काय आहे भारतीय अंतराळवीर शुभांशू शुक्ला यांची 'BHEEM' संकल्पना?
पृथ्वीबाहेर राहणे शक्य व्हावं, यासाठी भारतीय अंतराळवीर ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला यांनी 'BHEEM' (भीम) नावाची संकल्पना विकसित केली आहे.
Published : September 2, 2026 at 5:11 PM IST
मुंबई: भारतीय अंतराळवीर ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला यांनी भविष्यातील अंतराळवीरांना पृथ्वीबाहेर राहता यावं, यासाठी एका महत्त्वपूर्ण संकल्पनेचा प्रस्ताव मांडला आहे. या संकल्पनेचं नाव BHEEM (Bharatiya Habitable Expandable Extraterrestrial Habitat ) असं आहे. या प्रकल्पाची सुरुवात शुक्ला यांच्या अंतराळ प्रशिक्षण कार्यक्रमाच्या भारतीय टप्प्यात झाली; रशियाहून परतल्यानंतर भारतात प्रशिक्षण घेत असतानाच या संशोधनाची बीजे रोवली गेली.
काय आहे ‘भीम’ संकल्पना?: भारतीय अंतराळवीर ग्रुप कॅप्टन शुभांशू शुक्ला यांनी भविष्यातील अंतराळवीरांना पृथ्वीबाहेर कसं राहता येईल याबाबतच्या शैक्षणिक संशोधनाची माहिती दिली आहे. त्यांनी भारतीया हॅबिटेबल एक्स्पँडेबल एक्स्ट्राटेरेस्ट्रियल हॅबिटॅट म्हणजेच ‘भीम’ (BHEEM) नावाची संकल्पना सादर केली. भारतीय विज्ञान संस्था (IISc) आणि भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) यांच्या संशोधकांनी चंद्र आणि मंगळावर कायमस्वरूपी मानवी वसाहत शक्य करण्यासाठी हा मॉड्युलर अधिवास डिझाइन प्रस्तावित केला आहे.
प्रशिक्षण: शुक्ला यांनी स्पष्ट केलं की, त्यांच्या प्रशिक्षणात भारतीय प्रक्षेपक यान (launch vehicle) आणि ऑर्बिटल मॉड्यूल प्रणालींचा अभ्यास, शारीरिक तंदुरुस्ती आणि अंतराळ उड्डाणाची तयारी यांचा समावेश होता. तरीही, अंतराळवीरांना मानवी अंतराळ संशोधनाच्या भविष्याशी संबंधित शैक्षणिक संशोधन करण्यासही प्रोत्साहित केलं जात होतं. या संधीचा लाभ घेत, शुक्ला यांनी सध्याच्या अंतराळयानांच्या मर्यादित चौकटीच्या पलीकडे जाऊन विचार केला.
"लँडिंगनंतर आपण कुठं राहणार?" "मी ज्या अंतराळयानातून प्रवास करणार होतो, त्यापलीकडे जाऊन विचार केला. लँडिंगनंतर मानव कुठं राहणार?" असं शुक्ला म्हणाले. त्यांचे संशोधन चंद्र आणि मंगळासारख्या ठिकाणी मानवी निवासस्थानं आणि त्यासाठी आवश्यक तंत्रज्ञान यांवर केंद्रित होतं. हे कार्य बेंगळुरू येथील इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ सायन्स (IISc) मधील 'आलोक लॅब' (Aloke Lab) मध्ये पूर्ण करण्यात आलं.
BHEEM संकल्पनेचा उद्देश: मानवी अंतराळ उड्डाणाच्या पुढील युगातील सर्वात मोठ्या आव्हानांपैकी एका आव्हानावर उपाय शोधण्याचा प्रयत्न BHEEM संकल्पना करते: ते म्हणजे पृथ्वीपासून दूर मानवाचे शाश्वत अस्तित्व निर्माण करणे. रॉकेट्स आणि अंतराळयानं अंतराळवीरांना दूरच्या जगापर्यंत पोहोचवू शकत असली, तरी तिथे उतरल्यानंतर त्यांना जिवंत आणि कार्यक्षम ठेवणे हे एक वेगळे तांत्रिक आव्हान आहे. भविष्यातील निवासस्थानांनी तीव्र किरणोत्सर्ग (radiation), अति-तापमान आणि घातक वातावरणापासून संरक्षण करणे आवश्यक आहे. याव्यतिरिक्त, विश्वासार्ह जीवन-रक्षक प्रणाली (life-support systems), ऊर्जा निर्मिती आणि साठवणूक, तसंच बांधकाम आणि विस्तारासाठी व्यावहारिक पद्धती अत्यंत आवश्यक असतील.
"आपण कुठे राहणार?": शुक्ला यांनी अधोरेखित केलं की, "आपण कुठं राहणार?" हा साधा प्रश्न भविष्यातील शोध मोहिमांच्या मूलभूत आव्हानांपैकी एक आहे. त्यांनी यावर भर दिला की, मानवानं प्रत्यक्ष कायमस्वरूपी वसाहती स्थापन करण्याच्या कित्येक दशके आधीच अशा तंत्रज्ञानाचं संशोधन सुरू होणे गरजेचे आहे. "जर आपल्याला 20 वर्षांत पृथ्वीबाहेर राहायचं असेल, तर आपण तेव्हा काम सुरू करू शकत नाही; "याची सुरुवात आजच व्हायला हवी," असं त्यांनी स्पष्ट केलं.
गगनयान: भारत सध्या मानवासह अंतराळ मोहीम आणि 'डीप-स्पेस' (दूरवरच्या अंतराळातील) संशोधनाच्या क्षेत्रातील आपल्या महत्त्वाकांक्षेचा विस्तार करत आहे. 'गगनयान' कार्यक्रम भारतीय अंतराळवीरांच्या 'लो अर्थ ऑर्बिट' (पृथ्वीच्या जवळची कक्षा) आणि त्यानंतर त्यापलीकडील मोहिमांसाठी पाया रचेल. शुक्ला यांचं 'भीम' (Bhim) संशोधन चंद्राच्या आणि इतर ग्रहांच्या शोधमोहिमांसाठीच्या भारताच्या दीर्घकालीन योजनांना बळ देईल.
प्रत्यक्ष बांधकामाला एका संकल्पनेतून सुरुवात : "दुसऱ्या एखाद्या जगात वस्ती उभारण्याची पहिली पायरी म्हणजे पहिली वीट रचणे नव्हे, तर त्याची कल्पना करण्याचं धाडस असणे होय," असं शुक्ला यांनी नमूद केलं. जगभरातील विविध देश जेव्हा चंद्र आणि मंगळाकडे आपली नजर वळवत आहेत, तेव्हा भविष्यातील अंतराळवीरांना सामावून घेणाऱ्या वस्त्या निर्माण करण्याची शर्यत आता भारतीय प्रयोगशाळांमध्येही वेगानं पुढं सरकत आहे. 'भीम' ही संकल्पना या दिशेनं टाकलेले एक महत्त्वपूर्ण पाऊल आहे.
मानवी केंद्रित डिझाइन आणि मॉड्युलर रचना : दीर्घकालीन अंतराळ प्रवासात एकाकीपणा, विकिरण आणि अत्यंत मर्यादित जागा यांसारखे गंभीर शारीरिक, मानसिक धोके असतात. RIDGE सिद्धांतानुसार अंतराळातील पाच प्रमुख धोके ओळखले जातात, विकिरण, एकाकीपणा, बंदिस्तपणा, पृथ्वीपासून अंतर, गुरुत्वाकर्षण क्षेत्रे आणि प्रतिकूल बंद वातावरण. भीम संकल्पना विशेषतः एकाकीपणा आणि बंदिस्तपणा यावर लक्ष केंद्रित करते. पारंपरिक एकसंध कॅप्सूल किंवा फक्त फुगवता येणाऱ्या संरचनांच्या विपरीत, भीम साध्या भूमितीय आकारांचं त्रिकोण, चौकोन आणि पंचकोन मॉड्युलर पॅनेलचा वापर होतो.
मानवी आकारानुसार अचूक जागा नियोजन : संशोधकांनी मानवी शरीराच्या 5व्या ते 95व्या पर्सेन्टाइल मोजमापांवर आधारित अँथ्रोपोमेट्रिक थ्रीडी कॅड मॉडेल्स वापरली. वैयक्तिक स्वच्छता, ईव्हीए सूट देखभाल, वैद्यकीय सेवा अशा दैनंदिन कामांसाठी आवश्यक असलेली अचूक जागा निश्चित केली. ही जागा स्वतंत्र दाबयुक्त मॉड्युल्समध्ये एकत्रित केली गेली. संख्यात्मक आणि विश्लेषणात्मक संरचना चाचण्यांद्वारे अंतर्गत जागा कार्यक्षमता आणि कठोर अंतराळ वातावरणात मजबूती दोन्ही वाढवणारे भूमितीय कॉन्फिगरेशन शोधलं गेलं.
स्टारशिपशी सुसंगत आणि दुप्पट जागा : भीम हे स्पेसएक्सच्या स्टारशिपसारख्या आधुनिक हेवी-लिफ्ट प्रक्षेपण यानांमध्ये स्टॅक होण्यासाठी डिझाइन केलं आहे. एकाच पेलोडमध्ये आंतरराष्ट्रीय अंतराळ स्थानकाच्या (ISS) तुलनेत दुप्पट राहण्यायोग्य जागा मिळू शकते. प्रमाणित बहुभुजीय पॅनेल्समुळं रचना ग्रिडवर अमर्याद विस्तारू शकतं. दैनंदिन जीवन आणि मिशन ऑपरेशन्स वेगवेगळ्या मॉड्युल्समध्ये विभागले आहेत. प्रत्येक मॉड्यूलमध्ये स्वतंत्र जीवन-समर्थन प्रणाली आणि हॅच कनेक्शन असल्यानं गळती किंवा आग यांसारख्या आपत्कालीन परिस्थितीत अलगीकरण शक्य होतं.
स्थळावर सहज बांधकाम आणि देखभाल : सपाट पॅक केलेले कडक पॅनेल्स स्थळावर सहज बांधकाम, सोपी लॉजिस्टिक्स, संरचनात्मक रिडंडंसी आणि संपूर्ण बेस न बिघडवता घटक बदलणे शक्य करतात. तीन प्रकारच्या अनोख्या पॅनेल्स आणि सात प्रकारच्या जोडणीमुळं अनेक लवचिक मॉड्युल्स तयार होतात. मिशनच्या आयुष्यात रचना बदलता येते. कमी क्षमता असलेल्या रॉकेट पेलोडमध्येही वाहतूक शक्य असल्यानं खर्च कमी आणि लॉजिस्टिक्स सोपी होते.
B.H.E.E.M. — Bharatiya Habitable Expandable Extraterrestrial Habitat.
— Shubhanshu Shukla (@gagan_shux) September 1, 2026
When we returned from our training in Russia, we began the Indian leg of our astronaut training. This involved learning the systems of the launch vehicle and orbital module, along with extensive physical and… pic.twitter.com/2Ubt0FiVbj
बहुग्रहीय ब्लूप्रिंट : मानवी केंद्रित अंतराळ डिझाइन आणि टेसेलेटेड मॉड्युलर अभियांत्रिकी एकत्र करून भीम हा टिकाऊ बाह्यग्रहीय वसाहतींसाठी अनुकूल ब्लूप्रिंट ठरतो. चंद्र किंवा मंगळाच्या कठोर वातावरणात दीर्घकालीन मानवी बेस स्थापन करण्याच्या दिशेनं हे पहिलं महत्त्वाचं पाऊल आहे. पहिल्या तत्त्वांवर आणि मानवी केंद्रित दृष्टिकोनातून डिझाइन केलेला हा अधिवास मिशन उद्दिष्टे अधिक कार्यक्षम आणि अंतराळवीर-अनुकूल बनवतो.
हे वाचलंत का :
