਕਲਾ 18ਵੀਂ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋਈ ਹੈ।
ਕੀਮਤਾਂ 1,500 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਤੱਕ
ਅੰਜਲੀ ਵਕੀਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਦੀ ਕੀਮਤ 1,500 ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਢਾਈ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ, ਕੀਮਤ 30 ਤੋਂ 40 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ, ਹਿਮ ਐਮਐਸਐਮਈ ਫੈਸਟ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੀਮਤ 7 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਸੀ।
ਅੰਬਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੀ ਆਇਆ ਇੱਕ ਆਰਡਰ
ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਲਿਤਾ ਵਕੀਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਮੁਕੇਸ਼ ਅੰਬਾਨੀ ਦੀ ਧੀ ਨਿਸ਼ਾ ਅੰਬਾਨੀ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲਾਂ ਦਾ ਆਰਡਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ।
ਅੰਬਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿਆਹ ਲਈ 2 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇ ਦੋ ਰੁਮਾਲ ਖਰੀਦੇ। ਇਹ ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਦਸਤਕਾਰੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਜਪਾਨ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਦਸਤਕਾਰੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਰੋਤ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
- ਅੰਜਲੀ ਵਕੀਲ
ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਬਣਾਉਣ ਨੂੰ ਲੱਗਦੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ
ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਘਰੇਲੂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੌਕਿਆਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਕਢਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੁਮਾਲ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਉਲਟਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਿੱਧਾ। ਵਰਤੇ ਗਏ ਰੇਸ਼ਮ ਦੇ ਧਾਗੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਲੰਡਨ ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ
ਲੰਡਨ ਦੇ ਵਿਕਟੋਰੀਆ ਅਲਬਰਟ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਵੀ ਹੈ, ਜੋ 1883 ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਰੁਮਾਲ ਵਿੱਚ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਤੋਂ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਕਢਾਈ ਵਾਲਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੀਆਂ ਨਾਮਵਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਸਿਖਲਾਈ
ਅੰਜਲੀ ਵਕੀਲ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕਢਾਈ ਦੇ ਹੁਨਰ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਨੇ ਆਈਆਈਟੀ ਮੰਡੀ ਅਤੇ ਆਈਆਈਟੀ ਰੁੜਕੀ ਸਮੇਤ ਕਈ ਨਾਮਵਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਰਾਜ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਰਵਾਇਤੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ।
