ਬਾਂਸ ਦੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਨਵੀਂ ਪਛਾਣ, ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਸਿਖਲਾਈ, ਸੈਂਕੜੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਰੁਜ਼ਗਾਰ
ਇੱਕ ਬਾਂਸ ਕਾਰੀਗਰ ਨੇ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Published : January 11, 2026 at 6:12 PM IST
ਓਡੀਸ਼ਾ/ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ: ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰਪਿਤਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ... ਭਾਵੇਂ ਮੋਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਗੁਲਦਸਤਾ... ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਇਨਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਨਹੀਂ ਹਟਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ। ਜੋ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੁਕ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ... ਇਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਹਰ ਕੋਈ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਵਾਹ... ਕਿੰਨੀ ਸੋਹਣੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਲਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ ਉਹ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਬਾਰਿਕ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਸਿਖਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੀ ਦਿਖਾਏ ਹਨ।
ਓਡੀਸ਼ਾ ਦੇ ਕਟਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਬਾਂਕੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਤਾਲਾਬਸਤਾ ਪਿੰਡ ਦੀ 56 ਸਾਲਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਬਾਰਿਕ 44 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਾੜੀ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ, ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕੇ, ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਂਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
1981 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਲਾਭਦਾਇਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1982 ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1984 ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੁਦ ਬਾਂਸ ਦੀ ਕਲਾ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੇ ਪਿੰਡ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮੁਫਤ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
15 ਸਥਾਨਕ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪ ਸਿਖਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ
ਬਾਰਿਕ ਨੇ ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ਼ 15 ਸਥਾਨਕ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪ ਸਿਖਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਇੱਕ ਛੋਟੇ, ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਤਨਖਾਹ ਵਾਲੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਹ ਹੁਣ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੇ ਤਾਲਾਬਸਤਾ ਨੂੰ "ਬਾਂਸ ਕੇਨ ਵਿਲੇਜ" ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਟੈਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲਗਭਗ ਹਰ ਘਰ ਇਸ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਦੀ ਕਾਰੀਗਰੀ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 12,000-13,000 ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਝਾਰਖੰਡ, ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਮੇਤ ਕਈ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਬਾਰਿਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਬਾਂਸ ਮੇਰੇ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕਾਫ਼ੀ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਬਾਂਸ ਦੀ ਇਸ ਕਲਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਫ਼ਤ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ।"
ਬਾਂਸ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ
ਚਮਚ ਅਤੇ ਟੋਕਰੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਾਰਿਕ ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਘਰੇਲੂ ਸਜਾਵਟ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਬੈਲਟਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਤਯੁਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਲਯੁਗ ਤੱਕ ਬਾਂਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਂਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਂਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਕਾਲਜ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ, ਮਾਡਲਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਬਾਂਸ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਢੁੱਕਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕੇਰਲ, ਝਾਰਖੰਡ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਬਾਂਸ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ 13, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 133 ਅਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ 360 ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਬਾਂਸ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਉਤਪਾਦ ਵੇਚਣਾ
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਬਾਰਿਕ ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ 'ਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਵੇਚਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਾਂਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਆਰਡਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਮੰਗ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਾਡਲ ਵੀ ਬਾਂਸ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੁਲੋਚਨਾ ਬਾਰਿਕ ਵੀ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੁਲੋਚਨਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁਲੋਚਨਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, "ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਆਤਮਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਸਾਲਾਨਾ ਇੱਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।"
ਬਾਂਸ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਟੁਕੜਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ 7-10 ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਬਾਂਸ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ 4-5 ਮਹੀਨੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਘਰੇਲੂ ਸਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ 2-3 ਦਿਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਸੁਲੋਚਨਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ, ਲੋਕ ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਬਣੇ ਵਧੀਆ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਣ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 10-15 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਂਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ, ਇਸ ਦੀ ਮੰਗ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ।"
ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਉਮੀਦ
ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਂਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕੀਮਤ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੀ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਤਪਾਦ ਡੂੰਗੀ ਬਾਂਸ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਓਡੀਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਬਾਂਸ ਉਪਲਬਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਸਾਨੂੰ ਬਾਂਸ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਉਤਪਾਦ ਵੇਚਣ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰੀਗਰ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਕਮਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।"
