एआय (AI) कंपन्या डेटा दलालांसारख्याच फसव्या डावपेचांचा वापर करतात – EPIC अभ्यास

हैदराबाद: एका नवीन अभ्यासात Google, Meta आणि OpenAI सह आघाडीच्या AI कंपन्या अशा जुन्या आणि फसव्या पद्धतींचा अवलंब करत आहेत, ज्या सामान्यतः 'डेटा ब्रोकर्स' आणि इतर तंत्रज्ञान कंपन्यांशी संबंधित असतात. परिणामी, वापरकर्त्यांना त्यांच्या वैयक्तिक माहितीची विक्री आणि सामायिकरण (sharing) यातून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करताना मोठ्या अडथळ्यांचा (OpenAI privacy policy) सामना करावा लागतो. डिजिटल अधिकारांसाठी समर्पित असलेल्या 'Electronic Privacy Information Center' (EPIC) या संस्थेनं प्रकाशित केलेल्या या अभ्यासानं, प्रमुख AI कंपन्यांच्या गोपनीयता धोरणांमधील गंभीर त्रुटी उघड केल्या आहेत.

EPIC अभ्यासाचे मुख्य मुद्दे आणि निष्कर्ष: EPIC नं 38 प्रमुख डेटा कंपन्यांनी वापरलेल्या 'Opt-Out' प्रक्रियांचं सखोल विश्लेषण केलं. या अभ्यासात आठ वेगवेगळ्या प्रकारच्या फसव्या रणनीती ओळखण्यात आल्या. यामध्ये मुख्यपृष्ठांवर (homepages) किंवा गोपनीयता धोरणांमध्ये स्पष्ट लिंक्सचा अभाव; 'बारीक अक्षरातील मजकुरात' (fine print) लपवलेले फॉर्म; एकाच विनंतीसाठी अनेक फॉर्म भरण्याची सक्ती; आणि डेटा संकलनातून बाहेर पडण्यासाठी खातं तयार करणे किंवा सेवेची सदस्यता घेणे अनिवार्य करणे, यांचा समावेश आहे.

दिशाभूल करणारा संदेश : विशेष म्हणजे, OpenAI वापरकर्त्यांना त्यांच्या डेटाची विक्री किंवा हस्तांतरण यातून बाहेर पडण्यासाठी (Opt-Out) कोणताही पर्यायच देत नाही. उपलब्ध असलेला एकमेव पर्याय "ChatGPT च्या प्रतिसादांमधून वैयक्तिक माहिती काढून टाका" हा केवळ AI द्वारे तयार केलेल्या निष्कर्षांशी (output) संबंधित आहे, मूळ डेटाशी नाही. Meta आणि X (पूर्वीचे Twitter) सारखे प्लॅटफॉर्म वापरकर्त्यांना त्यांच्या खात्यांमध्ये लॉग-इन केल्याशिवाय "Opt-Out" करण्याची परवानगी देत ​​नाहीत. Tinder सारख्या डेटिंग ॲप्सवर, डेटा सामायिकरण हे 'डीफॉल्ट'नुसार (आपोआप) चालू असतं; शिवाय, त्यांचा "Do Not Sell" (विक्री करू नका) हा पर्याय अशा प्रकारे तयार केला आहे की, त्यातून एक दिशाभूल करणारा संदेश मिळतो. Palantir, TikTok आणि Amazon सारख्या कंपन्या गोपनीयता फॉर्म उपलब्ध करून देतात; तरीही, वापरकर्त्यांकडं त्यांच्या डेटाची विक्री किंवा सामायिकरण यातून बाहेर पडण्यासाठी कोणताही स्पष्ट आणि ठळक पर्याय उपलब्ध नाही. Bumble ॲपच्या बाबतीत, सर्व वापरकर्ते 'डीफॉल्ट'नुसार डेटा सामायिकरण प्रक्रियेत समाविष्ट (opt-in) असतात.

डेटा सामायिकरणामुळं निर्माण होणारे धोके: सदोष 'Opt-Out' प्रक्रिया वापरकर्त्यांच्या सुरक्षिततेसाठी गंभीर धोका निर्माण करतात. जून 2025 मध्ये, अमेरिकन वकील मेलिसा हार्टमन आणि त्यांच्या पतीच्या हत्येचा आरोप असलेल्या व्हान्स बोल्टर या व्यक्तीनं, एका "पीपल-सर्च" (व्यक्तींची माहिती शोधणाऱ्या) डेटा ब्रोकरमार्फत पीडितांचा घराचा पत्ता मिळवला होता. शिवाय, व्यावसायिक डेटाचा वापर करून महिला, कृष्णवर्णीय महिला आणि LGBTQ+ समुदायातील व्यक्तींचा छळ आणि त्यांच्यावर हल्ले करण्याच्या घटनाही घडल्या आहेत.

कंपन्यांची प्रतिक्रिया: EPIC चे निष्कर्ष फेटाळून लावत, ॲमेझॉनने स्पष्ट केलं की ते ग्राहकांची माहिती विकत नाही; परिणामी, वापरकर्ते आपोआपच (by default) या प्रक्रियेतून वगळले जातात. OpenAI नं नमूद केले की, ते आपल्या विपणन भागीदारांशी केवळ मर्यादित स्वरूपाचा डेटा सामायिक करते आणि वापरकर्त्यांना त्यांच्या ॲप्समध्ये, तसंच त्यांच्या गोपनीयता पोर्टलद्वारे (privacy portal) नियंत्रणाचे पर्याय उपलब्ध करून देते.

EPIC ची शिफारस: EPIC च्या मते, विनंती करण्याची प्रक्रिया कितीही सुलभ असली, तरीही प्रत्येक कंपनीकडं स्वतंत्रपणे विनंत्या सादर करणे हा एक व्यावहारिक उपाय नाही. परिणामी, वापरकर्ते आपल्या गोपनीयतेचे प्रभावीपणे रक्षण करण्यास असमर्थ ठरतात. या संस्थेनं अशा कायद्यांच्या अंमलबजावणीची मागणी केली आहे, जे केवळ किमान आवश्यक डेटा संकलित करणे अनिवार्य करतील आणि अनावश्यक माहिती गोळा करण्यास प्रतिबंध करतील. EPIC नं राज्य आणि संघीय (federal) अशा दोन्ही स्तरांवरील नियामक संस्थांनाही ग्राहकांच्या हक्कांचं जतन आणि संरक्षण करण्याचं आवाहन केलं आहे.

हे वाचलंत का :

1. IBM आणि Yotta कडून भारतीय उद्योगांसाठी 'Agentic AI' प्लॅटफॉर्म लॉंच
2. कागदपत्रं बाळगण्याची गरज संपली : Google Wallet मध्ये Aadhaar Digital ID सपोर्ट सुरू
3. नाशिक टीसीएस प्रकरण : मोबाईल 'क्लोनिंग'मधून जिहादचा कट उघड; आरोपींना दोन दिवसाची पोलीस कोठडी