OPINION: ଆସୁଛି ଏକ ଅଭୂତପୂର୍ବ 'ଏଲ୍ ନିନୋ'; ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଆମେ କେତେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ?

ହାଇଦ୍ରାବାଦ: 'ଏଲ୍ ନିନୋ' ଏବେ ପ୍ରାୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ ଏକ ପରିଚିତ ଶବ୍ଦରେ ପରିଣତ ହୋଇଛି । ବିଭିନ୍ନ ସମ୍ବାଦ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହାକୁ ପ୍ରାୟତଃ 'ସୁପର୍ ଏଲ୍ ନିନୋ' ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଉଛି, କାରଣ ଏଥର ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି। ଯଦିଓ ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନ (WHO) ସ୍ୱୀକାର କରିଛି ଯେ ଏଥରର ଏଲ୍ ନିନୋର ପ୍ରଭାବ ଅସାଧାରଣ ଭାବେ ଗୁରୁତର ହୋଇପାରେ, ତଥାପି ସଂଗଠନ ଏହାକୁ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ ଭାବେ 'ସୁପର୍ ଏଲ୍ ନିନୋ' ବୋଲି କହିନାହିଁ। କାରଣ ଏହି ଶବ୍ଦଟି ସରକାରୀ ପରିଭାଷାର ଅଂଶ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟପଟେ ବିଶ୍ୱ ପାଣିପାଗ ସଂଗଠନ (WMO) ତାହାର ମୌସୁମୀ ପୂର୍ବାନୁମାନରେ କହିଛି ଯେ ଏଲ୍ ନିନୋ ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବିକଶିତ ହେଉଛି ଏବଂ ବର୍ଷର ଅବଶିଷ୍ଟ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ରହିବାର ସମ୍ଭାବନା ୯୦ ପ୍ରତିଶତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଛି।

ଏଲ୍ ନିନୋ ହେଉଛି ଏକ ଜଳବାୟୁ ଘଟଣା, ଯେଉଁଥିରେ ମଧ୍ୟ ଓ ପୂର୍ବ ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରର ସମୁଦ୍ର ପୃଷ୍ଠର ତାପମାତ୍ରା ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ସାଧାରଣତଃ ପ୍ରତି ୨ରୁ ୭ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଘଟଣା ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ବାୟୁ ପ୍ରବାହ ଓ ପାଣିପାଗର ସନ୍ତୁଳନକୁ ବଦଳାଇ ଦେଇଥାଏ, ଫଳରେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା, ଅନ୍ୟ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ମରୁଡ଼ି, ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ତାପମାତ୍ରାରେ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ବୃଦ୍ଧି ଘଟେ।

ଏଲ୍ ନିନୋ ସମୁଦ୍ରରେ ସଞ୍ଚିତ ଉଷ୍ମକୁ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରେ । ଏହା ମଣିଷ ସୃଷ୍ଟ ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ୱାର୍ମିଂ ସହ ମିଶି ପୃଥିବୀର ତାପମାତ୍ରାକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇଦିଏ । ଫଳସ୍ୱରୂପ, ୨୦୨୭ ମସିହା ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତପ୍ତ ବର୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହୋଇପାରେ।

ଅମୃତସରରେ ଜଣେ ଶ୍ରମିକମକା ଦାନା ଶୁଖାଇବା ପାଇଁ ବିଛାଉଛନ୍ତି (File photo (ANI))

• 'ସୁପର୍ ଏଲ୍ ନିନୋ' କ'ଣ ?

'ସୁପର୍ ଏଲ୍ ନିନୋ' ହେଉଛି ଏଲ୍ ନିନୋ ସାଉଦର୍ଣ୍ଣ ଅସିଲେସନ୍ (ENSO)ର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ପର୍ଯ୍ୟାୟ। ଏହି ସମୟରେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରର ମଧ୍ୟ ଓ ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳରେ ସମୁଦ୍ର ପୃଷ୍ଠର ତାପମାତ୍ରା ସାଧାରଣ ତୁଳନାରେ ୨ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ୍ କିମ୍ବା ତା'ଠାରୁ ଅଧିକ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ବିଶାଳ ଉଷ୍ମତା କେବଳ ସମୁଦ୍ରକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ପ୍ରବାହକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବଦଳାଇ ଦିଏ। ଏହାର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ଭୟଙ୍କର ମରୁଡ଼ି, ବନ୍ୟା ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ତାପମାତ୍ରା ପରି ଚରମ ପାଣିପାଗ ପରିସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏହା ଫଳରେ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବର୍ଷାର ପରିମାଣ କମିଯାଏ, ତୀବ୍ର ଗ୍ରୀଷ୍ମପ୍ରବାହ ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ ଜଳଭଣ୍ଡାରର ଜଳସ୍ତର ଦ୍ରୁତ ହ୍ରାସ ପାଏ। ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ଏହା କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଶୃଙ୍ଖଳାକୁ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ କରିବା ସହ ପ୍ରମୁଖ ଖାଦ୍ୟ ରପ୍ତାନିକାରୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ମରୁଡ଼ି ଯୋଗୁଁ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ କମାଇ ଦିଏ, ଯାହା ଖାଦ୍ୟ ମୁଦ୍ରାସ୍ଫୀତିକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ।

• ଭାରତ ଉପରେ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ପ୍ରଭାବ

ଭାରତରେ ସୁପର୍ ଏଲ୍ ନିନୋ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ମୌସୁମୀ ବର୍ଷାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ। ଏହା ଫଳରେ ଜଳଭଣ୍ଡାରର ଜଳସ୍ତର ହ୍ରାସ ପାଇବ ଏବଂ କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ ଉପରେ ଗୁରୁତର ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିବ। ସରକାରୀ ତଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ଚଳିତ ବର୍ଷ ଜୁନ୍ ମାସରେ ସମଗ୍ର ଦେଶରେ ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ପ୍ରାୟ ୪୦ ପ୍ରତିଶତ କମ୍ ରହିଛି। ସେହିପରି ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ଗୁଜରାଟ ଏବଂ ତେଲେଙ୍ଗାନା ଭଳି ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବର୍ଷା ୭୫ରୁ ୮୫ ପ୍ରତିଶତ ହ୍ରାସ ପାଇଛି।

ସାଧାରଣ ପରିସ୍ଥିତିରେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରର ଟ୍ରେଡ୍ ୱିଣ୍ଡସ୍ (Trade Winds) ଉଷ୍ଣ ପାଣିକୁ ପଶ୍ଚିମ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଦିଗକୁ ଠେଲି ନେଇଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏକ ସୁପର୍ ଏଲ୍ ନିନୋ ସମୟରେ ଏହି ବାୟୁପ୍ରବାହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ବହିବା ଆରମ୍ଭ କରେ। ଏହାର ଫଳରେ ବିପୁଳ ପରିମାଣର ଉଷ୍ଣ ପାଣି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ଆମେରିକା ଉପକୂଳ ଅଭିମୁଖେ ଗତି କରେ। ଏହି ଉଷ୍ଣ ପାଣି ଝଡ଼ ଓ ବର୍ଷାର ପ୍ରଣାଳୀକୁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର କରିଦିଏ ଏବଂ ବାୟୁପ୍ରବାହକୁ ଆହୁରି ଦୁର୍ବଳ କରିଥାଏ। ଏହି ପରସ୍ପରକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କରୁଥିବା ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ 'ବ୍ୟର୍କନେସ୍ ଫିଡ୍‌ବ୍ୟାକ୍ (Bjerknes Feedback)' କୁହାଯାଏ। ଏହା ସମୁଦ୍ର ପୃଷ୍ଠର ତାପମାତ୍ରାର ଅସ୍ୱାଭାବିକ ବୃଦ୍ଧିକୁ ସାଧାରଣ ସୀମାଠାରୁ ବହୁ ଉପରକୁ ନେଇଯାଏ।

ଏହା ସହିତ, ବର୍ତ୍ତମାନ ପୃଥିବୀ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ୱାର୍ମିଂର ପ୍ରଭାବରେ ଅଧିକ ଉଷ୍ଣ ହୋଇଥିବାରୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ସୁପର୍ ଏଲ୍ ନିନୋ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ଅଧିକ ଉଷ୍ମ ମୁକ୍ତ କରି ଅଭୂତପୂର୍ବ ପାଣିପାଗ ଚରମ ସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ।

• ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଓସେନ୍ ଡିପୋଲ୍ (IOD) କ'ଣ ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ ?

ଦକ୍ଷିଣ ଏସିଆରେ ଏହି ପରିସ୍ଥିତିକୁ ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଓସେନ୍ ଡିପୋଲ୍ (IOD) କେତେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଳିତ କରିପାରିବ, ତାହା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ। IOD ମଧ୍ୟ ଏଲ୍ ନିନୋ ପରି ଏକ ସମୁଦ୍ର–ବାୟୁମଣ୍ଡଳୀୟ ଜଳବାୟୁ ପ୍ରଣାଳୀ, କିନ୍ତୁ ଏହା ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଭାରତ ମହାସାଗରରେ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ଏଲ୍ ନିନୋ ଓ IOD ବିଶ୍ୱ ଜଳବାୟୁର ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ନିୟନ୍ତ୍ରକ। କେତେବେଳେ ଏମାନେ ପରସ୍ପରର ପ୍ରଭାବକୁ ବଢ଼ାଇ ଦିଅନ୍ତି, ଆଉ କେତେବେଳେ ତାହାକୁ କମାଇ ଦିଅନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ମରୁଡ଼ି, ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଣିପାଗ ଚରମ ସ୍ଥିତିର ତୀବ୍ରତା ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ।

ମୁମ୍ବାଇରେ ପ୍ରବଳ ବର୍ଷା ମଧ୍ୟରେ କୋଲାବାର ଗେଟୱେ ଅଫ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ନିକଟରେ ଛତା ଧରି ଲୋକମାନେ ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି (ANI)

IODର ମୂଲ୍ୟାଙ୍କନ ପଶ୍ଚିମ ଓ ପୂର୍ବ ନିରକ୍ଷୀୟ ଭାରତ ମହାସାଗରର ସମୁଦ୍ର ପୃଷ୍ଠ ତାପମାତ୍ରା (Sea Surface Temperature - SST) ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପାର୍ଥକ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ସକାରାତ୍ମକ IOD (+IOD) ସମୟରେ ଆଫ୍ରିକା ଉପକୂଳ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ପଶ୍ଚିମ ଭାରତ ମହାସାଗର ଅଧିକ ଉଷ୍ଣ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ–ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ପୂର୍ବ ଅଞ୍ଚଳ ଅପେକ୍ଷାକୃତ ଥଣ୍ଡା ରହେ। ଏହି ପରିସ୍ଥିତି ଭାରତ ଆଡ଼କୁ ଅଧିକ ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଥାଏ, ଯାହା ସାଧାରଣତଃ ସ୍ୱାଭାବିକଠାରୁ ଅଧିକ ବର୍ଷା ଆଣିଥାଏ। ନକାରାତ୍ମକ IOD (–IOD) ସମୟରେ ପୂର୍ବ ଭାରତ ମହାସାଗର ଅଧିକ ଉଷ୍ଣ ହୋଇଯାଏ। ଫଳରେ ବର୍ଷାର ପ୍ରମୁଖ ଅଂଶ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ଓ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ଆଡ଼କୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତର ହୋଇଯାଏ, ଯାହା ଭାରତର ମୌସୁମୀ ବର୍ଷାକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରେ।

• IOD କି ଏଲ୍ ନିନୋର ପ୍ରଭାବକୁ କମାଇପାରିବ?

ଏକ ସକାରାତ୍ମକ IOD କିଛି ପରିମାଣରେ ଏଲ୍ ନିନୋର ପ୍ରଭାବକୁ କମାଇପାରେ। କାରଣ, ପଶ୍ଚିମ ଭାରତ ମହାସାଗରର ଉଷ୍ଣ ଜଳ ଏକ ନିମ୍ନଚାପ ଅଞ୍ଚଳ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯାହା ଆର୍ଦ୍ର ବାୟୁକୁ ଭାରତ ଆଡ଼କୁ ଟାଣି ଆଣେ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏଲ୍ ନିନୋ କାରଣରୁ ସୃଷ୍ଟ ଶୁଷ୍କ ପରିସ୍ଥିତି କିଛି ମାତ୍ରାରେ ହ୍ରାସ ପାଇପାରେ। ତେବେ, ଏଲ୍ ନିନୋ ସାଧାରଣତଃ IOD ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଥିବାରୁ, IOD କେବଳ ଆଂଶିକ ଭାବେ ଏହାର ପ୍ରଭାବକୁ ରୋକିପାରେ।

ଯଦି ଏଲ୍ ନିନୋ ଓ ସକାରାତ୍ମକ IOD ଏକାସାଙ୍ଗେ ଘଟେ, ତେବେ ଭାରତର ମୌସୁମୀ ବର୍ଷା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଫଳ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇପାରେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ଇଣ୍ଡୋନେସିଆ ଓ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆରେ ମରୁଡ଼ି ଆହୁରି ଭୟଙ୍କର ହୋଇପାରେ। ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ, ଯଦି ନକାରାତ୍ମକ IOD ରହେ, ତେବେ ଏଲ୍ ନିନୋର ଶୁଷ୍କ ପ୍ରଭାବ ଆହୁରି ବଢ଼ିଯିବ।

ମୁମ୍ବାଇରେ ବର୍ଷା ଦିନରେ ଲୋକମାନେ ଚାଲୁଛନ୍ତି (ANI)

• IMDର ପୂର୍ବାନୁମାନ ଚିନ୍ତା ବଢ଼ାଇଛି

ଏହି ସବୁ ପରିସ୍ଥିତି ସତ୍ତ୍ୱେ ଭାରତୀୟ ପାଣିପାଗ ବିଭାଗ (IMD) ପୂର୍ବାନୁମାନ କରିଛି ଯେ ଚଳିତ ବର୍ଷ ବର୍ଷା ସ୍ୱାଭାବିକଠାରୁ କମ୍ ରହିବ ଏବଂ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ୬୦ ପ୍ରତିଶତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘାଟତି ଦେଖାଦେଇପାରେ। ଏଭଳି ବର୍ଷା ଅଭାବ ଦେଶର କୃଷି କ୍ଷେତ୍ର, ଭୂତଳ ଜଳ, ନଦୀ ଓ ଜଳସେଚନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଉପରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇପାରେ।

• ୨୦୨୩–୨୦୨୪ର ଏଲ୍ ନିନୋ ଭାଙ୍ଗିଥିଲା ତାପମାତ୍ରାର ସମସ୍ତ ରେକର୍ଡ

ପୃଥିବୀର ସଦ୍ୟତମ ଏଲ୍ ନିନୋ ଘଟଣା ଜୁନ୍ ୨୦୨୩ରୁ ଏପ୍ରିଲ୍ ୨୦୨୪ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାଲିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ସମୁଦ୍ରରେ ସଞ୍ଚିତ ବିପୁଳ ପରିମାଣର ଉଷ୍ମ ବାୟୁମଣ୍ଡଳକୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲା । ମାନବସୃଷ୍ଟ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଯୋଗୁଁ ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ଉଷ୍ଣ ହୋଇଥିବା ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଏହାର ପ୍ରଭାବ ଆହୁରି ଗୁରୁତର ହୋଇଥିଲା।

ଏହାର ପରିଣାମ ସ୍ୱରୂପ ୨୦୨୪ ମସିହା ପୃଥିବୀର ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତପ୍ତ ବର୍ଷ ଭାବେ ରେକର୍ଡ ହୋଇଥିଲା। ସେହି ବର୍ଷ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ବିଶ୍ୱର ଔସତ ତାପମାତ୍ରା ୧.୫ ଡିଗ୍ରୀ ସେଲସିୟସ୍ (୨.୭ ଡିଗ୍ରୀ ଫାରେନହାଇଟ୍) ସୀମାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲା। ଏହି ସୀମାକୁ ପ୍ୟାରିସ୍ ଜଳବାୟୁ ଚୁକ୍ତି (Paris Agreement) ଅନୁଯାୟୀ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁରକ୍ଷା ସୀମା (Guardrail) ଭାବେ ଧରାଯାଇଛି। ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ପ୍ରଭାବ ଅଧିକ ବିପଜ୍ଜନକ ହେବାର ଆଶଙ୍କା ରହିଛି।

ବର୍ତ୍ତମାନର ଏଲ୍ ନିନୋ ଚଳିତ ବର୍ଷ ଓ ଆସନ୍ତା ବର୍ଷ ବିଶ୍ୱ ତାପମାତ୍ରାକୁ ଆହୁରି ବଢ଼ାଇପାରେ। ଏହା ଫଳରେ ପୃଥିବୀ ପୁଣିଥରେ ନୂଆ ଉଷ୍ମତାର ରେକର୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ରେକର୍ଡକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ।

ଅମୃତସରର ଜଣେ ଶ୍ରମିକ ମକା ଦାନା ଶୁଖାଉଛନ୍ତି (ANI)

• ୟୁରୋପର ମାରାତ୍ମକ ହିଟୱେଭ୍

ନିକଟରେ ୟୁରୋପରେ ଦେଖାଦେଇଥିବା ଭୟଙ୍କର ତାପପ୍ରବାହ ପୁଣିଥରେ ପ୍ରମାଣ କରିଛି ଯେ ଜଳବାୟୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମହାଦେଶର ଅଭୂତପୂର୍ବ ଉଷ୍ମତାର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ। ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନ (WHO) ଅନୁସାରେ, ଏହି ହିଟୱେଭ୍ କାରଣରୁ ସୃଷ୍ଟ ତୀବ୍ର ଉଷ୍ମ ଚାପ (Heat Stress) ସହ ଜଡ଼ିତ ଘଟଣାରେ ୧,୦୦୦ରୁ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଛି।

• ୧୮୭୫–୭୭ର ମହାଦୁର୍ଭିକ୍ଷ: ଏକ ଐତିହାସିକ ସତର୍କବାଣୀ

ଇତିହାସ ଆମକୁ ୧୮୭୫–୭୭ର ମହାଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କଥା ମନେ ପକାଇଦିଏ, ଯାହାର ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ଥିଲା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏଲ୍ ନିନୋ। ବାସ୍ତବ ବର୍ଷା ତଥ୍ୟ ଏବଂ ବୃକ୍ଷର ବଳୟ (Tree-ring) ବିଶ୍ଳେଷଣ ଆଧାରରେ ଦୀପ୍ତି ସିଂହ ଓ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ୧ ଡିସେମ୍ବର ୨୦୧୮ରେ Journal of Climateରେ ପ୍ରକାଶିତ ଏକ ଗବେଷଣା ପତ୍ରରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ ଯେ, ୧୮୭୬–୭୮ର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଏକ ଅସାଧାରଣ ପରିସ୍ଥିତିର ଫଳ ଥିଲା। ସେଥିରେ ୧୮୭୦–୭୬ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରର ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଥଣ୍ଡା ପରିସ୍ଥିତି, ୧୮୭୭–୭୮ର ରେକର୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଥିବା ଏଲ୍ ନିନୋ, ୧୮୭୭ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଇଣ୍ଡିଆନ୍ ଓସେନ୍ ଡିପୋଲ୍ ଏବଂ ୧୮୭୮ରେ ଉତ୍ତର ଆଟଲାଣ୍ଟିକ୍ ମହାସାଗରର ରେକର୍ଡ ଉଷ୍ଣ ପରିସ୍ଥିତି ସାମିଲ ଥିଲା।

ଏହି ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ ମରୁଡ଼ି ଭାରତ, ଚୀନ୍, ଇଜିପ୍ଟ, ମୋରୋକ୍କୋ, ଇଥିଓପିଆ, ଦକ୍ଷିଣ ଆଫ୍ରିକା, ବ୍ରାଜିଲ୍, କଲମ୍ବିଆ ଓ ଭେନେଜୁଏଲା ସମେତ ଅନେକ ଦେଶକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ଏହି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷରେ ୫ କୋଟିରୁ ଅଧିକ ଲୋକଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା। ଅନ୍ୟପଟେ, ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଉପକୂଳୀୟ ଅଞ୍ଚଳ ଓ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦକ୍ଷିଣ ଆମେରିକାର କିଛି ସ୍ଥାନରେ ୧୮୭୭–୭୮ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ବର୍ଷା ଓ ବାରମ୍ବାର ବନ୍ୟା ଦେଖାଯାଇଥିଲା।

• ଭାରତରେ ଭୟଙ୍କର ମାନବୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ

ଭାରତରେ ଏହି ମରୁଡ଼ି ଇତିହାସର ସବୁଠାରୁ ଭୟଙ୍କର ମାନବୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଅନୁମାନ ଅନୁଯାୟୀ, ଖାଦ୍ୟାଭାବ ଓ ମରୁଡ଼ି କାରଣରୁ ୫.୬ ମିଲିୟନ୍ ରୁ ୯.୬ ମିଲିୟନ୍ (ପ୍ରାୟ ୫୬ ଲକ୍ଷରୁ ୯୬ ଲକ୍ଷ) ଲୋକଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଘଟିଥିଲା। ପ୍ରଥମେ ଏହି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ମଦ୍ରାସ୍ ଓ ବମ୍ବେ ପ୍ରେସିଡେନ୍ସି, ମୈସୁର ଏବଂ ହାଇଦ୍ରାବାଦ ରାଜ୍ୟକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ପରେ ୧୮୭୭ରେ ଏହା ସେଣ୍ଟ୍ରାଲ୍ ପ୍ରଭିନ୍ସେସ୍, ନର୍ଥ-ୱେଷ୍ଟର୍ନ ପ୍ରଭିନ୍ସେସ୍ ଓ ପଞ୍ଜାବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପିଯାଇଥିଲା।

ଗୁରୁତର ପୁଷ୍ଟିହୀନତା କାରଣରୁ ସେହି ସମୟରେ କଲେରା ଓ ବସନ୍ତ (Smallpox) ପରି ମହାମାରୀ ବ୍ୟାପକ ଭାବେ ବିସ୍ତାର ଲାଭ କରିଥିଲା। ରିଲିଫ୍ କ୍ୟାମ୍ପଗୁଡ଼ିକରେ ଏହି ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ବ୍ୟାପିଥିଲା ଏବଂ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷକୁ ଆହୁରି ଭୟଙ୍କର କରିଦେଇଥିଲା। ଏହି ମାନବୀୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ କେବଳ ପ୍ରାକୃତିକ କାରଣରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇନଥିଲା। ବ୍ରିଟିଶ୍ ଉପନିବେଶବାଦୀ ଆର୍ଥିକ ନୀତି, ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଶସ୍ୟ ରପ୍ତାନି ଓ ମୁକ୍ତ ବଜାର ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଏହି ସଙ୍କଟକୁ ବହୁଗୁଣ ବଢ଼ାଇ ଦେଇଥିଲା।

ଦୀପ୍ତି ସିଂହ ଓ ତାଙ୍କ ସହ-ଲେଖକମାନଙ୍କ ମତାନୁସାରେ, 'ଗ୍ରେଟ୍ ଡ୍ରାଉଟ୍' ଏବଂ 'ଗ୍ଲୋବାଲ୍ ଫାମିନ୍' ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକର ରାଜନୀତି ଓ ଅର୍ଥନୀତି ଉପରେ ଦୀର୍ଘମିଆଦୀ ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲା। ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଆଫ୍ରିକାରେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ଅନାହାର ଫ୍ରାନ୍ସକୁ ଉତ୍ତର ଆଫ୍ରିକାରେ ଉପନିବେଶ ବିସ୍ତାର କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଇଥିଲା। ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମତରେ, ୧୮୭୬–୭୮ର ଏଲ୍ ନିନୋ ଓ ଜଳବାୟୁ ଘଟଣା ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ବିଶ୍ୱରେ 'ପ୍ରଥମ ବିଶ୍ୱ' ଏବଂ 'ତୃତୀୟ ବିଶ୍ୱ' ଭଳି ଅସମାନତାର ଭିତ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା।

• ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଏକ ଶିକ୍ଷା

ବର୍ତ୍ତମାନର ବିଜ୍ଞାନୀ ଓ ଜଳବାୟୁ ବିଶେଷଜ୍ଞମାନେ ୧୮୭୭ର ଏଲ୍ ନିନୋକୁ ଏକ ମାନଦଣ୍ଡ (Benchmark) ଭାବେ ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି। ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏଲ୍ ନିନୋ କିପରି ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଭାବେ ଶୃଙ୍ଖଳିତ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ (Cascading Effects) ସୃଷ୍ଟି କରିପାରେ। ଏହି ଘଟଣା ଦର୍ଶାଇଛି ଯେ ପ୍ରଶାନ୍ତ, ଭାରତ ଓ ଆଟଲାଣ୍ଟିକ୍ ମହାସାଗରର ଜଳବାୟୁ ପ୍ରଣାଳୀ ପରସ୍ପର ସହ କେତେ ଗଭୀର ଭାବେ ଜଡ଼ିତ। ପ୍ରଶାନ୍ତ ମହାସାଗରର ତାପମାତ୍ରା ବୃଦ୍ଧି କିପରି ଭାରତ ଓ ଆଟଲାଣ୍ଟିକ୍ ମହାସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଭାବ ପକାଇ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ଏକାସାଙ୍ଗେ ଫସଲ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ, ତାହା ଏହି ଇତିହାସ ପ୍ରମାଣ କରିଛି।

ଏହା ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ ଯେ, ଋତୁକାଳୀନ ବର୍ଷାରେ ସାମାନ୍ୟ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷା ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ କୃଷି ପ୍ରଣାଳୀକୁ ଗୁରୁତର କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇପାରେ। ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି; ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ କେବଳ ପାଣିପାଗର ଅସ୍ୱାଭାବିକତାରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏନାହିଁ। ୧୮୭୦ ଦଶକରେ ଘଟିଥିବା ବିପୁଳ ମୃତ୍ୟୁର ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ଥିଲା ରାଜନୈତିକ ନିଷ୍ପତ୍ତି, ଅସମାନ ଶସ୍ୟ ବଜାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଜଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ସଂରକ୍ଷଣ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିବା।

• ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସହଯୋଗ ଆବଶ୍ୟକ

ଏଲ୍ ନିନୋ ପରି ଚକ୍ରାକାର ଜଳବାୟୁ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକର ମୁକାବିଲା ପାଇଁ ଅଭୂତପୂର୍ବ ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ସହଯୋଗ ଆବଶ୍ୟକ। ମରୁଡ଼ି, ଭୟଙ୍କର ବନ୍ୟା ଓ କୃଷି ସଙ୍କଟ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବା ଏଭଳି ପ୍ରାକୃତିକ ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରମାଣ କରୁଛି ଯେ, ଦେଶଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂ-ରାଜନୈତିକ ମତଭେଦ ଭୁଲି ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷାକୁ ପ୍ରାଥମିକତା ଦେବା ସହ ପୂର୍ବ ପ୍ରସ୍ତୁତିମୂଳକ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ପରିଚାଳନାରେ ମିଳିତ ଭାବେ ବିନିଯୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ପ୍ରତି ୩ରୁ ୭ ବର୍ଷ ମଧ୍ୟରେ ଘଟୁଥିବା ଏଲ୍ ନିନୋ ପରି ଘଟଣା ବିଶ୍ୱରେ କ୍ରମାଗତ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥାଏ। ଏହାର ପ୍ରଭାବ ବିଶେଷକରି ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଧିକ ଦେଖାଯାଏ। କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଓ ପଞ୍ଜାବ ଭଳି ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ମୌସୁମୀ ବର୍ଷାକୁ ଗୁରୁତର ଭାବେ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେ।

ମରୁଡ଼ି ସହନଶୀଳ ବିହନର ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନ, ଜଳ ସଂରକ୍ଷଣ ଏବଂ ପୂର୍ବ ସତର୍କତା ସୂଚନା ବିନିମୟ ପାଇଁ ସ୍ୱଚ୍ଛ ଓ ସୀମାପାର ବୈଜ୍ଞାନିକ ସହଯୋଗ ଅତ୍ୟାବଶ୍ୟକ । ଜାତିସଂଘର Sendai Framework ପରି ବିଶ୍ୱସ୍ତରୀୟ ନୀତିମାଳା ମଧ୍ୟ ବିପର୍ଯ୍ୟୟ ବିପଦ ହ୍ରାସ ଓ ଜଳବାୟୁ ସହନଶୀଳ ବିକାଶ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଛି।

• ଭାରତ-ପାକିସ୍ତାନ ସଂଳାପର ଆହ୍ୱାନ

ଏହି ଚିନ୍ତାଜନକ ପରିସ୍ଥିତି ମଧ୍ୟରେ ଭାରତ ଓ ପାକିସ୍ତାନର ନାଗରିକମାନଙ୍କ ମିଳିତ ଆହ୍ୱାନକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ। ସେମାନେ ଭାରତର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ନରେନ୍ଦ୍ର ମୋଦୀ ଓ ପାକିସ୍ତାନର ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଶେହବାଜ୍ ଶରିଫଙ୍କୁ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ଆଲୋଚନା ପୁନରାରମ୍ଭ କରି ସମ୍ପର୍କ ସ୍ୱାଭାବିକ କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କ ବାର୍ତ୍ତା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ, ଯୁଦ୍ଧର ଅନ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଏବେ ମିଳିତ ଭାବେ ଏକ ସାଧାରଣ ଭବିଷ୍ୟତ ଗଢ଼ିବାର ସମୟ। ସିନ୍ଧୁ ନଦୀରୁ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଳ କାହାର ଅନୁମତି ମାଗି ପ୍ରବାହିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହା ସମଗ୍ର ମାନବଜାତିର ଏକ ସାମୂହିକ ସମ୍ପଦ, ବିଭାଜନର ଅସ୍ତ୍ର ନୁହେଁ।

(DISCLAIMER : ଲେଖକ: ସି. ପି. ରାଜେନ୍ଦ୍ରନ, ସହାୟକ ପ୍ରଫେସର, ନ୍ୟାସନାଲ୍ ଇନ୍‌ଷ୍ଟିଟ୍ୟୁଟ୍ ଅଫ୍ ଆଡଭାନ୍ସଡ୍ ଷ୍ଟଡିଜ୍, ବେଙ୍ଗାଲୁରୁ, ଏହି ଲେଖାରେ ପ୍ରକାଶିତ ତଥ୍ୟ ଓ ମତାମତ ଲେଖକଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଏବଂ ଏହା ETV ଭାରତର ମତାମତକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ ନାହିଁ)