ध्रुव स्पेसचं महत्वाकांक्षी पोलर अॅक्सेस 1 : PSLV-C62 वरून 10 अंतराळ मिशनांचं एकाचवेळी प्रक्षेपण
ध्रुव स्पेसनं पोलर अॅक्सेस 1 कार्यक्रमाची घोषणा केली. PSLV C62 वरून 12 जानेवारीला एकाच प्रक्षेपणात 10 मिशनांचं प्रेक्षेपण होईल.
Published : January 9, 2026 at 3:45 PM IST
नवी दिल्ली : हैदराबादस्थित पूर्ण-स्टॅक अंतराळ अभियांत्रिकी कंपनी ध्रुव स्पेसनं 8 जानेवारी 2026 रोजी आयोजित पत्रकार परिषदेत आपल्या आतापर्यंतच्या सर्वांत एकात्मिक आणि पायाभूत सुविधांवर आधारित प्रक्षेपण कार्यक्रम पोलर अॅक्सेसची 1 (PA-१) घोषणा केली. या कार्यक्रमांतर्गत एकाच प्रक्षेपणात 10 अंतराळ मिशनांचं यशस्वी उड्डाण घडवून आणलं जाणार असून, ही मिशनं सहा भारतीय राज्ये आणि दोन देशांना सेवा देणार आहेत. हे सर्व मिशन इस्रोच्या विश्वसनीय PSLV-DL-C62 या प्रक्षेपक यानाद्वारे 12 जानेवारी 2026 रोजी श्रीहरिकोटा येथील सतीश धवन अंतराळ केंद्रातून आकाशात झेपावणार आहेत.
पोलर अॅक्सेस 1
हा कार्यक्रम भारतीय अंतराळ क्षेत्रातील खासगीकरणाच्या दिशेनं एक मोठं पाऊल मानलं जातोय. ध्रुव स्पेस स्वतःच्या उपग्रह प्लॅटफॉर्म्स, विभक्ती यंत्रणा, लाँच व्हेईकल इंटिग्रेशन आणि ग्राउंड-स्टेशन-ऍज-ए-सर्व्हिस (GSaaS) या पूर्ण स्टॅक पायाभूत सुविधांचा वापर करून हे मिशन साकार करत आहे. या उपक्रमामुळं आपत्ती संप्रेषण, पर्यावरण निरीक्षण, शिक्षण आणि व्यावसायिक पृथ्वी निरीक्षण यासारख्या क्षेत्रांत महत्त्वपूर्ण योगदान अपेक्षित आहे.
ध्रुव स्पेस
2012 मध्ये स्थापित ध्रुव स्पेस प्रायव्हेट लिमिटेड ही राष्ट्रीय पुरस्कारप्राप्त अंतराळ तंत्रज्ञान कंपनी आहे. हैदराबाद येथून कार्यरत ही कंपनी उपग्रह, अर्थ स्टेशन्स आणि प्रक्षेपण सेवा एकात्मिक स्वरूपात किंवा स्वतंत्र तंत्रज्ञान उपाय म्हणून पुरवते. कंपनीचे ध्येय भारतीय अंतराळ क्षेत्राच्या खासगीकरणात आघाडी घेणे आहे. ध्रुव स्पेसनं स्वतःचं P-DoT उपग्रह प्लॅटफॉर्म, DSOD विभक्ती यंत्रणा आणि IN-SPACe कडून 2024 मध्ये मिळालेल्या परवानगीवर आधारित ग्राउंड-स्टेशन-ऍज-ए-सर्व्हिस सुविधा विकसित केल्या आहेत. या सुविधा वापरून कंपनी आता सन-सिंक्रोनस ऑर्बिट (SSO) मध्ये सातत्यपूर्ण आणि व्यवस्थित प्रवेश उपलब्ध करून देत आहे.
पोलर अॅक्सेस कार्यक्रम
पोलर अॅक्सेस हा ध्रुव स्पेसचा महत्त्वाकांक्षी कार्यक्रम आहे, जो सन-सिंक्रोनस ऑर्बिटमध्ये नियमित आणि संरचित प्रवेश देण्यावर केंद्रित आहे. पहिल्या टप्प्यातील पोलर अॅक्सेस-1 (PA-1) मध्ये कंपनी स्वतःच्या पूर्ण स्टॅक पायाभूत सुविधांचा वापर करून 4 उपग्रह, 5 विभक्ती यंत्रणा आणि अनेक ग्राउंड स्टेशन्स एकत्रितपणे प्रक्षेपित करत आहे. या कार्यक्रमाचे वैशिष्ट्य म्हणजे विविध संस्था, विद्यापीठे आणि नवउदयोन्मुख अंतराळ तंत्रज्ञान वापरकर्त्यांसाठी थेट अंतराळ तंत्रज्ञान क्षमता निर्माण करणे आहे. आपत्ती व्यवस्थापन, पर्यावरण संरक्षण आणि शिक्षण यासारख्या क्षेत्रांत या मिशनांचा खोलवर परिणाम होईल.
पोलर अॅक्सेस1
PA-1 अंतर्गत 4 उपग्रह आणि 5 विभक्ती यंत्रणा एकाच PSLV प्रक्षेपणात अंतराळात सोडल्या जाणार आहेत. यामुळं सहा भारतीय राज्ये (ओडिशा, कर्नाटक, आसाम-ईशान्य, तमिळनाडू, गुजरात, तेलंगणा) आणि दोन देश यामुळं (भारत आणि नेपाळ) लाभान्वित होणार आहेत. या मिशनांमध्ये स्वदेशी उपग्रह प्लॅटफॉर्म्स, लाँच इंटिग्रेशन, ग्राउंड स्टेशन्स आणि GSaaS चा समावेश आहे. ध्रुव स्पेसच्या ‘ASTRA (Accelerated Space Technology Readiness & Access) for Academia’ कार्यक्रमांतर्गत अनेक विद्यापीठांना पहिल्यांदाच स्वतंत्र उपग्रह मिशन करता येत आहे.
नेपाळ
नेपाळ अकॅडमी ऑफ सायन्स अँड टेक्नॉलॉजी (NAST) आणि अंतरिक्ष्या प्रतिष्ठान नेपाळ (APN) यांच्या संयुक्त विद्यमानं विकसित उपग्रह NSIL-ISRO मार्गानं प्रक्षेपित होत आहे. हा उपग्रह वनसंपदेची घनता मोजणी आणि पर्यावरण निरीक्षणावर केंद्रित आहे.
ओडिशा
CGUSAT 1 सीव्ही रमण ग्लोबल युनिव्हर्सिटी (भुवनेश्वर) सह विकसित CGUSAT-1 हे ओडिशाचं पहिलं उपग्रह मिशन आहे. ध्रुव स्पेसच्या P-DoT प्लॅटफॉर्मवर आधारित हा उपग्रह स्टोअर-अँड-फॉरवर्ड संप्रेषण तंत्रज्ञानाद्वारे आपत्ती व्यवस्थापनात मदत करेल.
कर्नाटक
दयानंद सागर युनिव्हर्सिटी (बेंगळुरू) सह विकसित DSAT-1 मध्ये दोन-मार्गी अमॅच्युअर बँड संप्रेषण आणि टेलिमेट्री सुविधा आहे. यासाठी P-DoT प्लॅटफॉर्म, DSOD-1U विभक्ती यंत्रणा आणि कॅंपस-आधारित ग्राउंड स्टेशन वापरलं गेलं आहे.
ईशान्य भारत
असम डॉन बॉस्को युनिव्हर्सिटीच्या नेतृत्वाखालील LACHIT-1 हे अरुणाचल प्रदेश, आसाम, मणिपूर, मेघालय, मिझोराम, नागालँड, सिक्कीम आणि त्रिपुरा या आठ ईशान्य राज्यांचं पहिलं उपग्रह मिशन आहे. P-DoT प्लॅटफॉर्म आणि कॅंपस ग्राउंड स्टेशन्सद्वारे हे मिशन साकारलं जात आहे.
तमिळनाडू
चेन्नईस्थित NGE OrbitAID च्या पेटंटेड Standard Interface for Docking and Refuelling Port (SIDRP) चे ऑन-ऑर्बिट रिफ्युएलिंग प्रदर्शन ध्रुव स्पेस GSaaS द्वारे TT&C आणि पेलोड डेटा डाउनलिंक पुरवत आहे.
गुजरात
अहमदाबादस्थित CubeSat Aerospace नं लक्ष्मण ज्ञानपीठ शाळेसाठी विकसित केलेला 1U उपग्रह आहे. यात LED पेलोड आहे जो अहमदाबादहून दृश्यमान ‘कृत्रिम तारा’ निर्माण करेल.
तेलंगणा
ध्रुव स्पेसचा स्वतःचा THYBOLT-3 उपग्रह आपत्ती संप्रेषण नेटवर्कचे अमॅच्युअर रेडिओ आर्किटेक्चर प्रदर्शन करेल. याशिवाय हैदराबादस्थित एका प्रमुख NGE ग्राहकाच्या व्यावसायिक नक्षत्रातील पहिला उपग्रह DSOD-6U द्वारे प्रक्षेपित होत आहे.
अमॅच्युअर रेडिओ समुदायाला खुला प्रवेश
CGUSAT-1, DSAT-1, LACHIT-1 आणि THYBOLT-3 हे उपग्रह जागतिक अमॅच्युअर रेडिओ समुदायासाठी खुले असतील. परवानाधारक ऑपरेटर्सना उपग्रह संप्रेषण आणि प्रयोग करता येतील. नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ अमॅच्युअर रेडिओ आणि सहभागी विद्यापीठांसोबत ध्रुव स्पेस कार्यशाळा आणि प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करेल, ज्यात आपत्ती संप्रेषण आणि आपत्कालीन प्रतिसादावर भर असेल. विद्यार्थ्यांना उपग्रह अभियांत्रिकी, मिशन ऑपरेशन्स आणि ग्राउंड स्टेशन व्यवस्थापनाचं प्रत्यक्ष प्रशिक्षण मिळालं आहे.
भारतीय अंतराळ क्षेत्रातील नवे युग
पोलर अॅक्सेस-1 हे केवळ 10 मिशनांचे प्रक्षेपण नाही, तर राज्ये, विद्यापीठे आणि नवउदयोन्मुख देशांना अंतराळ तंत्रज्ञानाची थेट क्षमता प्रदान करणारं पाऊल आहे. ध्रुव स्पेसच्या या उपक्रमामुळं भारताचं अंतराळ क्षेत्रातील खासगी योगदान अधिक दृढ होईल आणि आपत्ती व्यवस्थापन ते पर्यावरण संरक्षणापर्यंतच्या क्षेत्रांत नाविन्यपूर्ण उपाय उपलब्ध होतील.
हे वाचलंत का :
