3I/ATLAS धूमकेतूवर मिथेनचा शोध, NASA च्या वेब दुर्बिणीनीची कमाल
नासाच्या जेम्स वेब टेलिस्कोपनं आंतरतारकीय धूमकेतू Comet 3I ATLAS वर प्रथमच मिथेन गॅसचा शोध लावला.
Published : June 2, 2026 at 11:12 AM IST
मुंबई: NASA च्या 'जेम्स वेब स्पेस टेलिस्कोप'नं (JWST) प्रथमच एका आंतरतारकीय वस्तूचा 'मध्य-अवरक्त' (mid-infrared) रासायनिक ठसा (chemical fingerprint) टिपला आहे. धूमकेतू Comet 3I ATLAS वर मिथेन वायू असल्याचा थेट पुरावा मिळणे ही एक महत्त्वपूर्ण वैज्ञानिक कामगिरी मानली जात आहे. हे निरीक्षण अशा वेळी करण्यात आलं, जेव्हा हा धूमकेतू सूर्याच्या सर्वात जवळच्या बिंदूतून (closest approach) दूर जात होता. या संशोधनाचे निष्कर्ष नुकतेच The Astrophysical Journal Letters या नियतकालिकात प्रकाशित करण्यात आले आहेत.
धूमकेतूची पार्श्वभूमी : धूमकेतू 3I/ATLAS हा एक 'आंतरतारकीय पाहुणा' म्हणून ओळखला जातो. त्यानं आपल्या सूर्यमालेत प्रवेश करून सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा घातली आणि आता तो पुन्हा सूर्यमालेबाहेरच्या दिशेनं प्रवास करत आहे. वेब दुर्बिणीनं आपल्या 'मिड-इन्फ्रारेड इन्स्ट्रुमेंट'चा (MIRI) वापर करून दोन वेगवेगळ्या प्रसंगी या धूमकेतूचं निरीक्षण केलं. पहिलं निरीक्षण 15-16 डिसेंबर रोजी करण्यात आलं, त्यावेळी हा धूमकेतू सूर्यापासून सुमारे 329 दशलक्ष किलोमीटर अंतरावर होता. दुसरे निरीक्षण 27 डिसेंबर रोजी करण्यात आलं; तोपर्यंत हा धूमकेतू 379 दशलक्ष किलोमीटर अंतरावर पोहोचला होता.
मिथेनचा शोध आणि त्याचे महत्त्व : वेब दुर्बिणीनं प्रथमच या आंतरतारकीय धूमकेतूमध्ये मिथेन वायू असल्याचा थेट पुरावा नोंदवला आहे. मिथेन हे अत्यंत अस्थिर (volatile) रसायन आहे; त्याच्या बर्फाळ स्वरूपात असताना, त्याचे सहजपणे वायूमध्ये रूपांतर होते. मात्र, या विशिष्ट धूमकेतूमध्ये मिथेन तुलनेनं उशिरा दिसून आले. यावरून असं सूचित होतं की, हे मिथेन धूमकेतूच्या पृष्ठभागाखालील थरांमध्ये खोलवर दडलेले होते. सूर्यापासून मिळणाऱ्या तीव्र उष्णतेमुळं जेव्हा धूमकेतूचा खोलवरचा गाभा (interior) तापला, तेव्हाच मिथेन बाहेर पडला.
मिथेन आणि पाण्याचे प्रमाण जास्त : या धूमकेतूमध्ये मिथेन आणि पाण्याचे प्रमाण आश्चर्यकारकपणे जास्त आहे, हे वैशिष्ट्य त्याला आपल्या सूर्यमालेतील इतर धूमकेतूंपासून वेगळं ठरवतं. शिवाय, हा धूमकेतू कार्बन डायऑक्साइडनं (CO₂) समृद्ध आहे; यामध्ये पाण्याच्या तुलनेत CO₂ चं प्रमाण लक्षणीयरीत्या अधिक आहे. या दोन्ही निष्कर्षांवरून असं सूचित होतं की, या धूमकेतूची निर्मिती अशा एका विशिष्ट वातावरणात आणि अशा रासायनिक प्रक्रियांद्वारे झाली आहे, ज्या आपल्या सूर्यमालेतील बहुतांश धूमकेतूंच्या निर्मिती प्रक्रियेपेक्षा पूर्णपणे भिन्न आहेत.
वायू निर्मितीतील घट : धूमकेतू जसजसा सूर्यापासून दूर जाऊ लागला, तसतसे वायू निर्मितीमध्ये मोठी घट झाल्याचं वेब दुर्बिणीनं नोंदवलं. यामध्ये पाण्याची निर्मिती लक्षणीयरीत्या कमी झाली. ही घट अपेक्षितच होती, कारण मिथेन आणि CO₂ च्या तुलनेत पाणी हे कमी अस्थिर (less volatile) रसायन आहे. उष्णता कमी झाल्यामुळं पृष्ठभाग थंड होतो आणि बर्फाच्या 'ऊर्ध्वपातनाचा' (sublimation—बर्फाचे थेट वायूमध्ये रूपांतर होण्याची प्रक्रिया) वेग मंदावतो. हे निरीक्षण MIRI च्या 'मध्यम रिझोल्यूशन स्पेक्ट्रोमीटर'चा वापर करून करण्यात आलं. हे उपकरण एक 'इंटिग्रल फील्ड युनिट' (IFU) स्पेक्ट्रोमीटर आहे; हे आकाशातील एका लहान क्षेत्रातील प्रत्येक बिंदूचा वर्णपट (spectrum) एकाच वेळी टिपते. या क्षमतेमुळं संशोधकांना, उपस्थित असलेल्या वायूंचे प्रकार आणि धूमकेतूच्या गाभ्याभोवती त्यांचे वितरण या दोन्ही गोष्टी निश्चित करणे शक्य झालं.
वैज्ञानिक परिणाम : या शोधामुळं आंतरतारकीय धूमकेतूंची उत्पत्ती आणि त्यांची रासायनिक रचना यांविषयी नवीन अंतर्दृष्टी प्राप्त झाली आहे. 3I/ATLAS सारखे 'अभ्यागत' आपल्या सूर्यमालेच्या पलीकडं असलेल्या प्रदेशांविषयी मौल्यवान माहिती पुरवतात. मिथेन आणि CO₂ (कार्बन डायऑक्साइड) यांचे आढळलेलं विपुल प्रमाण हे सूचित करते की, या धूमकेतूची निर्मिती कदाचित अत्यंत थंड आणि रासायनिकदृष्ट्या वेगळ्या अशा वातावरणात झाली असावी.
हे वाचलंत का :
