ANALYSIS : अभूतपूर्व 'एल निनो' आपल्या दिशेने येणारा झंझावात; आपण त्यासाठी सज्ज आहोत का?
भारतात, 'सुपर एल निनो'मुळे नैऋत्य मोसमी वारे (मान्सून) कमकुवत होण्याची शक्यता आहे. यामुळे धरणे आणि इतर जलाशयांमधील पाणीसाठा कमी होईल आणि कृषी उत्पादनात घट होईल.
Published : July 6, 2026 at 3:17 PM IST
|Updated : July 6, 2026 at 4:08 PM IST
'एल निनो' (El Niño) हा शब्द आता सर्वपरिचित झाला आहे; याचं कारण म्हणजे, या एल निनोच्या भयंकर परिणामांच्यामुळे अनेकदा बातम्यांमध्ये याला 'सुपर' (super) असं विशेषण लावून संबोधलं जात आहे. जरी जागतिक आरोग्य संघटनेनं (WHO) हे मान्य केले आहे की या एल निनोचे परिणाम असामान्यपणे तीव्र असू शकतात, तरीही त्यांनी या अनौपचारिक संज्ञेचा अजूनतरी स्वीकार आणि वापर केलेला नाही, कारण असं काही नाहीच.
जागतिक हवामान संघटनेच्या (WMO) हंगामी अहवालांमधून एल निनोची स्थिती निर्माण होईल याचे स्पष्ट संकेत दिसून येत आहेत. या अहवालांनुसार, 2026 च्या उर्वरित कालावधीतही एल निनोचा प्रभाव कायम राहण्याची शक्यता 90 टक्क्यांपर्यंत वर्तवण्यात आली आहे.
मध्य आणि पूर्व उष्णकटिबंधीय पॅसिफिक महासागरातील समुद्राच्या पृष्ठ भागाच्या तापमानात होणारी वाढ हे एल निनोचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. दर 2 ते 7 वर्षांनी उद्भवणारी ही घटना जागतिक वारे आणि हवामानाच्या नियमित वागणुकीमध्ये व्यत्यय आणते; यामुळे अनेकदा मुसळधार पाऊस, दुष्काळ आणि जागतिक तापमानात वाढ यांसारख्या अत्यंत तीव्र हवामान घटना घडतात. महासागरातून वातावरणात उष्णता ऊर्जेचे हस्तांतरण करून, एल निनो मानवनिर्मित जागतिक तापमानवाढीची तीव्रता अधिक वाढवते, ज्यामुळे 2027 हे वर्ष आतापर्यंतच्या नोंदींमधील सर्वात उष्ण वर्षांपैकी एक ठरण्याची शक्यता आहे.
'सुपर एल निनो' ही एल निनो-सदर्न ऑसिलेशन (ENSO) ची एक अत्यंत टोकाची अवस्था आहे. यामध्ये मध्य आणि पूर्व पॅसिफिकमधील समुद्राच्या पृष्ठभागाचं तापमान सरासरीपेक्षा 2°C किंवा त्याहून अधिक वाढतं. याला 'सुपर' असं म्हटलं जातं कारण समुद्राच्या या प्रचंड तापमानवाढीमुळे, सामान्य घटनांच्या तुलनेत जागतिक वातावरणीय अभिसरणात मोठ्या प्रमाणावर व्यत्यय येतो, ज्यामुळे जगभरात भयंकर दुष्काळ, पूर आणि तापमानातील टोकाचे बदल घडतात. याचा परिणाम अनेकदा अपुरा पाऊस, तीव्र उष्णतेच्या लाटा आणि जलाशयांची घटलेली पातळी असा होतो. जागतिक स्तरावर, यामुळे प्रमुख निर्यात क्षेत्रांमध्ये दुष्काळ पडतो आणि पिकांचं उत्पन्न घटतं, ज्यामुळे कृषी पुरवठा साखळी विस्कळीत होते आणि अन्नधान्य महागाई वाढते.
भारतात, सुपर एल निनोमुळे नैऋत्य मान्सून कमकुवत होण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे जलाशयांची पातळी कमी होईल आणि कृषी उत्पन्न घटणार याची चिंता लागलेली आहे. जून महिन्यासाठी भारताची एकूण मान्सूनची तूट अधिकृतपणे अंदाजे 40% वर बंद झाली, तर महाराष्ट्र, गुजरात आणि तेलंगाणा यांसारख्या अनेक स्थानिक भागांमध्ये 75% ते 85% पर्यंत प्रचंड तूट जाणवली.
सामान्यतः, व्यापारी वारे उष्ण पाणी पश्चिम पॅसिफिककडे ढकलतात. मात्र, एखाद्या अशा प्रकारच्या हवामानाच्या घटनेदरम्यान, हे वारे मोठ्या प्रमाणात कमकुवत होतात किंवा त्यांची दिशा उलटते. यामुळे उष्ण पाण्याचा एक प्रचंड साठा अमेरिकेकडे परत उसळतो. हे उष्ण पाणी वादळी प्रणालींना पूर्वेकडे सरकवते, ज्यामुळे वारे आणखी कमकुवत होतात. ब्यर्कनेस फीडबॅक म्हणून ओळखले जाणारे हे स्व-पुनर्बलित चक्र, तापमानातील विसंगतींना सामान्य मर्यादेपलीकडे ढकलते. शिवाय, प्रत्येक सुपर एल निनो आधीच वाढलेल्या जागतिक तापमानाच्या पार्श्वभूमीवर येतो, ज्यामुळे उत्सर्जित होणारी उष्णता ऊर्जा वाढते आणि परिणामी हवामानातील अभूतपूर्व टोकाचे बदल घडतात.
हिंदी महासागरातील 'इंडियन ओशन डायपोल' (IOD) ही 'एल निनो'सारखीच महासागर आणि वातावरण यांच्यातील परस्परक्रियेतून निर्माण होणारी एक घटना आहे. दक्षिण आशियातील प्रादेशिक हवामानातील बदलांवर काही सौम्य करणारा प्रभाव टाकेल की नाही, हे अद्याप स्पष्ट झालेलं नाही. IOD आणि एल निनो हे जागतिक हवामान बदलांमागील दोन प्रमुख घटक आहेत. एल निनोची निर्मिती विषुववृत्तीय पॅसिफिक महासागरात होते, तर IOD ही तशाच प्रकारची हिंदी महासागरातील परिस्थिती किंवा घटना आहे. या दोन घटनांमध्ये अनेकदा परस्परक्रिया होते; कधी त्या दुष्काळ आणि अतिवृष्टीसारख्या हवामानातील टोकाच्या घटनांची तीव्रता वाढवतात, तर कधी त्या कमी करतात.
IOD ची व्याख्या विषुववृत्तीय हिंदी महासागराच्या पश्चिम आणि पूर्व भागांमधील समुद्रपृष्ठाच्या तापमानातील (SST) फरकावरून केली जाते. 'पॉझिटिव्ह IOD' (+IOD) दरम्यान, पश्चिम हिंदी महासागर (आफ्रिकन किनारपट्टीजवळ) उबदार होतो, तर पूर्व भाग (इंडोनेशिया आणि ऑस्ट्रेलियाजवळ) थंड होतो. या स्थितीमुळे आर्द्रतायुक्त वारे भारतीय उपखंडाकडे आकर्षित होतात, ज्यामुळे अनेकदा मान्सूनमध्ये सरासरीपेक्षा जास्त पाऊस पडतो. याउलट, 'निगेटिव्ह IOD' (-IOD) दरम्यान, पश्चिम भागापेक्षा पूर्व हिंदी महासागर अधिक उबदार होतो; यामुळे पावसाचे प्रमाण इंडोनेशिया आणि ऑस्ट्रेलियाकडे वळते आणि भारतीय मान्सून कमकुवत होण्याची शक्यता निर्माण होते.
पॅसिफिक महासागरातील तापमान वाढीमुळे निर्माण होणाऱ्या दुष्काळी परिस्थितीला छेद देणारे वातावरणीय अभिसरण (atmospheric circulation) निर्माण करून, पॉझिटिव्ह IOD एल निनोच्या प्रभावाला सौम्य करू शकतो. ही प्रक्रिया प्रामुख्याने दोन टप्प्यांत घडते. त्यामध्ये उबदार पश्चिम हिंदी महासागर कमी दाबाचा पट्टा निर्माण करतो, ज्यामुळे आर्द्रतायुक्त वारे भारताकडे खेचले जातात.
या स्थानिक दाब प्रणालीमुळे उपखंडावर पावसाचे प्रमाण वाढण्याची अपेक्षा असते, ज्यामुळे एल निनोमुळे वातावरणात निर्माण होणारा कोरडेपणा प्रभावीपणे भरून काढला जातो. मात्र, एल निनो हा सामान्यतः IOD पेक्षा अधिक शक्तिशाली असल्याने, IOD त्याच्या प्रभावाचा केवळ अंशतःच समतोल साधू शकतो. जेव्हा या दोन्ही घटना एकाचवेळी घडतात, तेव्हा एक गुंतागुंतीचा संघर्ष (tug-of-war) निर्माण होतो. एक शक्तिशाली पॉझिटिव्ह IOD भारतीय मान्सूनला पूर्णपणे अयशस्वी होण्यापासून वाचवू शकतो, परंतु त्याचवेळी तो इंडोनेशिया आणि ऑस्ट्रेलियामधील दुष्काळी परिस्थिती अधिक गंभीर करू शकतो. याउलट, निगेटिव्ह IOD मुळे एल निनोचा कोरडेपणा वाढवणारा प्रभाव अधिक तीव्र होतो.
अशा प्रकारची परिस्थिती असूनही, भारतीय हवामान विभागानं (IMD) सरासरीपेक्षा कमी पावसाचा आणि त्यातही 60 टक्क्यांपर्यंत तूट असण्याचा अंदाज वर्तवला आहे. पावसातील या कमतरतेचा देशाच्या कृषी क्षेत्रावर, तसंच भूजल साठे, नद्या आणि सिंचन कालव्यांवर भयंकर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
जून 2023 ते एप्रिल 2024 या काळात सक्रिय असलेल्या 'एल निनो' (El Niño) या हवामान प्रणालीमुळे, आधीच उष्ण होत असलेल्या पृथ्वीच्या तापमानात प्रचंड वाढ झाली; परिणामी 2024 हे वर्ष आतापर्यंतचे सर्वाधिक उष्ण वर्ष ठरले. याचवर्षी जागतिक तापमानवाढीची 1.5 अंश सेल्सिअस (2.7 अंश फॅरेनहाइट) ही महत्त्वाची मर्यादा ओलांडली गेली. पॅरिस करारांतर्गत ही मर्यादा एक महत्त्वपूर्ण 'सुरक्षा सीमा' म्हणून निश्चित करण्यात आली होती, कारण या मर्यादेपलीकडे हवामान बदलाचे परिणाम अत्यंत विनाशकारी ठरण्याची शक्यता असते. आता, चालू असलेल्या 'एल निनो'मुळे या आणि पुढीलवर्षी जागतिक तापमान आणखी वाढण्याची शक्यता आहे, ज्यामुळे पृथ्वीवरील तापमानाचे हे नवीन उच्चांक पुन्हा गाठले जाण्याची किंवा ते मोडले जाण्याचीही शक्यता निर्माण झाली आहे. युरोपमधील अलीकडील उष्णतेच्या लाटेने (heatwave) हे पुन्हा एकदा सिद्ध केले आहे की, युरोप खंडातील अभूतपूर्व तापमानवाढीमागे हवामान बदल हे एक प्रमुख कारण आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) मते, या उष्णतेच्या लाटेमुळे निर्माण झालेल्या अत्यंत तीव्र उकाड्याच्या त्रासानं 1,000 हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला आहे.
इतिहास आपल्याला 1875-77 च्या भीषण दुष्काळासारख्या घटनांची आठवण करून देतो, जो अत्यंत तीव्र 'एल निनो'मुळे ओढवला होता. प्रत्यक्ष पावसाची आकडेवारी आणि झाडांच्या वलयांचे (tree-rings) विश्लेषण वापरून, दीप्ती सिंग आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी 'जर्नल ऑफ क्लायमेट'मध्ये प्रकाशित एका शोधनिबंधात याचे स्पष्टीकरण दिले आहे. त्यांनी नमूद केले आहे की, 1876-78 मधील अनेक वर्षे चाललेला जागतिक दुष्काळ हा काही विशिष्ट परिस्थितींच्या असाधारण संयोगाशी निगडित होता. यात उष्णकटिबंधीय पॅसिफिक महासागरातील आधीची थंड स्थिती (1870-76), विक्रमी तीव्रतेचा 'एल निनो' (1877-78), विक्रमी तीव्रतेचा 'इंडियन ओशन डायपोल' (1877) आणि उत्तर अटलांटिक महासागरातील विक्रमी उष्ण स्थिती (1878) यांचा समावेश होता.
दीर्घकाळ चाललेल्या दुष्काळासह आलेल्या महादुष्काळाचा परिणाम भारत, चीन, इजिप्त, मोरोक्को, इथिओपिया, दक्षिण आफ्रिका, ब्राझील, कोलंबिया आणि व्हेनेझुएला या देशांवर झाला. यामुळे 5 कोटींहून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला. त्याच वेळी, 1877-78 च्या काळात वायव्य किनारपट्टीचे प्रदेश आणि आग्नेय दक्षिण अमेरिकेच्या काही भागांमध्ये मुसळधार पाऊस आणि वारंवार पूर आले.
भारतात, सर्वात प्राणघातक मानवी संकटांपैकी एक संकट ओढवले महादुष्काळामुळे अंदाजे 56 ते 96 लाख लोकांचा मृत्यू झाला. या दुष्काळाने सुरुवातीला दक्षिण आणि नैऋत्य भारताला मद्रास आणि बॉम्बे प्रेसिडेंसी, तसंच म्हैसूर आणि हैदराबाद या संस्थानांना उद्ध्वस्त केले. 1877 पर्यंत, तो उत्तरेकडे मध्य प्रांत, वायव्य प्रांत आणि पंजाबमध्ये पसरला.
तीव्र कुपोषणामुळे कॉलरा आणि देवीच्या रोगांचा मोठ्या प्रमाणावर प्रादुर्भाव झाला. हे रोग मदत शिबिरांमधून वेगाने पसरले आणि दुष्काळाचे सर्वात प्राणघातक साथीदार बनले. ब्रिटिश वसाहतवादी आर्थिक धोरणांमुळे हे संकट अधिकच गंभीर झाले, कारण या धोरणांनी स्थानिक अस्तित्वापेक्षा धान्याची निर्यात आणि मुक्त बाजारपेठांना प्राधान्य दिले. सिंग आणि त्यांच्या सह-लेखकांच्या मते, महादुष्काळ आणि जागतिक उपासमारीने उष्णकटिबंधीय प्रदेशातील राजकारण आणि अर्थव्यवस्थेवर दूरगामी परिणाम केले. उदाहरणार्थ, आफ्रिकन लोकांमध्ये झालेल्या उपासमारीमुळे उत्तर आफ्रिकेत फ्रेंच वसाहतवादी विस्तारासाठी परिस्थिती निर्माण झाली. त्यांचा असा युक्तिवाद आहे की, 1876-78 च्या एल निनो आणि हवामानविषयक घटनांनी जागतिक विषमतेसाठी परिस्थिती निर्माण केली, ज्याला नंतर 'पहिले जग' आणि 'तिसरे जग' असे संबोधले गेले.
आधुनिक शास्त्रज्ञ आणि हवामानशास्त्रज्ञ 1877 च्या घटनेचा अभ्यास अत्यंत तीव्र एल निनो चक्रांच्या विनाशकारी, साखळी स्वरुपाच्या क्षमतेसाठी एक मापदंड म्हणून करतात. ही आपत्ती जागतिक महासागर आणि हवामान प्रणाली किती जवळून जोडलेल्या आहेत हे अधोरेखित करते. पॅसिफिक महासागरातील तापमानवाढीची घटना हिंद आणि अटलांटिक महासागर खोऱ्यांमध्ये साखळी स्वरूपाचे नुकसान कसे सुरू करू शकते, ज्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर एकाचवेळी पिकांचे नुकसान होते, हे यातून दिसून येते. यातून हे देखील सिद्ध होते की, मोसमी पावसातील अगदी किरकोळ बदलांमुळेही विकसनशील उष्णकटिबंधीय प्रदेशांमधील पावसावर अवलंबून असलेल्या कृषी व्यवस्थांचे मोठे नुकसान होऊ शकते. महत्त्वाचे म्हणजे, ही ऐतिहासिक घटना अधोरेखित करते की दुष्काळ केवळ हवामानातील अनियमिततेमुळेच पडत नाहीत. 1870 च्या दशकातील प्रचंड जीवितहानी ही मुख्यत्वे राजकीय निवडी, असमान धान्य बाजारपेठा आणि स्थानिक पाणी व धान्य साठवण प्रणालींच्या बिघाडाचा परिणाम होती.
एल निनोसारख्या चक्रीय हवामान घटनांसाठी अभूतपूर्व जागतिक सहकार्याची आवश्यकता आहे. व्यापक दुष्काळ, भीषण पूर आणि कृषी संकट निर्माण करून, या नैसर्गिक घटना देशांनी भू-राजकीय मतभेदांच्या पलीकडे जाऊन, अन्न सुरक्षेला प्राधान्य देण्याची आणि आपत्ती व्यवस्थापनात एकत्रितपणे गुंतवणूक करण्याची नितांत गरज अधोरेखित करतात. एल निनोसारखी आवर्ती चक्रे, जी साधारणपणे दर 3 ते 7 वर्षांनी येतात, जगभरात साखळी परिणाम घडवून आणतात.
याचे परिणाम विषुववृत्तीय आणि उष्णकटिबंधीय प्रदेशांमध्ये, विशेषतः कर्नाटक आणि पंजाबसारख्या प्रदेशांमध्ये, मोठ्या प्रमाणावर जाणवतात, जिथे या घटनांमुळे मान्सूनच्या चक्रात लक्षणीय व्यत्यय येऊ शकतो. दुष्काळ-प्रतिरोधक बियाण्यांची देवाणघेवाण, जलसाठे सुरक्षित करणे आणि पूर्व-सूचना माहितीचे समन्वय साधण्यासाठी पारदर्शक, आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक सहकार्याची आवश्यकता आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या डेसा सेंडाई फ्रेमवर्कसारख्या व्यापक चौकटी आपत्ती जोखीम कमी करण्यावर आणि हवामान बदलाला तोंड देण्याच्या क्षमतेला जागतिक विकास उद्दिष्टांमध्ये समाकलित करण्यावर भर देतात.
या अशांत पार्श्वभूमीवरच, भारत आणि पाकिस्तान या दोन्ही देशांच्या नागरिकांनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि शहबाज शरीफ यांना केलेल्या संयुक्त आवाहनाचे महत्त्व आपण ओळखले पाहिजे. त्यांनी दोन्ही नेत्यांना व्यापक द्विपक्षीय संवाद पुन्हा सुरू करून संबंध सामान्य करण्याचे आवाहन केले आहे. त्यांचा संदेश स्पष्ट आहे. युद्धे संपलीच पाहिजेत, आता एकत्र मिळून एक सामायिक भविष्य घडवण्याची वेळ आली आहे. सिंधू नदीपासून ब्रह्मपुत्रेपर्यंत, पाणी परवानगीशिवाय वाहते; तो मानवतेचा सामायिक वारसा आहे, विभाजनाचे शस्त्र नाही.
(टीप - या लेखात व्यक्त केलेली मते आणि दिलेली तथ्ये लेखकाची वैयक्तिक आहेत. येथे मांडलेली तथ्ये आणि मते यांच्याशी ईटीव्ही भारत सहमत असेलच असे नाही.)
हेही वाचा...
