'एल निनो'च्या पार्श्वभूमीवर उकाडा, पाणी आणि पिकांशी संबंधित धोक्यांसाठी आताच सज्ज व्हा

आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा अशा हंगामाकडे वाटचाल करत आहेत, जिथे उकाडा वाढत असताना, वीज, पाण्याची टंचाई आणि पिकांवरील धोका हे सर्व एकत्र तीव्र होण्याची शक्यता आहे. पण घाबरुन न जाता आपण आताच या परिस्थितीसाठी तयारी करू शकतो. भारतीय हवामान विभागाच्या पहिल्या टप्प्याच्या अंदाजानुसार, 2026 चा नैऋत्य मान्सून दीर्घकालीन सरासरीच्या 92 टक्के इतका सामान्यपेक्षा कमी असण्याची दाट शक्यता आहे आणि या हंगामादरम्यान एल निनोचा विकास हे चिंतेचं एक प्रमुख कारण आहे.

आपल्या प्रदेशात, मान्सूनला उशीर होणं किंवा तो कमकुवत असणं याचा अर्थ केवळ कमी पाऊस असा होत नाही. याचा अर्थ पावसाला सुरुवात होण्यापूर्वी उष्णता आणि दमटपणाचा दीर्घकाळ टिकणारा काळ, पेरणीबाबत अधिक अनिश्चितता आणि पाणी, पिके तसंच आरोग्यावरील वाढता ताण असाही होऊ शकतो. याचा पहिला फटका शेतकरी आणि शेतमजुरांना बसतो. जून महिना हा उन्हाळा आणि मान्सून यांच्यातील प्रतीक्षेचा काळ. याच महिन्यात शेतांची मशागत केली जाते, बियाणे तयार ठेवले जाते, बोअरवेलकडे चिंतेनं पाहिलं जातं आणि लोकांची उपजीविका वेळेवर पडणाऱ्या पावसावर अवलंबून असते.

जर मान्सूनला विलंब झाला, तर अनेक कामगारांना तीव्र उष्णता आणि दमटपणाच्या प्रदीर्घ कालावधीत घराबाहेरच राहावं लागतं. अशा वातावरणाच्या संपर्कात येणं हीच मुळात आरोग्यासाठी एक जोखीम आहे. उष्णतेचा धोका तर आधीच अस्तित्वात आहेच. आंध्र प्रदेशमध्ये, APSDMA ने असा इशारा दिला आहे की, 200 मंडळांमध्ये (तालुक्यांमध्ये) तापमान 40°C च्या वर गेले आहे; यामध्ये कडप्पा जिल्ह्यात 44.7°C, नेल्लोर जिल्ह्यात 44.3°C आणि तिरुपती जिल्ह्यात 44.2°C तापमानाची नोंद झाली आहे. रायलसीमा विभाग तर आधीच उष्णतेच्या लाटेच्या (Heatwave) इशाऱ्याखाली आहे. तेलंगणामध्येही, जगित्याल येथे तापमान 44.4°C पर्यंत पोहोचले आहे, तर आदिलाबाद, मंचेरियाल, नलगोंडा आणि निजामाबाद या जिल्ह्यांमध्ये ते सुमारे 44.3°C इतके नोंदवले गेले आहे.

समुद्रकिनाऱ्यावर ग्रह हातात घेतलेल्या मुलांचे क्लोज-अप (Getty Images)

आपल्या प्रदेशात उकाडा कधीच एकटी येत नाही. मान्सूनपूर्व काळात वातावरणातील दमटपणा वाढत जातो आणि वातावरण अस्थिर बनते; परिणामी, वादळी पावसाच्या घटना अधिक वारंवार घडू लागतात. तेलंगाणामध्ये उष्णतेची तीव्रता कायम असतानाच, वादळी पाऊस, विजांचा कडकडाट आणि सोसाट्याच्या वाऱ्यांबाबतचे इशारे आधीच जारी करण्यात आले आहेत. किनारपट्टीवरील आंध्र प्रदेशातही, कधी उष्ण आणि दमट हवामान तर कधी वादळी पावसाचा धोका, अशा दोलायमान परिस्थितीचा अनुभव घेतला जात आहे; तर दुसरीकडे, रायलसीमा विभाग मात्र उष्णतेच्या लाटेच्या इशाऱ्याखालीच कायम आहे.

म्हणूनच आकाशात कडाडणाऱ्या विजेच्या धोक्याला अधिक गांभीर्याने घेतलं पाहिजे. पावसाची वाट पाहणारे, मोकळ्या शेतात काम करणारे किंवा एखाद्या झाडाखाली आश्रय घेणारे शेतकरी अचानक विजेच्या धोक्याला बळी पडू शकतात. 2023 मध्ये देशभरात विजेमुळे 2,560 मृत्यू झाले, ज्यामुळे हा भारतातील हवामानामुळे होणाऱ्या सर्वात मोठ्या प्राणघातक घटनांपैकी एक ठरला. त्या वर्षी आंध्र प्रदेशात विजेमुळे 99 मृत्यूंची नोंद झाली, जे दक्षिणेकडील राज्यांमध्ये सर्वाधिक होते, तर तेलंगणामध्ये 47 मृत्यूंची नोंद झाली.

याच क्रमासाठी आपण आतापासूनच तयारी केली पाहिजे. विकसित होत असलेल्या एल निनोमुळे मान्सून उशिरा येण्याचा किंवा कमकुवत होण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे जून महिन्यापर्यंत उष्णता अधिक काळ टिकून राहते. जेव्हा मजुरांची मागणी जास्त असते, तेव्हाच बाहेर काम करणारे मजूर उघड्यावर राहतात. मान्सूनपूर्व संक्रमणाच्या काळातच मेघगर्जना आणि वीज पडू शकते, ज्यामुळे शेतात आणखी एक प्राणघातक धोका निर्माण होतो. जर त्यानंतर पाऊस अनियमित किंवा अपुरा पडला, तर पुढचा फटका पाण्याच्या ताणाचा असतो, ज्यानंतर पेरणीत व्यत्यय येतो आणि पिकांचे नुकसान होते.

प्रातिनिधिक चित्र (Getty Images)

जलाशयांची पातळी आधीच धोक्याची सूचना देत आहे. एप्रिलच्या मध्यातील अहवालानुसार श्रीशैलम जलाशय एकूण क्षमतेच्या 15.62 टक्के आणि नागार्जुनसागर जलाशय 47.14 टक्के भरलेला होता. जर मान्सूनचा जोर कमी झाला, तर सिंचन, पिण्याच्या पाण्याचे नियोजन आणि वीज व्यवस्थापनासाठी या जलाशयांमधील पाण्याची पातळी महत्त्वाची ठरते. कमकुवत किंवा उशिरा आलेल्या मान्सूनचे परिणाम केवळ शेतांपुरते मर्यादित राहत नाहीत. त्यामुळे शहरांमध्ये आणि गावांमध्ये पाणीपुरवठ्यावर मर्यादा येऊ शकतात, पिकांसंबंधीचे निर्णय अस्थिर होऊ शकतात आणि नंतर त्याचे परिणाम अन्नधान्याच्या किमती व ग्रामीण उत्पन्नावर दिसून येतात.

यामुळेच दोन्ही राज्यांनी प्रतिसादाऐवजी पूर्वतयारीकडे वळलं पाहिजे. कृती करण्यासाठी आपल्याला पुरेशी माहिती आधीच आहे. भारतीय हवामान विभाग (IMD) उष्णतेच्या लाटेचा इशारा, जिल्हास्तरीय सूचना आणि वादळ तसंच विजांचा अंदाज जारी करतो. आंध्र प्रदेश जल व्यवस्थापन प्राधिकरण (APSDMA) आणि राज्य यंत्रणा सक्रिय आहेत. पण शेवटचा टप्पा अजूनही कमकुवत आहे. अनेकदा, संकट दिसू लागल्यानंतर पाण्याची व्यवस्था केली जाते. पेरणीची वेळ निघून गेल्यानंतर पिकांसंबंधी सूचना येतात. मृत्यूची नोंद झाल्यानंतरच विजांविषयी जागरूकता वाढते.

आताची पूर्वतयारी व्यावहारिक असायला हवी. शेतकरी आणि मजुरांना कामाच्या वेळेत बदल, सावलीच्या विश्रांतीच्या जागा, पिण्याच्या पाण्याची उपलब्धता आणि उष्माघाताच्या आजारांविषयी अधिक प्रभावी जनजागृतीची गरज आहे. वादळी पावसाचा हंगाम शिगेला पोहोचण्यापूर्वी प्रत्येक गावात विजांपासून सुरक्षिततेसाठी वारंवार मोहीम राबवण्याची गरज आहे. पाऊस उशिरा आल्यास कृषी विभागाने पेरणीची वेळ, पिकांची निवड आणि सिंचन नियोजनाबाबत आपत्कालीन सूचना जारी कराव्यात. जल व्यवस्थापकांनी जलाशय व्यवस्थापन, भूजल पातळी आणि संवेदनशील तालुक्यांसाठी पिण्याच्या पाण्याच्या योजनांचा आधीच आढावा घ्यायला हवा.

कोरडवाहू जमिनीवर थर्मामीटर (Getty Images)

वाढत्या तापमानामुळे आंध्र प्रदेश आणि तेलंगाणामधील मान्सूनपूर्व आणि मान्सून संक्रमणाचा काळ असा बनत आहे, जिथे उष्णता, वीज, पाण्याची टंचाई आणि पिकांचे धोके एकत्रितपणे तीव्र होत आहेत. तयारीसाठी पुरेसा अंदाज वर्तवता येतो की नाही, हा आता प्रश्न राहिलेला नाही. खरा प्रश्न हा आहे की, नुकसान सुरू होण्यापूर्वी आपल्या संस्था कृती करण्यास तयार आहेत का.

दीर्घकाळ टिकणारी उष्णता, विजेचा वाढता धोका, पाण्याची वाढती टंचाई आणि पिकांवरील ताण या सर्वांचा सामना करण्यासाठी सज्ज होण्याच्या निर्णायक टप्प्यावर आपण सध्या उभे आहोत. हे धोके प्रत्यक्षात येऊ लागल्यानंतरच केवळ त्यावर प्रतिक्रिया देणे, म्हणजे 'व्यवस्थापन' नव्हे. तो म्हणजे विलंबामुळे ओढवलेले अपयश होय.

प्रातिनिधिक चित्र (Getty Images)

(लेखक परिचय - रॉक्सी मॅथ्यू कोल हे 'इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ ट्रॉपिकल मेटिओरॉलॉजी' येथील हवामान शास्त्रज्ञ असून, IPCC च्या अलीकडील अहवालांचे ते प्रमुख लेखक आहेत.)

(टीप - या लेखात व्यक्त केलेली मते आणि दिलेली तथ्ये लेखकाची वैयक्तिक आहेत. येथे मांडलेली तथ्ये आणि मते यांच्याशी ईटीव्ही भारत सहमत असेलच असे नाही.)

हेही वाचा...

1. भारताचे 2047 चे उद्दिष्ट : हवामान-जोखीम युगात कृषी आणि संलग्न क्षेत्रांमध्ये पीक विम्याचे सार्वत्रिकीकरण
2. विश्लेषण : छत्तीसगडमधील पाणीटंचाई ही राष्ट्रीय चिंतेचा विषय का असावी?