इराण चर्चेस तयार होईल का? युद्ध, तेल आणि या संघर्षातील मूक विजेते कोण...
इराणमधील संघर्ष थांबून शांतता प्रस्थापित होण्याची चिन्ह दिसत नाहीत. कारण युद्धाचे अर्थकारण, तेलाचा प्रभाव आणि जागतिक सत्तासमीकरणे यांच्या लाभामुळे अस्थिरता दीर्घकाळ टिकून राहील.
Published : April 6, 2026 at 5:12 PM IST
इराण चर्चा करेल का? हा प्रश्न वरवर पाहता सरळ वाटतो. मात्र, रणांगणावरील संकेत असे दर्शवतात की, जो संघर्ष लष्करी संघर्ष म्हणून सुरू झाला होता, तो आता एका गुंतागुंतीच्या सामरिक लढाईत बदलला आहे. जिथे शांततेसाठीची प्रेरणा कमकुवत झाल्याचं दिसत आहे. राजनैतिक संकेतांची देवाणघेवाण होत असली तरी, दोन्ही बाजूंमध्ये ठोस संवाद झाल्याचे फारसे पुरावे मिळत नाहीत. हे युद्ध निराकरणाच्या दिशेने वाटचाल करत नाहीये. हे एक असे युद्ध आहे जे एका अशा स्थितीत स्थिरावत आहे, जिथे अनेक घटक युद्धाच्या सातत्याशी जुळवून घेत आहेत.
ट्रम्प यांची कोंडी - अमेरिकेचे अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या नेतृत्वाखाली अमेरिकेनं इराणची लष्करी क्षमता कमकुवत करणं आणि त्याच्या अणुमहत्वाकांक्षांना रोखणं या स्पष्ट उद्दिष्टानं या संघर्षात प्रवेश केला. मात्र, या युद्धानं घेतलेलं अनपेक्षित वळण एक गहन पेचप्रसंग स्पष्ट करत आहे. अमेरिकेनं अतिरिक्त सैन्य तैनात करून आणि कारवाईचा दबाव कायम ठेवून लष्करी सामर्थ्य दाखवलं आहे. तरीही, त्यांचे संकेत विसंगत राहिले आहेत. वाढत्या धमक्यांनंतर सामंजस्याची विधाने केली जातात. पुढील हल्ल्यांची तयारी सुरू असतानाच राजनैतिक संधींची घोषणा केली जाते.
पर्शियन आखातातील प्रमुख ऊर्जा पायाभूत सुविधांवरील हल्ल्यांमध्ये वाढ - ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र हल्ल्यानंतर तेलशुद्धीकरण केंद्रांमध्ये आगी लागल्याचं वृत्त आहे. 'स्ट्रेट ऑफ होर्मुझ'मधून टँकर्सना बाहेर पडणं अशक्य झाल्यामुळे, तेलक्षेत्रांमधील उत्पादन थांबवण्यात आलं आहे. खालील ठिकाणांवर हल्ले झाले आहेत.
- अल बसरा तेल टर्मिनल निर्यात मर्यादित
2. कुवैती तेल शुद्धीकरण प्रकल्प, १९ मार्च रोजी ड्रोन हल्ला
3. रास तानुरा बंदर/शुद्धीकरण प्रकल्प, २ मार्च रोजी ड्रोन हल्ला
4. पूर्व-पश्चिम वाहिनी (Pipeline) कार्यरत; यान्बूवर हल्ला
5. रास लाफान वायू टर्मिनल, २ मार्च, १८ मार्च रोजी हल्ले
6. फुजैराह तेल टर्मिनल लढाईमुळे कामकाज विस्कळीत
7. खार्ग बेट टर्मिनल इराणी निर्यातीवर परिणाम न झाल्यानं कार्यरत
8. साउथ पार्स वायू क्षेत्र, १८ मार्च रोजी इराणी सुविधांवर हल्ला
9. जास्क टर्मिनल इराणी निर्यात; कार्यरत
यावरून हे दिसून येतं की, अमेरिकेकडे लढा देण्याची क्षमता आहे; परंतु विजयाचा स्पष्ट मार्ग मात्र तिच्याकडे नाही. इराणची विकेंद्रित आर्थिक व्यवस्था विस्कळीत करण्यात किंवा मोडीत काढण्यात अमेरिकेला अपयश आलं. तसंच, होर्मुझच्या सामुद्रधुनीमध्ये स्थिरता प्रस्थापित करण्यातही ती अपयशी ठरली. याचा परिणाम म्हणजे व्हिएतनाम, अफगाणिस्तान आणि इराकप्रमाणेच भूतकाळातील एक परिचित पेचप्रसंग पुन्हा निर्माण झाल्याची परिस्थिती आली आहे. लष्करी वर्चस्व असूनही, कोणताही धोरणात्मक तोडगा निघाला नाही.
इराणचा हिशोब : सहनशक्ती आणि फायदा - याउलट, इराण एका वेगळ्याच तर्कानं काम करत असल्याचं दिसतं. तत्काळ तणाव कमी करण्याऐवजी, ते युद्धाच्या परिस्थितीचा स्वतःच्या फायद्यासाठी उपयोग करून घेत आहे. प्रसिद्ध माध्यमातील वृत्तानुसार, इराण संघर्षापूर्वीच्या पातळीप्रमाणेच दररोज 2.4 ते 2.8 दशलक्ष बॅरल तेलाची निर्यात करत आहे. अधिक महत्त्वाचं म्हणजे, वाढत्या जागतिक किमतींमुळे या निर्यातीतून इराणला अधिक कमाई होत आहे.
सततच्या लष्करी दबावानंतरही, इराणची आर्थिक स्थिती मजबूत झाली आहे. विकेंद्रित नेटवर्क, आयआरजीसी-संबंधित लॉजिस्टिक्स आणि निर्बंधांना बगल देणाऱ्या गुंतागुंतीच्या आर्थिक मार्गांद्वारे इराणच्या तेल व्यापारानं स्वतःला जुळवून घेतलं आहे. अशा परिस्थितीत, वाटाघाटी करण्याची प्रेरणा कमी होते. इराणसाठी, वेळ हे बंधन नाही. ते एक साधन आहे.
होर्मुझची सामुद्रधुनी : इथे खरी लढाई - या संघर्षाचे केंद्रबिंदू रणांगण नसून, होर्मुझची सामुद्रधुनी आहे. येथील कोणत्याही अडथळ्याचे तत्काळ आणि दूरगामी परिणाम झाले आहेत. इराणने या भौगोलिक रचनेचा प्रभावीपणे वापर केला आहे. इतर आखाती उत्पादक देशांच्या निर्यातीत घट झाली असताना, इराणी टँकर्स अनुकूल आणि अनेकदा अपारदर्शक व्यवस्थेद्वारे कार्यरत आहेत. यामुळे तेहरानला आपल्या भौगोलिक स्थानाचे सामरिक फायद्यात रूपांतर करता आले आहे. आधुनिक संघर्षात, भूभागावरील नियंत्रणापेक्षा ऊर्जा प्रवाहावरील नियंत्रण अधिक महत्त्वाचे ठरू शकते, हे यातून दिसते.
चीनचा हिशोब : सामरिक संयम - अमेरिका आणि इराण यांच्यात संघर्ष सुरू असताना, चीनने विचारपूर्वक संयमाची भूमिका स्वीकारली आहे. चीनी विश्लेषक या युद्धाला वॉशिंग्टनची एक सामरिक चूक मानतात, ज्यामुळे त्यांचे लक्ष पूर्व आशियावरून विचलित होईल आणि अमेरिकेच्या घसरणीच्या कथांना बळकटी मिळेल. त्याच वेळी, चीनला आर्थिक फायदा होत आहे. तो इराणच्या तेल निर्यातीचा मोठा वाटा, अनेकदा अप्रत्यक्ष मार्गांनी, शोषून घेतो. चीनशी संबंधित आर्थिक जाळे व्यवहारांना सुलभ करते, ज्यामुळे निर्बंध असूनही इराणचा तेल महसूल सतत मिळत राहतो.
चीनने संभाव्य अडथळ्यांपासून स्वतःचं संरक्षणही केलं आहे. चीनने महत्त्वपूर्ण सामरिक साठे उभारले आहेत आणि आपल्या ऊर्जा स्रोतांमध्ये विविधता आणली आहे, ज्यामुळे कोणत्याही एका महत्त्वाच्या अडथळ्यावरील अवलंबित्व कमी झाले आहे. बीजिंगसाठी, हा संघर्ष संकट नसून एक संधी आहे.
चीन इराणला चर्चा न करण्यासाठी प्रोत्साहित करेल का? - चीन वाटाघाटींना उघडपणे विरोध करण्याची शक्यता कमी आहे. अशा कृतीमुळे अमेरिकेशी थेट संघर्ष होण्याचा धोका आहे. मात्र, इराणला तोडगा काढण्यासाठी प्रवृत्त करण्यास चीनला फारसं प्रोत्साहन नाही.
दीर्घकाळ चालणारा संघर्ष चीनच्या सामरिक हिताचा आहे. तो अमेरिकेला पश्चिम आशियामध्ये गुंतवून ठेवतो. तो ऊर्जा आणि पुनर्रचना क्षेत्रात आर्थिक संधी निर्माण करतो. तो अनिश्चित अमेरिकेच्या तुलनेत चीनला एक स्थिर आणि विश्वासार्ह भागीदार म्हणून ओळख मजबूत करतो. अशाप्रकारे, चीनचा दृष्टिकोन अप्रत्यक्ष आहे. त्याला इराणच्या निर्णयांवर स्पष्टपणे प्रभाव टाकण्याची गरज नाही. व्यापक सामरिक वातावरण आधीच संघर्ष सुरू ठेवण्यास अनुकूल आहे.
इस्रायलची स्थिती : सामरिक लाभ, धोरणात्मक अनिश्चितता - या संघर्षात इस्रायल एका गुंतागुंतीच्या स्थितीत आहे. सामरिक स्तरावर, इस्रायलने काही उद्दिष्टे साध्य केली आहेत. इराणशी संबंधित लक्ष्ये आणि प्रॉक्सी नेटवर्कवर सातत्याने दबाव आणला गेला आहे. या संघर्षामुळे इराणच्या लष्करी क्षमतांवर नियंत्रण ठेवण्याच्या इस्रायलच्या दीर्घकालीन उद्दिष्टाला बळकटी मिळाली आहे.
मात्र, व्यापक धोरणात्मक चित्र तितकेसे निश्चित नाही. इराणची, संपूर्ण प्रदेशात क्षेपणास्त्र आणि ड्रोन हल्ल्यांसह, अप्रत्यक्ष कारवाया सुरू ठेवण्याची क्षमता, हे सूचित करते की त्याचे जाळे अजूनही अबाधित आहे. अनेक आघाड्यांवर हल्ले सुरूच आहेत, ज्यामुळे संघर्षाची व्याप्ती वाढत आहे.
दीर्घकाळ चालणाऱ्या युद्धामुळे इस्रायलसाठी धोके वाढतात. लेबनॉनपासून सागरी मार्गांपर्यंतच्या अनेक आघाड्यांमुळे सुरक्षेचे वातावरण ताणले गेले आहे. त्यामुळे, इस्रायलला जरी सामरिक यश मिळत असले, तरी दीर्घकालीन परिणाम अनिश्चित राहतो.
व्यवस्था आणि त्यातून मिळणारी लूट : एक नवीन युद्ध अर्थव्यवस्था - या संघर्षाचं एक प्रमुख वैशिष्ट्य म्हणजे इराणच्या आर्थिक व्यवस्थेची लवचिकता. त्याचा तेल व्यापार एकाच संस्थेद्वारे नियंत्रित नाही, तर राजकीय, लष्करी आणि व्यावसायिक संरचनांशी जोडलेल्या घटकांच्या जाळ्याद्वारे नियंत्रित आहे. जहाजवाहतुकीचे व्यवस्थापन अनेक स्तरांवरील व्यवस्थेद्वारे केले जाते, ज्यात अनेकदा आयआरजीसी संलग्न संस्थांचा समावेश असतो. आर्थिक प्रवाह अनेक अधिकारक्षेत्रांमधील खात्यांच्या एका गुंतागुंतीच्या जाळ्यामधून फिरतात.
ही विकेंद्रित प्रणाली विस्कळीत करणे कठीण आहे. जरी वैयक्तिक केंद्रांना लक्ष्य केले गेले, तरी हे जाळे स्वतःला परिस्थितीशी जुळवून घेते. याचा परिणाम म्हणजे एक अशी युद्ध अर्थव्यवस्था, जी केवळ दबावाखाली टिकून राहत नाही, तर काही प्रकरणांमध्ये भरभराटही करते. ही गोष्ट संघर्षाच्या स्वरूपातील बदल दर्शवते. विजय आता केवळ मालमत्ता नष्ट करण्यापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. तो व्यवस्था टिकवून ठेवण्याबद्दल आहे.
भारताच्या सुरक्षेवरील परिणाम - भारतासाठी, या युद्धाचे परिणाम तत्काळ भोगावे लागणारे आणि महत्त्वपूर्ण आहेत. होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतील अडथळ्यांमुळे भारताच्या तेल आयातीच्या मोठ्या भागावर परिणाम होतो, ज्यामुळे किमतींमध्ये अस्थिरता आणि आर्थिक ताण निर्माण होतो. सागरी सुरक्षा हा आणखी एक महत्त्वाचा पैलू आहे. आखात आणि लगतच्या सागरी मार्गांमधील अस्थिरतेमुळे भारताच्या अर्थव्यवस्थेसाठी महत्त्वाच्या असलेल्या व्यापारी मार्गांवर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
चीनचा घटक एक सामरिक स्तर जोडतो. पश्चिम आशियामध्ये अमेरिकेच्या दीर्घकाळच्या सहभागामुळे इंडो-पॅसिफिकमध्ये चीनसाठी जागा निर्माण होते, ज्याचा थेट परिणाम भारताच्या सुरक्षा वातावरणावर होतो. यामुळे पूर्वतयारी, ऊर्जा स्रोतांचे विविधीकरण आणि सामरिक स्वायत्ततेवर सतत भर देण्याची गरज अधोरेखित होते.
निष्कर्ष : वाटाघाटींपेक्षा प्रभावाला प्राधान्य - इराण चर्चा करेल का? या प्रश्नाचं उत्तर व्यापक सामरिक वातावरणापासून वेगळं करून देता येणार नाही. सध्या, वाटाघाटींसाठी अनुकूल परिस्थिती नाही. अमेरिका तोडगा शोधत आहे, पण त्यात स्पष्टतेचा अभाव आहे. इराणने युद्धाच्या दबावाशी जुळवून घेतलं आहे आणि आपल्या स्थितीचा फायदा घेत आहे. संघर्ष सुरू राहिल्यानं चीनला फायदा होतो. इस्रायलला सामरिक लाभ मिळत आहेत, पण धोरणात्मक अनिश्चितता आहे. आधुनिक युद्धे निर्णायक लष्करी परिणामांपेक्षा अर्थशास्त्र, व्यवस्था आणि लोकांच्या धारणेमुळे अधिकाधिक आकार घेत आहेत. अशा परिस्थितीत, वाटाघाटींना प्राधान्य नसतं, हेच सत्य आहे.
(टीप - या लेखात व्यक्त केलेली मते आणि दिलेली तथ्ये लेखकाची वैयक्तिक आहेत. येथे मांडलेली तथ्ये आणि मते यांच्याशी ईटीव्ही भारत सहमत असेलच असे नाही.)
हेही वाचा...
