Explainer: महासंकट : मुसळधार पाऊस नसतानाही नेपाळमध्ये पूर आलाच कसा?
Super El Nino Crisis: नेपाळमधील विनाशकारी पुरामुळं अनेक लोकांचा बळी गेला आहे.मात्र, कोणताही पाऊस पडला नसताना एव्हढा मोठा पूर आला कसा?, चला जाणून घेऊया...
Published : August 27, 2026 at 5:06 PM IST
मुंबई : सुपर एल निनो (Super El Niño) म्हणजे केवळ समुद्राच्या पाण्याचं तापमान वाढणं एव्हढचं नव्हे, तर तो संपूर्ण पृथ्वीच्या हवामान चक्राला हादरवून सोडणारा एक महा-हवामानशास्त्रीय आविष्कार आहे. जेव्हा पॅसिफिक महासागराच्या विषुववृत्तीय भागातील पाण्याचं तापमान सामान्यपेक्षा कमालीचं वाढते, तेव्हा जागतिक हवामानाचा रिमोट कंट्रोल पूर्णपणे बदलतो. यामुळं एका बाजूला भीषण दुष्काळ पडतो, तर दुसऱ्या बाजूला विनाशकारी पूर येतात. ही परिस्थिती निसर्गाच्या संपूर्ण संतुलनाला आव्हान देणारी ठरते.
नेपाळ-तिबेटमध्ये निसर्गाचा तांडव : नुकताच नेपाळ आणि तिबेटच्या सीमावर्ती भागात, म्हणजेच रसुवा जिल्ह्यातील भोटे कोशी नदीच्या खोऱ्यात निसर्गाचं एक अत्यंत भयानक रूप पाहायला मिळालं. कोणत्याही ढगफुटीशिवाय किंवा मुसळधार पावसाशिवाय अचानक आलेल्या एका महाप्रलयानं संपूर्ण परिसराला गिळंकृत केलंय. बुधवारी सकाळी 9 वाजता आलेल्या या आकस्मिक पुरानं (Flash Flood) रस्ते, पूल, जलविद्युत प्रकल्प आणि संपूर्ण मानवी वस्त्या काही मिनिटांत उद्ध्वस्त केल्या.
जनतेची जिवाच्या आकांठानं पळापळ : या दुर्घटनेचे समाजमाध्यमांवर आलेले व्हिडिओ अंगावर काटा आणणारे आहेत. एका बसमधून चित्रित झालेल्या या व्हिडिओमध्ये, पाण्याच्या प्रचंड वेगासोबत चिखल आणि महाकाय दगड वाहून येत असल्याचं दिसत आहे. लोक गाड्या, स्कूटर सोडून आणि जिवाच्या आकांठानं डोंगराच्या दिशांना पळताय. निसर्गाच्या या आकस्मिक हल्ल्यामुळं कोणालाही सावरण्याची संधी मिळाली नाही, आणि सर्वत्र केवळ किंचाळ्या आणि हाहाकार ऐकू येत होता.
शेकडो निष्पाप जीवांचा बळी: या प्रलयात केवळ नेपाळचेच नव्हे, तर भारताचंही मोठे नुकसान झालं आहे. आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरणाच्या प्राथमिक अहवालानुसार, 469 हून अधिक लोकांचा मृत्यू (बातमी अपडेट होईपर्यंत) झाला असून 826 पेक्षा जास्त लोक बेपत्ता आहेत, ज्यामध्ये 300 हून अधिक भारतीय नागरिकांचा समावेश आहे. तिबेटच्या बाजूनंही चीनच्या सरकारी प्रसारमाध्यमांनी शेकडो परदेशी नागरिकांसह 910 जण बेपत्ता असल्याचं जाहीर केलं आहे.
पाऊस नसताना एवढा मोठा पूर आलाच कसा?; या संपूर्ण आपत्तीमध्ये सर्वात मोठा गूढ प्रश्न आहे की, परिसरात कोणताही पाऊस नसताना किंवा ढगफुटी झालेली नसताना एवढा विशाल पूर कसा निर्माण झाला? साधारणपणे पूर येणारण्यासाठी मुसळधार पावसाची गरज असते, मात्र येथे आकाश निरभ्र होतं. यामुळं भूगर्भशास्त्रज्ञ आणि हवामान तज्ज्ञांसमोर एक मोठं आव्हान उभं राहिलं की, या पाण्याच्या प्रचंड स्रोताचं मूळ नेमकं कुठे आहे.
अमेरिकन जिओलॉजिकल सर्व्हेचा धक्कादायक खुलासा : सुरुवातीला स्थानिक प्रशासनानं अंदाज वर्तवला की, पूर येण्यापूर्वी काही मिनिटं आधी परिसरात जाणवलेले भूकंपाचे धक्के या विनाशाचं कारण असावेत. परंतु, अमेरिकन जिओलॉजिकल सर्व्हेनं (USGS) हा अंदाज फेटाळून लावला. त्यांनी स्पष्ट केलं की, तो कोणताही नैसर्गिक भूकंप नव्हता, तर पृथ्वीच्या विस्तीर्ण उंचावरील हिमनदी कोसळल्यामुळं (Glacial Collapse) निर्माण झालेली ती 5.2 रिश्टर स्केलची भूगर्भीय ऊर्जा होती.
ल्हेंदे खोला नदी पात्रात महा-उद्रेक : कॅनडाच्या कॅल्गरी विद्यापीठातील प्राध्यापक डॅनियल शुगार यांच्या मते, 5,200 मीटर उंचीवर असलेल्या एका प्रचंड हिमनदीचा कडा अचानक तुटून खाली कोसळला. उपग्रहाच्या चित्रांवरून असं दिसून आलं की, गेल्या 24 तासांत तेथील बर्फ मोठ्या प्रमाणात वितळला होता. हे पाणी बर्फाच्या तळाशी साचल्यानं तिथला घर्षण थर कमकुवत झाला आणि संपूर्ण हिमनदी घसरून ल्हेंदे खोला या भोटे कोशीच्या उपनदीत कोसळली.
जागतिक तापमानवाढीचा हिमालयावर हल्ला : 'इंटरनॅशनल सेंटर फॉर इंटीग्रेटेड माउंटेन डेव्हलपमेंट' (ICIMOD) या संस्थेनं या घटनेला 'क्रायोस्फियर' (क्रायोस्फियर म्हणजे पृथ्वीवरील बर्फाच्छादित प्रदेश) धोक्याचं प्रत्यक्ष उदाहरण म्हटलं आहे. जागतिक तापमानवाढीमुळं (Global Warming) हिमालयातील हा गोठलेला पाया सडत चाललेल्या जुन्या इमारतीसारखा कोसळू लागला आहे, असं ICIMOD नं म्हटलं आहे.
अवघ्या 30 मिनिटांत नऊ मीटरने वाढलेली पाण्याची पातळी : ICIMOD च्या हायड्रोलॉजिकल नोंदीनुसार, या पुराचा वेग आणि तीव्रता अविश्वसनीय होती. हिमनदीचा ढिगारा नदीत पडल्यानंतर त्रिशुली नदीची पाण्याची पातळी अवघ्या 30 मिनिटांत तब्बल 9 मीटरने वाढली. नदीकाठच्या गावांना धोक्याची सूचना मिळण्यापूर्वीच पाण्याच्या एका विशाल भिंतीनं त्यांना कवेत घेतले. सध्या शास्त्रज्ञ आणि आपत्ती यंत्रणांना आणखी एका मोठ्या संकटाची भीती सतावत आहे. डोंगरावरून आलेला ढिगारा नदीच्या अरुंद पात्रात अडकल्यानं तिथं एक 'लँडस्लाईड डॅम' (कृत्रिम तात्पुरतं धरण) तयार झालं आहे. हा अडथळा जर अचानक फुटला, तर जिलॉन्ग बंदरासह संपूर्ण खालच्या भागाला दुसऱ्या एका प्रचंड पुराचा सामना करावा लागेल.
हिमालयातील हवामान चक्र : त्रिभुवन विद्यापीठाचे आपत्ती अभ्यास संचालक बसंत राज अधिकारी यांच्या मते, हिमालयातील बहु-आपत्ती (Multi-hazard) जोखीम आता झपाट्याने वाढत आहे. सुपर एल निनोमुळं वाढणारे तापमान आणि हिमनद्यांचे वितळणे यामुळं डोंगराळ भागातील संपूर्ण परिसंस्था बदलत आहे.
सुपर एल निनोचा भारताच्या मान्सूनवर परिणाम : सुपर एल निनोचा थेट संबंध भारताच्या मान्सूनशी आहे. जेव्हा पॅसिफिक महासागर जास्त तापतो, तेव्हा भारतात येणारे मान्सूनचे वारे कमकुवत होतात. यामुळं देशातील अनेक राज्यांमध्ये भीषण दुष्काळ पडतो, शेतीचं अतोनात नुकसान होतं आणि अन्न सुरक्षेचा मोठा प्रश्न निर्माण होतो. जागतिक पातळीवर हवामान विस्कळीत: हा केवळ एका देशाचा प्रश्न राहिलेला नाही. सुपर एल निनोमुळं आफ्रिकेत दुष्काळ, अमेरिकेत चक्रीवादळं, तर आशियात हिमनद्यांचं वितळणं सुरू आहे. आयसीआयएमओडीच्या शास्त्रज्ञांनी स्पष्ट केलं आहे की, या सीमापार धोक्यांचा (Cross-border hazards) सामना करण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मजबूत समन्वय असणे काळाची गरज आहे.
हवामान बदल आणि एल निनो: हवामान बदलामुळं एल निनोच्या घटना सरासरीने अधिक वारंवार किंवा तीव्र होत असल्याचं दिसत नाही; तथापि, त्यांचे परिणाम अधिक गंभीर होत आहेत. उष्ण वातावरण आणि महासागर अधिक ऊर्जा आणि आर्द्रता टिकवून ठेवतात. परिणामी, येणारे पूर अधिक तीव्र होतात, दुष्काळ अधिक कोरडे पडतात आणि उष्णतेच्या लाटा अधिक तीव्र होतात. समुद्राचं मूळ तापमान आधीच वाढलेलं असल्यामुळं एल निनोची घटना अधिक उच्च पातळीवरून सुरू होते. अलीकडच्या केनियामध्ये 1997-98, 2006-07, 2015-16 आणि 2023-24 दरम्यान एल निनोमुळं झालेल्या पावसामुळं प्राणघातक पूर आणि भूस्खलन झालं होतं. इतर ठिकाणी, विक्रमी पावसामुळं शहरे आणि धरणे ओसंडून वाहत होती. "सुपर एल निनो" येतो, तेव्हा धोके वाढतात. विशेषतः ज्या भागांमध्ये पाण्याचा निचरा खराब आहे, पायाभूत सुविधांवर ताण आहे किंवा पूर्वसूचना प्रणाली मर्यादित आहे तिथं मोठ्या प्रमाणावर नुकसान होतं.
एल निनो आपल्याला कसा कळतो : शास्त्रज्ञ उपग्रह, तरंगते दिवे (buoys) आणि जहाजे वापरून दररोज समुद्राच्या पृष्ठभागाच्या तापमानाचा मागोवा घेतात. ओशनिक निनो इंडेक्स (निनो 3.4 प्रदेशातील तापमानातील विसंगतींची तीन महिन्यांची सरासरी) हे एक महत्त्वाचं मापदंड आहे. एक नवीन सापेक्ष निर्देशांक "शुद्ध" एल निनोमुळं होणारी तापमानवाढ आणि व्यापक जागतिक सागरी तापमानवाढीच्या प्रवृत्तींमध्ये फरक करण्यास मदत करतो. हंगामी हवामान अंदाज मॉडेल आता एक ते सहा महिने आधीच उपयुक्त भाकितं देऊ शकतात. 2026 च्या मध्यासाठी, जागतिक हवामान संघटनेनं एल निनो टिकून राहण्याची आणि तीव्र होण्याची दाट शक्यता दर्शवली आहे. सर्वत्र सरासरीपेक्षा जास्त तापमान आणि पावसाच्या पद्धतीत बदल अपेक्षित होते. हे अंदाज प्रादेशिक मंच आणि राष्ट्रीय हवामान सेवांसोबत सामायिक केले जातात, ज्यामुळं सरकार, शेतकरी गटांना तयारी करता येते.
Artificial intelligence : कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial intelligence) देखील मदत करण्यास सुरुवात करत आहे. दशकांच्या हवामान डेटावर एकदा प्रशिक्षित झाल्यावर, एआय मॉडेल्स पारंपरिक भौतिकशास्त्र आधारित प्रणालींपेक्षा अधिक वेगानं आणि कमी खर्चात अंदाज तयार करू शकतात. ज्या भागांमध्ये निरीक्षण नेटवर्कचा अभाव आहे, त्यांच्यासाठी हे मॉडेल विशेष आशादायक आहेत. एआय भूतकाळातील नमुन्यांमधून शिकतं आणि हवामान बदलामुळं अधिक वारंवार होणाऱ्या अभूतपूर्व टोकाच्या घटनांचा अंदाज कमी लावू शकतं. संशोधक या मॉडेल्सना त्यांच्या प्रशिक्षण डेटाच्या बाहेरील परिस्थितींमध्ये आणून, ऐतिहासिक टोकाच्या घटनांच्या आधारे त्यांची चाचणी करून, आणि आफ्रिका व इतर प्रदेशांतील स्थानिक निरीक्षणांचा वापर करून जागतिक मॉडेल्समध्ये सुधारणा करण्याचे काम करत आहेत.
नवीन साधनांच्या स्मार्ट वापर :"सुपर एल निनो" हा पॅसिफिक महासागरातील एक नैसर्गिक पण शक्तिशाली बदल आहे, जो जगभरातील पर्जन्यमान आणि तापमानाच्या पद्धतींमध्ये महिने बदल घडवतो. यामुळं ओल्या प्रदेशात अधिक मुसळधार पाऊस पडतो (पुराचा धोका वाढतो) आणि कोरड्या भागात अधिक तीव्र दुष्काळ पडतो (पाण्याची टंचाई आणि वणव्यांचा धोका वाढतो), तसंच संपूर्ण पृथ्वीचं तापमान वाढतं. आधीच उष्ण होत असलेल्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर हे परिणाम अधिक तीव्र होतात. एआय (AI) सह नवीन साधनांच्या स्मार्ट वापराद्वारे तयारी करता येते. त्यामुळं नुकसान कमी करू शकतात आणि जीव वाचवू शकतात. पॅसिफिकमधील उष्ण पाण्याचा एक पट्टा पूर्व आफ्रिकेपासून ऑस्ट्रेलिया आणि दक्षिण अमेरिकेपर्यंत पसरलेल्या हवामानाच्या पद्धतींमध्ये बदल घडवतो.
प्रशांत महासागरातील 'सुपर' उष्णतेचा धोका: विषुववृत्तालगत असलेला उष्णकटिबंधीय प्रशांत महासागर हा पाण्याच्या एका अवाढव्य साठ्यासारखा कार्य करतो. सामान्यतः, पूर्वेकडून पश्चिमेकडं (दक्षिण अमेरिकेकडून आशिया आणि ऑस्ट्रेलियाकडं) स्थिर वारे वाहतात. हे वारे पृष्ठभागावरील उबदार पाणी पश्चिमेकडं ढकलतात, ज्यामुळं ते इंडोनेशिया आणि ऑस्ट्रेलियाजवळ जमा होते. त्याजागी, पेरू आणि इक्वेडोरच्या किनाऱ्यांजवळ तुलनेनं थंड पाणी पृष्ठभागावर वर येतं. हे नैसर्गिक चक्र वर्षानुवर्षे चालू राहते आणि जागतिक हवामानात समतोल राखतं.
वाऱ्यांच्या प्रवाहातील बदल: दर 2 ते 7 वर्षांनी, हे वारे कमकुवत होतात किंवा त्यांची दिशा बदलते. पश्चिमेकडे जमा झालेले उबदार पाणी परत पूर्वेकडे सरकते. मध्य आणि पूर्व विषुववृत्तीय प्रशांत महासागराचं पाणी असामान्यपणे उबदार होतं. या घटनेला 'एल निनो'(El Niño) असं म्हणतात. पेरूच्या मच्छिमारांनी याला हे नाव दिलंय कारण हा उबदार प्रवाह सहसा ख्रिसमसच्या सुमारास दिसून येत असे. याच्या अगदी उलट स्थिती म्हणजे 'ला निनो' (La Niña); यात वारे अधिक वेगानं वाहतात आणि पूर्व प्रशांत महासागराचं पाणी नेहमीपेक्षा अधिक थंड होतं. या दोन टोकाच्या स्थितींच्या दरम्यान एक 'तटस्थ' (न्यूट्रल) अवस्था असते. एकत्रितपणे, या बदलांना 'एल निनो-सदर्न ऑसिलेशन' किंवा 'ENSO' (एनसो) असं संबोधलं जातं.
'सुपर एल निनो' म्हणजे काय? : "सुपर एल निनो" ही उबदार टप्प्याची (वॉर्म फेज) अत्यंत तीव्र आवृत्ती आहे, जी आतापर्यंत नोंदवलेल्या सर्वात शक्तिशाली घटनांपैकी एक मानली जाते. शास्त्रज्ञ प्रामुख्यानं 'निनो 3.4' (Niño 3.4) क्षेत्रातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचं तापमान सामान्य पातळीपेक्षा किती वाढतं, यावरून त्याची तीव्रता मोजतात. जेव्हा हे सरासरी तापमान अनेक महिने सामान्यपेक्षा काही अंश जास्त राहतं, तेव्हा त्या घटनेचं वर्गीकरण "तीव्र" (strong) किंवा "अत्यंत तीव्र" (extremely strong) असं केलं जातं.
ऑगस्ट 2026 ची वस्तुस्थिती: जागतिक हवामान संघटना आणि इतर संस्थांच्या अंदाजानुसार, ऑगस्ट 2026 च्या अखेरीस एक तीव्र 'एल निनो' आधीच सक्रिय झालेला असेल आणि किमान उत्तर गोलार्धातील जागतिक हवामान प्रणालीवर त्याचं वर्चस्व असेल. अमेरिकेतील काही अंदाजांनुसार, 1950 नंतरची ही सर्वात शक्तिशाली घटना (अल निनो) ठरण्याची दाट शक्यता आहे. 'निनो 3.4' (Niño 3.4) क्षेत्रातील तापमानातील तफावत सध्या +2.6°C पर्यंत पोहोचली असून, पूर्व पॅसिफिकमध्ये ही नोंद त्याहूनही अधिक आहे. अंदाजानुसार, ऑक्टोबर ते डिसेंबर 2026 दरम्यान अत्यंत तीव्र स्वरूपाची घटना (तापमानातील वाढ किमान +2.0°C) घडण्याची शक्यता 90% पेक्षा जास्त आहे; तसंच काहींच्या मते, 1950 नंतरच्या कोणत्याही अल निनोच्या तुलनेत ही घटना अधिक तीव्र (+2.5°C किंवा त्याहून अधिक) असण्याची 69% शक्यता आहे.
एल निनोचे जागतिक परिणाम : या घटनेमुळं जगभरातील पर्जन्यमान, तापमान आणि हवामानाच्या पद्धतींमध्ये महत्त्वपूर्ण बदल घडून येतील. याचे परिणाम काही भागांत मुसळधार पाऊस आणि पूर, तर अन्य भागांत दुष्काळ आणि वणवे (wildfires) अशा स्वरूपाचे असू शकतात. जागतिक तापमानात तात्पुरती वाढ होण्याचीही शक्यता आहे. शास्त्रज्ञ या घडामोडींवर बारकाईनं लक्ष ठेवून आहेत आणि पूर्वतयारीचे उपाय योजण्याची शिफारस करत आहेत. ही एक नैसर्गिक घटना असली, तरी यावेळी तिची तीव्रता अधिक आहे.
हे वाचलंत का :
