Analysis | ମେରିଟ୍ ଅର୍ଡର୍ ଡିସ୍ପାଚ୍ ଭାରତର ଜଳବାୟୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ କିପରି କ୍ଷୀଣ କରୁଛି
କାହିଁକି କ୍ଷମତାଶୀଳ ସୁପରକ୍ରିଟିକାଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାକ୍ ଡାଉନ୍ କରାଯାଉଛି ? ପଢ଼ନ୍ତୁ ଜିଏସଆର ଭବାନୀ ପ୍ରସାଦଙ୍କ ଆଲେଖ୍ୟ ।
Published : February 26, 2026 at 9:50 PM IST
ଲେଖକ: ଜିଏସଆର ଭବାନୀ ପ୍ରସାଦ
ଭାରତ 2070 ସୁଦ୍ଧା ନେଟ୍-ଜିରୋ କାର୍ବନ ନିର୍ଗମନ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଘୋଷଣା କରିଛି । ସୌର ଶକ୍ତିରେ ରେକର୍ଡ୍ ବୃଦ୍ଧି, ନବୀକରଣଶୀଳ ଶକ୍ତିରେ ବୃହତ ନିବେଶ ଏବଂ ଆଧୁନିକ ଥର୍ମାଲ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତିର ଅନୁମୋଦନ—ଏସବୁ ଦେଶର ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିବଦ୍ଧତାର ପ୍ରମାଣ । କିନ୍ତୁ ଦୈନିକ ବିଦ୍ୟୁତ ଚାଳନା ପ୍ରଣାଳୀରେ ଏକ ନୀତିଗତ ବିରୋଧାଭାସ ଲୁଚି ରହିଛି, ଯାହା ନିରବରେ ଜଳବାୟୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ କ୍ଷୀଣ କରୁଛି ।
ସମସ୍ୟା ପ୍ରଯୁକ୍ତିରେ ନୁହେଁ, ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅଛି । ବର୍ତ୍ତମାନର MOD (Merit Order Dispatch) ପ୍ରଣାଳୀ ଅଳ୍ପକାଳୀନ ଉତ୍ପାଦନ ଖର୍ଚ୍ଚକୁ ଆଧାର କରି ବିଦ୍ୟୁତ ବଣ୍ଟନ କରେ । ଏହାର ପରିଣାମରେ କେତେକ ସମୟରେ ପୁରୁଣା ଓ କମ୍ କ୍ଷମତାଶୀଳ ସବ୍କ୍ରିଟିକାଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟମାନଙ୍କୁ ଆଧୁନିକ ସୁପରକ୍ରିଟିକାଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟଠାରୁ ଅଗ୍ରଗାମୀ କରାଯାଉଛି ।
ଭାରତର ସଫଳତା: ପରିବର୍ତ୍ତନର ଦୃଢ଼ ପଦକ୍ଷେପ
ଭାରତ 100 ଗିଗାୱାଟ୍ ସୌର କ୍ଷମତା ଅତିକ୍ରମ କରିଛି । କେନ୍ଦ୍ର ସରକାର ନୂତନ ପ୍ଲାଣ୍ଟମାନଙ୍କୁ ସୁପରକ୍ରିଟିକାଲ୍ କିମ୍ବା ଅଲ୍ଟ୍ରା-ସୁପରକ୍ରିଟିକାଲ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତି ବାଧ୍ୟତାମୂଳକ କରିଛନ୍ତି ।
କାହିଁକି ସୁପରକ୍ରିଟିକାଲ୍ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ?
ସବ୍କ୍ରିଟିକାଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ କ୍ଷମତା: 36–38%
ସୁପରକ୍ରିଟିକାଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ କ୍ଷମତା: 41–45%
ଅଧିକ କ୍ଷମତାର ଅର୍ଥ—କମ୍ କୋଇଲା ବ୍ୟବହାର, କମ୍ CO₂ ନିସ୍ସରଣ
ସର୍ବମାନ୍ୟ CO₂ ନିର୍ଗମନ:
ସବ୍କ୍ରିଟିକାଲ୍: 766–789 ଗ୍ରାମ୍ / kWh
ସୁପରକ୍ରିଟିକାଲ୍: ପ୍ରାୟ 722 ଗ୍ରାମ୍ / kWh
ଏହି ତଫାତ୍ ଛୋଟ ଲାଗିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଦିନକୁ ହଜାର ମେଗାୱାଟ୍-ଘଣ୍ଟା ଉତ୍ପାଦନରେ ଏହା ଲକ୍ଷାଧିକ ଟନ୍ CO₂ ହ୍ରାସରେ ପରିଣତ ହୁଏ । PAT (Perform, Achieve and Trade) ଯୋଜନା ମାଧ୍ୟମରେ ଥର୍ମାଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟମାନେ 3–7% ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷତା ବୃଦ୍ଧି କରିଛନ୍ତି ।
ସମସ୍ୟା କେଉଁଠି ?
ଗ୍ରିଡ୍ ଫ୍ଲେକ୍ସିବିଲିଟିର ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ୍ ସୌର ଶକ୍ତି ଦିନେ ଅଧିକ ଉପଲବ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଚାହିଦା ବୃଦ୍ଧି ସମୟରେ ହ୍ରାସ ପାଏ । ଏହି ଉତ୍ତାର-ଚଢ଼ାବକୁ ସମ୍ଭାଳିବା ପାଇଁ ଥର୍ମାଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟମାନଙ୍କୁ 40% ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋଡ୍ କମାଇ ଦିଆଯାଉଛି । ଏହି ସମୟରେ MOD (Merit Order Dispatch) ପ୍ରଣାଳୀ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୁଏ ।
ଡିସ୍ପାଚ୍ ପ୍ୟାରାଡକ୍ସ: ଖର୍ଚ୍ଚ ≠ ପରିବେଶ ଦକ୍ଷତା
MOD ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ପ୍ଲାଣ୍ଟର ଭେରିଏବଲ୍ କଷ୍ଟ (କୋଇଲା ମୂଲ୍ୟ + ପରିବହନ ଖର୍ଚ୍ଚ) କମ୍, ସେଥିରେ ପ୍ରଥମେ ଡିସ୍ପାଚ୍ ମିଳେ । ଧରନ୍ତୁ;ଏକ ସୁପରକ୍ରିଟିକାଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ କୋଇଲା ଖଣିରୁ ଦୂରରେ, ଯାହାର ରେଳ ଭଡ଼ା ଅଧିକ । ଏକ ପୁରୁଣା ସବ୍କ୍ରିଟିକାଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଖଣି ନିକଟରେ, ଯାହାର ପରିବହନ ଖର୍ଚ୍ଚ କମ୍ । MOD ଅନୁସାରେ ଶସ୍ତା ପ୍ଲାଣ୍ଟକୁ ଅଗ୍ରଗାମୀ କରାଯିବ— ଦକ୍ଷତା ବିଚାର ବିନା ।
ପରିଣାମ: ସୁପରକ୍ରିଟିକାଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ୍ ବ୍ୟାକ୍ ଡାଉନ୍-ସବ୍କ୍ରିଟିକାଲ୍ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଚାଲୁ
ଏହା ପ୍ରତି ମେଗାୱାଟ୍-ଘଣ୍ଟାରେ ପ୍ରାୟ 44–67 କିଲୋଗ୍ରାମ୍ ଅତିରିକ୍ତ CO₂ ନିର୍ଗମନ କରେ । ଭାରତ ପ୍ରତିବର୍ଷ 1000 TWh ଠାରୁ ଅଧିକ ଥର୍ମାଲ୍ ବିଦ୍ୟୁତ ଉତ୍ପାଦନ କରେ । ମାତ୍ର 10% ଡିସ୍ପାଚ୍ ପରିବର୍ତ୍ତନ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷାଧିକ ଟନ୍ CO₂ ବୃଦ୍ଧି କରିପାରେ ।
ଆର୍ଥିକ ତର୍କ ବନାମ ଜଳବାୟୁ ତର୍କ
DISCOM ଓ ପାୱାର୍ ଟ୍ରେଡରମାନେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ କାମ କରୁଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ—କମ୍ ଖର୍ଚ୍ଚରେ ବିଦ୍ୟୁତ କ୍ରୟ । କିନ୍ତୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ପ୍ରଣାଳୀରେ ପରିବେଶୀୟ ଦକ୍ଷତାର କୌଣସି ଆର୍ଥିକ ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ ।
ଏହାର ପରିଣାମ:
କ୍ଷମତାଶୀଳ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ନିୟମିତ ପ୍ରାଥମିକତା ପାଉନାହିଁ
ପୁରୁଣା ପ୍ଲାଣ୍ଟ ଲଜିଷ୍ଟିକ୍ ଲାଭରେ ଚାଲି ଯାଉଛି ଓ ଅଳ୍ପକାଳୀନ ସଞ୍ଚୟ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଜଳବାୟୁ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପଛକୁ ଟାଣୁଛି ।
European Union Emissions Trading System (EU ETS) ମାଧ୍ୟମରେ କାର୍ବନ ମୂଲ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି । ଉଚ୍ଚ ନିର୍ଗମନ ପ୍ଲାଣ୍ଟମାନଙ୍କୁ କାର୍ବନ ଆଲାଉନ୍ସ ଖର୍ଚ୍ଚ ଦେବାକୁ ପଡ଼େ, ଯାହା ସେମାନଙ୍କୁ ଅର୍ଥନୈତିକ ଭାବେ କମ୍ ପ୍ରତିଯୋଗୀ କରେ।
ପ୍ରାୟୋଗିକ ସମାଧାନ
କାର୍ବନ-ଏଡଜଷ୍ଟେଡ୍ ମେରିଟ୍ ଅର୍ଡର୍- ଭେରିଏବଲ୍ କଷ୍ଟ ସହ ଏମିଶନ୍ ଇଣ୍ଟେନସିଟି କିମ୍ବା ହିଟ୍ ରେଟ୍ ଯୋଗ କରାଯାଉ ।
ଫ୍ରେଟ୍ ରେସନାଲାଇଜେସନ୍- ଦୂରସ୍ଥ କ୍ଷମତାଶୀଳ ପ୍ଲାଣ୍ଟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରିବହନ ଖର୍ଚ୍ଚ ସମନ୍ୱୟ ।
କାର୍ବନ ସୂଚିତ ବିଦ୍ୟୁତ ବ୍ୟାପାର- ଡେ-ଏହେଡ୍ ମାର୍କେଟ୍ରେ ନିସ୍ସରଣ ମାନଦଣ୍ଡ ସମ୍ମିଳନ ।
ଏହି ସମୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଭାରତ ନବୀକରଣଶୀଳ ଶକ୍ତି, ଷ୍ଟୋରେଜ୍, ଗ୍ରୀନ୍ ହାଇଡ୍ରୋଜେନ୍ ଓ ଆଧୁନିକ ଥର୍ମାଲ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତିରେ ବିଶାଳ ନିବେଶ କରୁଛି । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଡିସ୍ପାଚ୍ ପ୍ରଣାଳୀ ପରିବେଶକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ନ ଦିଏ, ତେବେ ଏହି ନିବେଶର ଲାଭ କମିଯିବ ।
ନୀତିର ସମନ୍ୱୟ ଆବଶ୍ୟକ
କେବଳ କ୍ଷମତାଶୀଳ ପ୍ଲାଣ୍ଟ ତିଆରି କଲେ ହେବ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଚାଲୁ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ବିରୋଧାଭାସ ସ୍ପଷ୍ଟ:
ଭାରତ ନିର୍ଗମନ କମାଇବା ପାଇଁ ସୁପରକ୍ରିଟିକାଲ୍ ପ୍ରଯୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ଦେଉଛି । କିନ୍ତୁ ଡିସ୍ପାଚ୍ ପ୍ରଣାଳୀ କେବେ କେବେ ସେହି ପ୍ଲାଣ୍ଟକୁ ପଛକୁ ଟାଣୁଛି । ଏହି ଅସମତୁଳନ ସଠିକ୍ କରିବା ଭାରତର ଜଳବାୟୁ ନେତୃତ୍ୱକୁ ଆହୁରି ମଜବୁତ କରିବ । ପ୍ରଶ୍ନ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଡିସ୍ପାଚ୍ ନୀତି ସଂଶୋଧନ କରିବା ଆମ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ କି ନୁହେଁ । ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି; ଏହାକୁ ସଂଶୋଧନ ନ କରିବାର ମୂଲ୍ୟ ଆମେ କେତେ ଦିନ ଦେବୁ?
ଏହା ମଧ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ- OPINION: ସୂଚନା ଅଧିକାରରୁ ସୂଚନା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ
ଏହା ମଧ୍ୟ ପଢ଼ନ୍ତୁ- OPINION: ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଓ ବାସ୍ତବତା: ଭାରତୀୟ ସହରମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେତେ ଲାଭକାରୀ କେନ୍ଦ୍ରୀୟ ବଜେଟ
