20 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 1 ਇੰਚ ਵਧਦਾ ਹੈ ਇਹ ਪੌਦਾ, ਜਾਣਕੇ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ ਹੈਰਾਨ
ਇੱਕ IAS ਅਧਿਕਾਰੀ "ਕੈਕਟਸ ਮੈਨ" ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੜ੍ਹੋ ਪੂਰੀ ਖਬਰ
Published : January 4, 2026 at 4:49 PM IST
ਰਿਪੋਰਟ: ਡਾ. ਰਣਜੀਤ ਕੁਮਾਰ
ਬਿਹਾਰ/ਪਟਨਾ: ਤੁਸੀਂ ਪੈਡਮੈਨ, ਸਪਾਈਡਰਮੈਨ, ਮਾਊਂਟੇਨ ਮੈਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਸੁਣੇ ਹੋਣਗੇ, ਪਰ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪਟਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਆਦਮੀ ਨੂੰ "ਕੈਕਟਸ ਮੈਨ" ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਆਈਏਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅੰਜਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਹੈ।
ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਕੈਕਟਸ ਮੈਨ, ਆਈਏਐਸ ਅੰਜਨੀ ਸਿੰਘ
ਜਦੋਂ ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ ਟੀਮ ਅੰਜਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਵਾਸ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਦੁਰਲੱਭ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਕੈਕਟਸ ਮਿਲੇ। ਬਿਹਾਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ 1981 ਬੈਚ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਆਈਏਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਦੁਰਲੱਭ ਪੌਦੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
"ਮੈਨੂੰ ਪੌਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪਹੁਤ ਪਿਆਰ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਤੋਂ ਦੁਰਲੱਭ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਫਰੀਕਾ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਾਂ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਜਾਰੀ ਹਨ।" - ਅੰਜਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ, ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ, ਬਿਹਾਰ
20 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇੰਚ ਲੰਬਾਈ
ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਅੰਜਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪੌਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪੌਦਾ ਹੈ ਹਾਵਕ੍ਰਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ "ਫਿਊਚਰ ਪਲਾਂਟ" ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਾਲ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹਾਵਕ੍ਰਿਆ 20 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਇੰਚ ਹੀ ਵੱਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੀਮਤ 1,000 ਰੁਪਏ ਹੈ।
ਗਾਰਡਨ ਵਿੱਚ ਹਨ ਇਹ ਖਾਸ ਕੈਕਟਸ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਗਾਭੇ ਪੌਦਾ ਮੈਕਸੀਕੋ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰੱਸੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਬਾਗ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀਆਂ 100 ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਕੈਕਟਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਅਲੋ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਪੌਦੇ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਲੰਬੀਆ ਅਤੇ ਪੇਰੂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
ਇਹ ਪੌਦੇ ਰੇਨਫੋਰੈਸਟ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਉਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰੇ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰੰਗੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਦੇ ਦੋ ਰੰਗ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਐਨਿਊਰਮ ਪੌਦਾ ਕੋਸਟਾ ਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੌਦਾ ਅੱਧਾ ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਅੱਧਾ ਹਲਕਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਵੀ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਅੰਜਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਗਰੋਨੋਮੀਮਾ ਪੌਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤੇ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਲਾਬੀ ਪੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਪਾਰੀ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਰੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਮੇਲ ਮਾਰਬਲ ਪੌਦਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਥਾਈਲੈਂਡ ਤੋਂ ਆਯਾਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਰੰਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਕਟਸ ਪੌਦੇ
ਸੀਨੀਅਰ ਆਈਏਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅੰਜਨੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪੌਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਅੰਜਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁਰਲੱਭ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 4,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੌਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਕਟਸ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਪੌਦੇ ਅੰਜਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਪੌਦੇ
67 ਸਾਲਾ ਅੰਜਨੀ ਸਿੰਘ ਪਿਛਲੇ 30 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਲਿਆਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਜਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਅਮਰੀਕਾ, ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਦੁਰਲੱਭ ਪੌਦੇ ਲਿਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ 'ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਦੀ ਸਵੇਰ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ 2 ਤੋਂ 3 ਘੰਟੇ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਕੈਕਟਸ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੰਗ੍ਰਹਿ
1981 ਬੈਚ ਦੇ ਇੱਕ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਆਈਏਐਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅੰਜਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੰਜਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਸੀਵਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਬੇਗੂਸਰਾਏ ਦੇ ਚਮਥਾ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਇਆ ਸੀ। 67 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ, ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੌਦੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਬਿਹਾਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ (Bihar Museum) ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਜਨਰਲ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ "ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਾਈਕਲ ਯੋਜਨਾ" ਅਤੇ "ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਕਸ਼ਰ ਅੰਚਲ ਯੋਜਨਾ" ਵਰਗੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।
ਸਨਮਾਨ
ਸਾਖਰਤਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਯੂਨੈਸਕੋ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਵਨ ਲਾਈਫ ਇਜ਼ ਇਨਫ' (One Life Is Enough) ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਵੀ ਲਿਖੀ ਹੈ।
ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ
ਈਟੀਵੀ ਭਾਰਤ ਟੀਮ ਨੇ ਅੰਜਨੀ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਵੀ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਇੰਟਰਵਿਊ ਦੌਰਾਨ ਅੰਜਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੌਕੀਨ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੌਦੇ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ। ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਰੇਨਫੋਰੈਸਟ ਵਿੱਚ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪੌਦਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
"ਇਹ ਪੌਦਾ 20 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰਵਾਇਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਇੰਚ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ 2,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੈਕਟਸ ਪੌਦੇ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਹਾਰਨੇ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ।" - ਅੰਜਨੀ ਸਿੰਘ, ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ, ਬਿਹਾਰ
ਅੰਜਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਪੌਦਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਇੱਕ ਡੱਬੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਥਾਨਕ ਜਲਵਾਯੂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਵਧਦੀ ਠੰਡ ਕਾਰਨ ਪੌਦੇ ਕਈ ਵਾਰ ਗਿੱਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਗਰਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਹਾਰ ਠੰਡਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਪੌਦਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਬਕਾ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨੂੰ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਪੌਦੇ ਉਧਾਰ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕੈਕਟਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ
ਕੈਕਟਸ ਨੂੰ ਨਾਗਫਾਨੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਕਟਸ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 1,750 ਤੋਂ 2,000 ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕੈਕਟਸ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੈਕਟਸੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ (Genera) ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਲਗਭਗ 127 ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
30 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਕੈਕਟਸ
ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਕੈਕਟਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਜਨੀ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੈਕਟਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਤਾਂ 30 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੈਕਟਸ ਤਾਂ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਵੀ ਲਿਆਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕੈਕਟਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ
ਸਾਗੁਆਰੋ ਕੈਕਟਸ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕੈਕਟਸ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸਰ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਰੂਥਲ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਨਾਮ ਕਾਰਨੇਜੀਆ ਗਿਗਾਂਟੀਆ (Carnegiea gigantea) ਹੈ। ਇਹ ਕੈਕਟਸ 150 ਤੋਂ 200 ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੰਡੇਦਾਰ ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ ਨੂੰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ 'ਨਾਗਫਨੀ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਪੱਤੇ ਚਪਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਕੰਡੇਦਾਰ ਨਾਸ਼ਪਾਤੀ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬੈਰਲ ਕੈਕਟਸ ਇੱਕ ਗੋਲ ਘੜੇ ਜਾਂ ਢੋਲ ਵਰਗਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰੂਥਲ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਨੀ ਈਅਰ ਕੈਕਟਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕੰਨ ਵਰਗੇ ਹਿੱਸੇ ਖਰਗੋਸ਼ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸਮਸ ਕੈਕਟਸ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਜੋ ਇਸਦੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਲਈ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਕਸਰ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਜਾਵਟ ਵਜੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਗੋਲਡਨ ਬੈਰਲ
ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਗੋਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਉਪਰ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸਖਤ ਕੰਢੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਓਲਡ ਲੇਡੀ ਕੈਕਟਸ ਦੇ ਚਿੱਟੇ, ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਵਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਦਿੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਟਾਰ ਕੈਕਟਸ, ਅਮਰੀਕਾ (ਉੱਤਰੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣ) ਦੀ ਇੱਕ ਕੈਕਟਸ ਪ੍ਰਜਾਤੀ। ਬਲੂ ਕਾਲਮ ਕੈਕਟਸ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਨੀਲੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਥੰਮ੍ਹ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਲ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ।
ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਕੈਕਟਸ ਸੁਕੂਲੈਂਟ (Succulents) ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਭਾਵ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਸਟੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਰੇ ਸੁਕੂਲੈਂਟ ਕੈਕਟਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਰੈਟ ਟੇਲ ਕੈਕਟਸ ਦੇ ਲੰਬੇ ਪੂਛ ਵਰਗੇ ਤਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਲਟਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੈਕਟਸ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਲਈ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਵਾਧਾ ਹੈ।
