Explainer : इराण युक्रेनवर हल्ला करण्याची धमकी का देत आहे?
इराण आणि युक्रेन यांच्यातील वाढत्या तणावामुळे सागरी वाहतुकीत व्यत्यय येण्याचा धोका निर्माण झाला आहे. याची परिणिती कशात होईल याची भीतीयुक्त उत्सुकता आहे.
Published : July 29, 2026 at 7:41 PM IST
नवी दिल्ली - युक्रेन आणि इराणशी संबंधित संघर्ष आतापर्यंत बऱ्याच अंशी स्वतंत्रपणे किंवा समांतरपणे सुरू होते. परंतु, कॅस्पियन समुद्रात इराणच्या एका व्यापारी जहाजावर युक्रेनने केलेल्या ड्रोन हल्ल्यामुळे युद्धाचा विस्तार होण्याचा आणि प्रादेशिक तणाव आणखी वाढण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.
इराणने सांगितलंय की, युक्रेनच्या हल्ल्यात त्यांच्या जहाजाचं नुकसान झालं असून त्यात एक खलाशी ठार आणि दुसरा खलाशी जखमी झाला आहे; या घटनेमुळं दोन्ही देशांमधील तणाव वाढला आहे.
इराण आणि युक्रेनमधील वाढत्या तणावामुळे काळा समुद्र (Black Sea) ते होर्मुझची सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) आणि तांबडा समुद्र (Red Sea) या मार्गावरील सागरी वाहतुकीत व्यत्यय येण्याची शक्यता आहे. यामुळे ऊर्जा आणि कृषी उत्पादनांच्या जागतिक पुरवठा साखळीवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. या जलमार्गांवरून जागतिक स्तरावर मोठ्या प्रमाणात तेल, एलएनजी (LNG) आणि धान्याची वाहतूक केली जाते.
काळा समुद्र हा युक्रेनच्या धान्य निर्यातीचा मुख्य मार्ग आहे, तर होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून जगातील एकूण तेल व्यापारापैकी सुमारे एक-पंचमांश व्यापार चालतो. अस्थिरतेच्या या धोक्यामुळे जहाजवाहतूक आणि विम्याचा खर्च वाढणार असून, परिणामी वस्तूंच्या किमती वाढतील आणि जागतिक व्यापारावर परिणाम होईल. एकीकडे, अमेरिकेने मुत्सद्दी पातळीवर इराणसोबत तोडगा काढण्यासाठी आठवड्याच्या शेवटी संघर्ष थांबवल्यामुळे तेलाच्या किमतीत सहा टक्क्यांहून अधिक घट झाली होती; अशा वेळीच या दोन देशांमधील तणाव वाढला आहे. परंतु, पुन्हा सुरू होणाऱ्या संघर्षामुळे ही तेलाच्या किमतीतील घसरणीचा ट्रेंड उलट होण्याची शक्यता आहे आणि तणाव कमी करण्याच्या चालू प्रयत्नांमध्येही गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते.
इराण युक्रेनला धमकावत का आहे?
इराण आणि युक्रेनमधील संबंध आधीपासूनच तणावपूर्ण आहेत. तेहरानने युक्रेनच्या या हल्ल्याकडे आपल्या व्यापारी हितांवरील हल्ला म्हणून पाहिलं आहे. इराणने युक्रेनच्या मुत्सद्यांना बोलावून घेतलं. इराणचे परराष्ट्र मंत्री अब्बास अरागची यांनी इशारा दिला की, जहाजावरील हल्ल्याचं "प्रत्याुत्तर दिलंच जाईल" आणि याला संयुक्त राष्ट्रांच्या सनदेचं उल्लंघन असल्याचंही म्हटलंय.
इराणच्या परराष्ट्र मंत्रालयाचे प्रवक्ते इस्माईल बघाई यांनी या हल्ल्याचं वर्णन "गुन्हेगारी आणि आक्रमक कृत्य" असं केलं आणि युक्रेनला इशारा दिला की यामुळे युक्रेन युद्ध आणखी इराणपर्यंत पसरेल. दुसरीकडे, युक्रेनने म्हटलं आहे की त्यांनी कॅस्पियन समुद्रात रशियन युद्धनौका आणि इराणशी संबंधित लष्करी माल वाहून नेणाऱ्या जहाजांना लक्ष्य केलं होतं. इराणच्या परराष्ट्र मंत्रालयानं मात्र असा दावा केला आहे की, त्यांनी "रशिया आणि युक्रेन यांच्यातील संघर्षात कधीही हस्तक्षेप केलेला नाही".
इराणच्या जहाजावरील हा हल्ला अशावेळी झाला आहे, जेव्हा युक्रेनने रशियाविरुद्धची आपली ड्रोन मोहीम तीव्र केली आहे आणि विशेषतः काळ्या समुद्रातील रशियाच्या बंदरांवरील पायाभूत सुविधा, जहाजांना लक्ष्य केलं आहे. युक्रेनचे राष्ट्राध्यक्ष व्लाडिमिर झेलेन्स्की यांनी रशियाची पुरवठा व्यवस्था आणि ऊर्जा पायाभूत सुविधांना लक्ष्य करणाऱ्या मोठ्या प्रमाणावरील ड्रोन मोहिमांबद्दल भाष्य केलं आहे. रशियाच्या काळ्या समुद्रातील (Black Sea) सर्वात मोठ्या तेल निर्यात केंद्रानं, म्हणजेच नोवोरोसिस्कमधील 'शेसखारिस' (Sheskharis) टर्मिनलनं, युक्रेनच्या ड्रोन हल्ल्यांमुळे टँकरमध्ये तेल भरण्याचं काम थांबवलं आहे. युक्रेननं रोस्तोव्ह-ऑन-डॉन येथील निर्यात टर्मिनलवरही हल्ला केला.
या सर्व घडामोडींदरम्यान व्यापारी जहाजांनाही लक्ष्य करण्यात आलं आहे. ड्रोन हल्ल्यांच्या या लाटेत फटका बसलेला इराण हा एकमेव देश नाही. जगातील खलाशी पुरवणारा तिसरा सर्वात मोठा देश असलेल्या भारतानेही या आक्रमणात पाच खलाशी गमावले आहेत आणि जहाजांना लक्ष्य करण्याच्या वेगवेगळ्या घटनांबाबत रशिया युक्रेनकडे स्वतंत्रपणे निषेध नोंदवला आहे.
इराण-रशिया संरक्षण संबंध
इराणने रशियाला ड्रोन आणि लष्करी तंत्रज्ञान पुरवल्याच्या वृत्तांमुळे इराण आणि युक्रेनमधील संबंध आधीच तणावपूर्ण झाले होते. इराणने रशियाला क्षेपणास्त्रे पुरवल्याचा इन्कार केला असून, युक्रेनमधील युद्ध सुरू होण्यापूर्वीच ड्रोन पुरवले होते असा दावा केला आहे; तरीही झेलेन्स्की यांनी युद्धाच्या काळात रशियाला मदत केल्याचा आरोप इराणवर केला आहे. परंतु पाश्चात्य देशांना इराण आणि रशिया यांच्यात गुप्त संरक्षण सहकार्य असल्याचा संशय आहे आणि ते आपापल्या युद्धांमध्ये एकमेकांना छुपी मदत करत असल्याचं त्यांना वाटतं.
आखाती प्रदेशातील सीआयए (CIA) च्या ठिकाणांना लक्ष्य करण्यासाठी रशियाने माहिती किंवा ड्रोन तंत्रज्ञान पुरवून इराणला मदत केली आहे का, याचा तपास अमेरिका करत आहे. यात सौदी अरेबियातील रियाध येथील अमेरिकन दूतावासावर इराणने केलेला हल्ला (जो संघर्ष सुरू झाल्यानंतर काही काळातच, मार्चमध्ये झाला होता) यांचाही समावेश आहे.
रॉयटर्सच्या एका वृत्तात, निनावी पाश्चात्य अधिकाऱ्यांच्या हवाल्याने म्हटलं आहे की, विश्लेषकांच्या मते सौदी अरेबियातील अमेरिकन दूतावासावरील हल्ल्यात इराणच्या 'शाहिद' (Shahed) ड्रोनच्या रशियाने सुधारित केलेल्या आवृत्त्यांचा वापर करण्यात आला होता. युक्रेनसोबतचा तणाव वाढल्याने हे दोन देश एकमेकांच्या अधिक जवळ येण्याची शक्यता आहे, जरी त्यांच्या स्वतःच्या युद्ध प्रयत्नांमुळे एकमेकांना मदत करण्याची त्यांची क्षमता मर्यादित होऊ शकते.
अमेरिका-इराण तणावात तात्पुरती विश्रांती
अमेरिकेने आठवड्याच्या शेवटी हल्ले थांबवल्यामुळे युक्रेन आणि इराणमधील तणाव वाढला आहे. संयुक्त राष्ट्रांमधील अमेरिकेचे राजदूत माईक वॉल्ट्झ यांनी रविवारी 'फॉक्स न्यूज'ला सांगितलं की, मुत्सद्देगिरीला वाव देण्यासाठी अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इराणवरील हल्ले थांबवले आहेत. अमेरिकन प्रसारमाध्यमांनी दिलेल्या वृत्तानुसार, 'पॅट्रियट' (Patriot) क्षेपणास्त्र-विरोधी इंटरसेप्टर्स आणि इतर हवाई संरक्षण दारूगोळ्याचा साठा कमी होत असल्यानं, राष्ट्राध्यक्षांनी इराणवरील हल्ले तीव्र करण्याच्या योजना बाजूला ठेवल्या आहेत.
परंतु अमेरिका आणि इराणमधील या विश्रांतीच्या काळातही, येमेनमधील इराण-समर्थित हुथी बंडखोर आणि सौदी अरेबिया यांच्यात मात्र हल्ले-प्रतिहल्ले सुरूच आहेत. हुथींनी म्हटले आहे की, त्यांनी सौदी अरेबियातील तेल सुविधा, तांबड्या समुद्रातील तेल टँकर्स आणि व्यापारी जहाजवाहतुकीचे मार्ग यांना लक्ष्य केले. मात्र, युक्रेन आणि इराण यांच्यातील ताज्या तणावामुळे युक्रेन युद्धात आणखी एक आघाडी उघडण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.
हेही वाचा...
