अदृश्य विश्वाचा नकाशा: आकाशगंगांच्या डार्क मॅटर आणि एनर्जीचं रहस्य उलगडलं

मुंबई : खगोलभौतिकशास्त्रज्ञांनी दूरच्या आकाशगंगांचा अभ्यास करून अदृश्य भागाचा नकाशा तयार केला आहे. हे तंत्रज्ञान 'वीक ग्रॅव्हिटेशनल लेंसिंग' म्हणून ओळखलं जातं, ज्याच्या मदतीनं डार्क मॅटर आणि डार्क एनर्जी विश्वातील रचना कशा घडवतात हे समजलं. डार्क एनर्जी सर्व्हे (DES) आणि नवीन DECADE प्रकल्पाच्या डेटाचा वापर करून शास्त्रज्ञांनी 27 कोटींहून अधिक आकाशगंगांचा अभ्यास केला. यामुळं विश्वातील पदार्थाच्या वितरणाचे आणि त्याच्या गट्टेपणाचे (clumpiness) मोजमाप शक्य झालं.

DECADE प्रकल्पामुळं आकाशगंगांच्या मोजमापात वाढ
शिकागो विद्यापीठाच्या अहवालानुसार, डार्क एनर्जी कॅमेरा ऑल डेटा एव्हरीव्हेअर (DECADE) प्रकल्पानं मुख्य सर्व्हे क्षेत्राबाहेरील हजारो चौरस डिग्री क्षेत्रातील जुने आर्कायव्हल इमेजेसचा वापर करून पूर्वीच्या सर्व्हेचा विस्तार केला. या इमेजेस इतर उद्देशांसाठी घेतल्या होत्या, तरीही त्यांच्या मदतीनं आकाशगंगांच्या आकारांचे मोजमाप दुप्पट करण्यात यश आलं. यामुळं वीक लेंसिंग आणि कॉस्मिक मायक्रोवेव्ह बॅकग्राउंड (CMB) च्या अंदाजांमधील पूर्वीच्या विसंगती तपासता आल्या. प्रकल्पाचे प्रमुख चिहवे चांग यांनी सांगितलं की, आर्कायव्हल इमेजेसचा वापर करून विशेष सर्व्हे न घेता वीक लेंसिंग शक्य होतं. आकाशगंगांच्या आकार आणि रेडशिफ्टचा अभ्यास करून गुरुत्वाकर्षणामुळं प्रकाश कसा वाकतो हे समजतं. DECADE नं 107 दशलक्ष आकाशगंगांचा नवीन कॅटलॉग तयार केला, जो उत्तर गॅलेक्टिक कॅपमध्ये पसरलेला आहे.

आकाशाच्या एक तृतीयांश भागाचं मॅपिंग
DECADE आणि डार्क एनर्जी सर्व्हेच्या डेटाची एकत्रित माहिती आता आकाशाच्या सुमारे एक तृतीयांश भाग (13,000 चौरस डिग्री) व्यापते. यामुळं प्रथमच डार्क मॅटर आणि डार्क एनर्जीच्या वितरणातील तपशीलांचा अभ्यास शक्य झाला आहे. हा सार्वजनिक कॅटलॉग जगभरातील संशोधकांना उपलब्ध असून, त्याचा उपयोग बटू आकाशगंगांचा अभ्यास आणि विश्वाच्या द्रव्य नकाशे सुधारण्यासाठी होत आहे.

डार्क मॅटर गुरुत्वाकर्षणाद्वारे आकाशगंगांना आकार देतो
हा अभ्यास विश्वातील रचनेच्या वाढीच्या Lambda-CDM मॉडेलशी सुसंगत असल्याचं दाखवतो. डार्क मॅटर गुरुत्वाकर्षणाद्वारे आकाशगंगांना आकार देतो, तर डार्क एनर्जी विश्वाच्या वेगवान विस्ताराला कारणीभूत आहे. DECADE प्रकल्पामुळं, जुना डेटा पुन्हा वापरूनही मजबूत परिणाम मिळवता येतात. यामुळं भविष्यातील सर्व्हे, जसं व्हेरा सी. रुबिन ऑब्झर्व्हेटरीचे LSST, अधिक इमेजेसचा वापर करून अचूक मोजमाप करता येतील. हा अभ्यास विश्वातील 95 टक्के अदृश्य भाग समजण्यासाठी महत्त्वाचा ठरण्याची शक्यत आहे.

हे वाचलंत का :

1. आकाशाचा पहिला नकाशा तयार, नासाच्या SPHEREx दुर्बिणीची कमाल
2. इस्रोनं यशस्वीपणे प्रक्षेपित केला ब्लूबर्ड ब्लॉक 2 उपग्रह
3. गगनयानसाठी ड्रोग पॅराशूट चाचणी यशस्वीरित्या पूर्ण