इबोला विषाणूच्या पार्श्वभूमीवर भारतात 'हाय अलर्ट', मार्गदर्शक सूचना जारी; बाधित देशांना वैद्यकीय मदतही पाठवली

हैदराबाद : जागतिक आरोग्य संघटनेने (WHO) डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ द काँगो (DRC) आणि युगांडा येथे इबोलाचा प्रसार होत असल्याबाबत एक सावधगिरीचा इशारा जारी केला आहे. यापूर्वी, 17 मे रोजी, वाढत्या संसर्ग आणि मृत्यूंच्या संख्येच्या पार्श्वभूमीवर, WHO ने या उद्रेकाला 'आंतरराष्ट्रीय सार्वजनिक आरोग्य आणीबाणी' म्हणून घोषित केलं होतं. हा निर्णय 'आंतरराष्ट्रीय आरोग्य नियमावली' (2005) अंतर्गत घेण्यात आला होता.

संशयित रुग्ण आणि मृत्यूंच्या संख्येत वाढ : इबोला हा एक गंभीर आणि जीवघेणा आजार आहे. काँगोच्या अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, देशाच्या पूर्व भागात इबोलाच्या (विशिष्ट 'बुंदिबुग्यो' प्रकाराच्या) संशयित रुग्णांची संख्या आता 900 च्या वर गेली आहे. रविवारी एका निवेदनाद्वारे, काँगोच्या दळणवळण मंत्रालयानं 904 संशयित रुग्ण आणि ११९ संशयित मृत्यूंची नोंद केली. यापूर्वी, अधिकाऱ्यांनी इबोलाच्या 700 हून अधिक संशयित रुग्णांची आणि 170 हून अधिक संशयित मृत्यूंची घोषणा केली होती. यातील बहुतांश घटना 'इतुरी' (Ituri) प्रांतात घडल्या होत्या. या भागात हा आजार सध्या वेगानं पसरत असून तो तिथं स्थानिक स्वरूपाचा (endemic) बनला आहे.

जागतिक आरोग्य संघटनेनं (WHO) स्पष्ट केलं आहे की, या आजाराचा प्रसार पाहता, 'डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ द काँगो' या देशासाठी आता अत्यंत उच्च पातळीचा धोका निर्माण झाला आहे. तथापि, हा आजार जागतिक स्तरावर पसरण्याचा धोका मात्र अद्यापही कमीच आहे. या आजाराचा उद्रेक रोखण्यासाठी अथक प्रयत्न करत असताना, देशातील आरोग्य यंत्रणेला सध्या गंभीर आव्हानांचा सामना करावा लागत आहे.

भारताकडून वैद्यकीय मदत : दरम्यान, आपल्या औदार्याचं दर्शन घडवत भारताने इबोलाचा प्रादुर्भाव झालेल्या डीआरसी (DRC) आणि युगांडा या देशांना मदतीचा हात दिला आहे. 'डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ द काँगो' (DRC) आणि युगांडा इथं इबोला विषाणूचा गंभीर उद्रेक झालेला असताना, भारतानं मानवतावादी आणि वैद्यकीय मदत पुरवून जागतिक एकजुटीचं दर्शन घडवलं आहे. भारतानं तातडीच्या वैद्यकीय साहित्याची आणि सुरक्षा संचांची (safety kits) पहिली खेप 'आफ्रिका सेंटर्स फॉर डिसीज कंट्रोल अँड प्रिव्हेन्शन' (Africa CDC) कडे रवाना केली असल्याची माहिती परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी दिली आहे. आरोग्य आणि कुटुंब कल्याण मंत्रालयानं जारी केलेल्या एका प्रसिद्धीपत्रकानुसार, या खेपमध्ये वैद्यकीय साहित्य, सुरक्षा संच आणि आघाडीवर राहून काम करणाऱ्या आरोग्य कर्मचाऱ्यांच्या सुरक्षेची खात्री करण्यासाठी आवश्यक असलेल्या इतर उपकरणांचा समावेश आहे.

भारतीय नागरिकांसाठी सूचना : मदत पाठवण्यासोबतच, भारत सरकारनं एक सूचना जारी केली असून, त्याद्वारे नागरिकांना डीआरसी (DRC), युगांडा आणि दक्षिण सुदान या देशांचा अनावश्यक प्रवास टाळण्याचं आवाहन करण्यात आलं आहे. याव्यतिरिक्त, इबोला-बाधित प्रदेशांतून येणाऱ्या प्रवाशांची विमानतळांवर कडक तपासणी सुरू करण्यात आली आहे.

देशातील सर्व राज्यांमध्ये 'हाय अलर्ट' : भारत सरकारनं जारी केलेल्या या मार्गदर्शक सूचनेनंतर, देशातील सर्व राज्यांची सरकारंही आता सतर्कतेच्या पवित्र्यात आली आहेत. खबरदारीचा उपाय म्हणून देशभरात सतर्कतेचा इशारा जारी करण्यात आला आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेनं काँगो आणि युगांडा येथे इबोलाचा प्रसार झाल्याचं जाहीर करत, या स्थितीला 'सार्वजनिक आरोग्य आणीबाणी' म्हणून घोषित केल्यानंतर केंद्र सरकारनं सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना पाळत व दक्षता अधिक कडक करण्याचे निर्देश दिले आहेत.

भारतात इबोलाचा एकही नाही : दिलासादायक बाब म्हणजे, आतापर्यंत भारतात इबोलाचा एकही रुग्ण आढळलेला नाही. तथापि, सुरक्षा आणि खबरदारीचा उपाय म्हणून, देशातील सर्व आंतरराष्ट्रीय विमानतळांवर विशेषतः दिल्लीच्या इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर तसेच सागरी बंदरांवरही कडक पाळत ठेवली जात आहे.

देशांतील राज्य सरकार सज्ज : काँगो, युगांडा आणि दक्षिण सुदान (उच्च-जोखीमग्रस्त म्हणून घोषित केलेले देश) येथून येणाऱ्या प्रवाशांसाठी 'थर्मल स्क्रीनिंग' आणि सविस्तर वैद्यकीय तपासण्या अनिवार्य करण्यात आल्या आहेत. राजस्थान, आंध्र प्रदेश आणि कर्नाटक या राज्यांसह अनेक राज्यांच्या सरकारांनी आपापल्या आरोग्य विभागांना सज्ज केलं आहे. शिवाय, संशयित रुग्णांची हाताळणी करण्यासाठी विशेष विलगीकरण कक्ष आणि रुग्णालयं (जसे की जयपूर येथील RUHS रुग्णालय) सज्ज स्थितीत (standby) ठेवण्यात आली आहेत. आरोग्य सेवा महासंचालनालयाने (DGHS) राज्यांसाठी 'प्रमाणित कार्यपद्धती' (SOPs) जारी केल्या असून, त्यामध्ये प्रवाशांना असा सल्ला देण्यात आला आहे की, जर त्यांना इबोलाची कोणतीही लक्षणं दिसून आली, तर त्यांनी 21 दिवसांच्या कालावधीसाठी स्वतःच्या आरोग्यावर लक्ष ठेवावं.

इबोलाचा 'बुंदिबुग्यो' (Bundibugyo) प्रकार अत्यंत धोकादायक : इबोलाचा 'बुंदिबुग्यो' हा एक अत्यंत धोकादायक आणि जीवघेणा विषाणू आहे. या प्रकाराशी संबंधित मृत्यूचं प्रमाण (मृत्यूदर) साधारणपणे 30 ते 50 टक्क्यांच्या दरम्यान असतं, ज्यामुळे हा विषाणू अत्यंत प्राणघातक ठरतो. इबोलाच्या इतर काही प्रकारांसाठी (उदा. 'झायर' प्रकार) जरी लशी आणि उपचार उपलब्ध असले, तरी सध्या 'बुंदिबुग्यो' प्रकारासाठी कोणतीही अधिकृत लस किंवा विशिष्ट औषध उपलब्ध नाही. हा विषाणू बाधित व्यक्तीच्या किंवा मृत व्यक्तीच्या रक्त, लाळ, घाम, उलटी अथवा शरीरातील इतर द्रवांशी थेट संपर्क आल्यास पसरतो.

याची लक्षणं 21 दिवसांच्या आत दिसू शकतात. या लक्षणांमध्ये अचानक येणारा तीव्र ताप, थकवा, स्नायूदुखी आणि डोकेदुखी यांचा समावेश होतो, ज्यानंतर तीव्र उलट्या, जुलाब आणि अनेक अवयव निकामी होण्यासारख्या गुंतागुंती निर्माण होतात. इबोलाच्या बुंदीबुग्यो स्ट्रेनमुळे डेमोक्रॅटिक रिपब्लिक ऑफ काँगो आणि युगांडामध्ये मोठ्या प्रमाणावर संसर्ग पसरला आहे, ज्यामुळे जागतिक आरोग्य संघटनेनं याला 'आंतरराष्ट्रीय सार्वजनिक आरोग्य आणीबाणी' म्हणून घोषित केलं आहे.