मधुमेहाचा वाढता उद्रेक : भारत एका वाढत्या जागतिक संकटाच्या केंद्रस्थानी, डॉ संजय रेड्डी यांची खास मुलाखत

मधुमेह जगात झपाट्याने वाढत आहे. आंतरराष्ट्रीय मधुमेह महासंघाच्या (International Diabetes Federation) 2025 च्या अंदाजानुसार, जगभरात सुमारे 583 दशलक्ष लोक मधुमेहाने ग्रस्त आहेत, त्यापैकी एकट्या भारतात 101 दशलक्षांहून अधिक लोक मधुमेहाने ग्रस्त असून येथील प्रमाण सुमारे 11.7% आहे. ही वाढ केवळ विकसित देशांपुरती मर्यादित नाही; विकसनशील आणि कमी उत्पन्न असलेल्या राष्ट्रांमध्ये ती अधिकच तीव्र आहे.#ETVBharatAgainstDiabetes

“मधुमेह विषयक एक प्रमुख चिंता म्हणजे प्रत्येक ज्ञात रुग्णाचे निदान न होणे, ज्यामुळे असे रुग्ण लक्षात न येता राहू शकतात. याव्यतिरिक्त, भारतातील जवळपास 120 दशलक्ष लोक प्रीडायबेटिक (मधुमेहाच्या पूर्वस्थितीत) आहेत, ज्यामुळे त्यांना उच्च धोका आहे. दक्षिण आशियाई लोक विशेषतः असुरक्षित आहेत आणि आधुनिक जीवनशैलीने हा धोका आणखी वाढवला आहे. 2050 पर्यंत, मधुमेहाचे जागतिक प्रमाण सुमारे 45% नी वाढण्याची अपेक्षा आहे, तर भारतात यात जवळपास 75% वाढ दिसू शकते,” असं बंगळूरु येथील कनिंगहॅम रोडवरील फोर्टिस हॉस्पिटलमधील प्रख्यात एंडोक्राइनोलॉजिस्ट आणि डायबेटोलॉजिस्ट डॉ. संजय रेड्डी यांनी ईटीव्ही भारतच्या वरिष्ठ पत्रकार अनुभा जैन यांना दिलेल्या मुलाखतीत सांगितलं.

डॉ. रेड्डी हे फेब्रुवारी 2026 मध्ये हैदराबाद येथे आयोजित 'डायबिटीज इंडिया वार्षिक परिषदे'चे कार्यक्रम अध्यक्ष होते, जिथे 25 हून अधिक देशांतील तज्ञांनी मधुमेहाची काळजी, प्रतिबंध आणि शिक्षण यावर चर्चा केली. त्यांनी लवकर निदान, उपचारांची सुधारित उपलब्धता, टाईप 2 मधुमेहाच्या व्यवस्थापनातील प्रगती आणि डायबेटिक रेटिनोपॅथीसारख्या गुंतागुंतीच्या तपासणीमध्ये एआयची (AI) भूमिका यांसारख्या प्रमुख चर्चांवर प्रकाश टाकला.

भारताला अनेकदा जगाची मधुमेह राजधानी म्हणून ओळखले जाते. या रुग्णसंख्येतील तीव्र वाढीमागे प्रमुख घटक कोणते आहेत?

डॉ संजय रेड्डी : मधुमेह सुरुवातीच्या टप्प्यात अनेकदा लक्षणविरहित राहतो, ज्यामुळे निदानास विलंब होतो. आनुवंशिकता आणि जीवनशैलीतील घटक, जसे की बैठी जीवनशैली, शहरीकरण, उच्च कर्बोदक सेवन आणि वाढता लठ्ठपणा, यांमुळे मधुमेहाचे प्रमाण वाढत आहे. भारतात, आहार मोठ्या प्रमाणात कर्बोदकांवर आधारित असतो आणि मर्यादित मोकळ्या जागांमुळे, विशेषतः मुलांमध्ये, शारीरिक हालचाली कमी झाल्याने भविष्यातील धोका आणखी वाढतो.

मधुमेह हा अनेक कारणांमुळे होतो आणि हृदय, मूत्रपिंड तसंच मज्जातंतूंच्या नुकसानासारख्या गुंतागुंतीमुळे जीवनाच्या गुणवत्तेवर लक्षणीय परिणाम करतो. मधुमेहातील वाढ ही अनुवांशिक, जैविक, मानसिक, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि आर्थिक घटकांच्या गुंतागुंतीच्या परस्परक्रियेमुळे होत आहे. थोडक्यात, हे अनुवांशिक प्रवृत्ती, पर्यावरणीय प्रभाव आणि जीवनशैलीतील बदल यांच्या एकत्रित परिणामातून घडते.

गेल्या दशकात, भारतात, विशेषतः तरुण लोकांमध्ये मधुमेहाचं स्वरूप कसं विकसित होत असल्याचं तुम्ही पाहिलं आहे?

डॉ संजय रेड्डी : मधुमेहाच्या बाबतीत हा एक अत्यंत चिंताजनक कल आहे. कमी वयात होणारा मधुमेह वेगाने वाढत आहे आणि याकडे तातडीनं लक्ष देण्याची गरज आहे. पारंपरिकरित्या, टाईप २ मधुमेह वयाच्या 40 वर्षांनंतर दिसून येत असे, तर टाईप 1 मधुमेह तरुण व्यक्तींमध्ये अधिक सामान्यपणे आढळत असे. मात्र, आता 20-40 वयोगटात टाईप 2 मधुमेहाचं निदान वाढत्या प्रमाणात होत आहे.

यामागील मुख्य कारणे म्हणजे बैठी जीवनशैली, लठ्ठपणा, अयोग्य आहार आणि शारीरिक हालचालींचा अभाव - ज्यामुळे ही 'स्क्रीन-एज' पिढी अत्यंत असुरक्षित बनली आहे. याचा परिणाम लक्षणीय आहे. वयाच्या 25 व्या वर्षी निदान झाल्यास, आयुष्याच्या उत्तरार्धात निदान झालेल्या व्यक्तीच्या तुलनेत अनेक दशकांचा आजार आणि गुंतागुंतीचा उच्च धोका असतो. आमचे ध्येय केवळ नियंत्रण मिळवणे नाही, तर दीर्घ, गुंतागुंत-मुक्त आयुष्य सुनिश्चित करणे आहे.

मधुमेहाचं निदान होण्यापूर्वी लोक अनेकदा कोणत्या सुरुवातीच्या लक्षणांकडे किंवा धोक्याच्या चिन्हांकडे दुर्लक्ष करतात?

डॉ संजय रेड्डी : मधुमेह अनेकदा लक्षणविरहित असतो आणि त्याचे निदान अनेकदा योगायोगाने होते. जेव्हा तहान लागणे, वारंवार लघवी होणे, वजन कमी होणे, थकवा, अंधुक दिसणे किंवा पायांना मुंग्या येणे किंवा बधिरता येणे यांसारखी लक्षणे दिसतात, तेव्हा ती सहसा रक्तातील साखरेचे प्रमाण वाढल्याचे दर्शवतात. मात्र, अशी लक्षणे 10% पेक्षा कमी रुग्णांमध्ये दिसून येतात.

वयानुसार मधुमेहाचा धोकाही वाढतो. खरं तर, भारतातील अनेक भागांमध्ये, 50 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या जवळपास 2 पैकी 1 व्यक्तीला मधुमेह किंवा प्रीडायबिटीज असू शकतो. लवकर तपासणी करणे, विशेषतः 30 वर्षांनंतर किंवा कौटुंबिक इतिहास, लठ्ठपणा, बैठी जीवनशैली, थायरॉईड विकार, पीसीओडी, गर्भावस्थेतील मधुमेह किंवा उच्च रक्तदाब यांसारखे धोक्याचे घटक असलेल्या व्यक्तींमध्ये आवश्यक आहे. यातून संदेश सोपा आहे, लक्षणांची वाट पाहू नका. रक्तातील साखरेला रक्तदाब किंवा हृदयाच्या गतीप्रमाणेच एक महत्त्वाचा आरोग्य मापदंड माना, त्यासाठी लवकर तपासणी करणे महत्त्वाचे आहे.

भारतात सर्वाधिक प्रकरणे टाईप 2 मधुमेहाची आहेत. त्याचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी किंवा लांबवण्यासाठी सर्वात प्रभावी सुरुवातीचे उपाय कोणते आहेत?

डॉ संजय रेड्डी : मधुमेहाचा प्रतिबंध जीवनशैलीतील बदलांपासून सुरू होतो. संतुलित आहार घ्या, आहाराचे प्रमाण नियंत्रित ठेवा आणि निरोगी वजन राखा. नियमित व्यायाम करा (आठवड्यातून 150-170 मिनिटे). आहारात पुरेसे प्रथिने, आरोग्यदायी चरबी आणि फायबर कायम ठेवून अतिरिक्त कर्बोदकांचे सेवन कमी करा. रक्तातील साखर आणि रक्तदाबाची नियमितपणे तपासणी करा. 6-7 तास चांगली झोप घ्या आणि स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवा. धूम्रपान टाळा आणि मद्यपान मर्यादित करा.

रक्तातील साखरेची उच्च किंवा चढ-उतार होणारी पातळी एखाद्या व्यक्तीच्या मनःस्थितीवर परिणाम करू शकते का, ज्यामुळे चिडचिड, राग किंवा आक्रमकता येऊ शकते?

डॉ संजय रेड्डी : मधुमेहावरील औषधे घेणाऱ्या लोकांमध्ये वर्तणुकीतील बदल अनेकदा दिसून येतात, विशेषतः जेव्हा रक्तातील साखर खूप कमी होते. कमी साखरेमुळे घाम येणे, हृदयाची धडधड वाढणे, डोकेदुखी, गोंधळ आणि असामान्य वर्तन होऊ शकते. तसंच, रक्तातील साखरेची पातळी सतत जास्त राहिल्याने मेंदूच्या आरोग्यावर किंवा न्यूरो-वर्तणुकीतील बदलांवरही परिणाम होऊ शकतो, ज्यामुळे संभाव्य धोके संभवतात. मधुमेहाचा संबंध डिमेन्शिया (स्मृतिभ्रंश) आणि अल्झायमर रोगासारख्या आजारांशी आहे. रक्तातील साखरेवर चांगले नियंत्रण ठेवल्यास या आजारांची सुरुवात लांबणीवर टाकण्यास मदत होऊ शकते.

मधुमेह पूर्णपणे बरा होणे किंवा त्याची लक्षणे नाहीशी होणे (रिमिशन) खरोखरच शक्य आहे का, विशेषतः टाईप 2 मधुमेहामध्ये?

डॉ संजय रेड्डी : मधुमेह 'पूर्णपणे बरा होणे' (रिव्हर्सल) हा योग्य शब्द नाही; लक्षणे नाहीशी होणे (रिमिशन) शक्य आहे. यूकेमधील 'डायरेक्ट' (DiRECT) चाचणी आणि बॅरिएट्रिक शस्त्रक्रियेसारख्या लठ्ठपणाविरोधी उपायांमधून मिळालेल्या पुराव्यांवरून असे दिसून येते की, लक्षणीय वजन घटल्यास - लठ्ठ व्यक्तींमध्ये शरीराच्या वजनाच्या सुमारे 15% - टाईप 2 मधुमेहाची लक्षणे नाहीशी होऊ शकतात आणि त्यामुळे औषधे तात्पुरती बंद करणे शक्य होऊ शकते.

अतिशय कमी कॅलरीयुक्त आहार (सुमारे 800 किलोकॅलरी/दिवस) आणि जीएलपी-1 ऍनालॉग्स (उदा. सेमाग्लुटाइड) सारखी नवीन औषधे वजन कमी करण्यास, इन्सुलिनची संवेदनशीलता सुधारण्यास आणि रक्तातील साखरेवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत करतात, तसंच हृदय, यकृत आणि मूत्रपिंडांसाठी अतिरिक्त फायदे देतात. मात्र, असे कठोर पथ्य पाळणे आव्हानात्मक आहे आणि मधुमेह हा एक वाढणारा आजार आहे. आजार नियंत्रणात राहण्याची स्थिती अनेक वर्षे टिकू शकते, परंतु जीवनशैलीचे काटेकोरपणे सतत व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे. लवकर हस्तक्षेप केल्यास, विशेषतः प्रीडायबिटीजमध्ये, रक्तातील साखरेची पातळी सामान्य होण्यास मदत होऊ शकते.

टाइप-1 मधुमेहाचे निदान आणि दीर्घकालीन व्यवस्थापनातील सर्वात मोठी आव्हाने कोणती आहेत, विशेषतः मुलांमध्ये?

डॉ संजय रेड्डी : टाइप 1 मधुमेह प्रामुख्याने 20 वर्षांखालील व्यक्तींना होतो आणि यामध्ये स्वादुपिंडातील बीटा पेशी नष्ट झाल्यामुळे इन्सुलिनचे उत्पादन पूर्णपणे थांबते (बीटा पेशी शरीरात इन्सुलिन तयार करतात). मुलांमध्ये अनेकदा वजन कमी होणे, वारंवार लघवी होणे किंवा डायबेटिक कीटोअ‍ॅसिडोसिससारखी गंभीर गुंतागुंत दिसून येते. उपचारासाठी आयुष्यभर इन्सुलिन थेरपीची आवश्यकता असते, जी दररोज अनेक इंजेक्शन्स किंवा इन्सुलिन पंपद्वारे घेतली जाते, सोबतच रक्तातील साखरेची नियमित तपासणी करणे आवश्यक असते. व्यवस्थापनामध्ये केवळ औषधोपचारांपुरते मर्यादित न राहता, मानसिक, सामाजिक आणि आर्थिक आव्हानांचाही समावेश असतो. चांगल्या परिणामांसाठी लवकर निदान आणि सततचा पाठिंबा आवश्यक आहे.

मधुमेहामध्ये कौटुंबिक इतिहास किती महत्त्वाचा आहे, आणि उच्च-जोखीम असलेल्या व्यक्तींनी वेगळे काय केले पाहिजे?

डॉ संजय रेड्डी : मधुमेहाचा कौटुंबिक इतिहास हा एक मोठा धोकादायक घटक आहे, जर दोन्ही पालकांना टाइप 2 मधुमेह असेल, तर मुलांमध्ये आयुष्यभराचा धोका 80-90% पर्यंत असू शकतो, तरीही सुरुवातीच्या काळात जीवनशैलीत बदल केल्यास आजाराची सुरुवात लांबणीवर टाकता येते.

एआय, कंटीन्युअस ग्लुकोज मॉनिटरिंग, डिजिटल हेल्थ प्लॅटफॉर्म, स्टेम सेल थेरपी यांसारखे तंत्रज्ञान भारतातील मधुमेह उपचारांमध्ये कसे परिवर्तन घडवत आहे?

डॉ संजय रेड्डी : मधुमेह उपचारांमध्ये लक्षणीय बदल झाले आहेत. एसजीएलटी2 इनहिबिटर आणि जीएलपी-1 ऍनालॉग्स यांसारखी नवीन औषधे केवळ रक्तातील साखरेचे नियंत्रण सुधारत नाहीत, तर हृदय, मूत्रपिंड, यकृत आणि वजन व्यवस्थापनासाठीही फायदे देतात. आज लक्ष केवळ ग्लुकोज नियंत्रणापुरते मर्यादित न राहता, एचबीए1सी 7 च्या खाली ठेवणे, योग्य बीएमआय, नियंत्रित रक्तदाब आणि डोळे व पायांच्या आरोग्यासाठी नियमित तपासणी यांसारख्या उद्दिष्टांद्वारे गुंतागुंत टाळण्यावर केंद्रित झाले आहे.

तंत्रज्ञान देखील मधुमेह उपचारांमध्ये परिवर्तन घडवत आहे. कंटीन्युअस ग्लुकोज मॉनिटरिंग (सीजीएम), इन्सुलिन पंप आणि क्लोज्ड-लूप सिस्टीममुळे अधिक अचूक, रिअल-टाइम ग्लुकोज व्यवस्थापन शक्य होते. स्टेम सेल थेरपी अजूनही प्रायोगिक आणि निवडक प्रकरणांपुरती मर्यादित असली तरी, चालू असलेले संशोधन भविष्यासाठी आशा निर्माण करते. एकंदरीत, चांगले परिणाम मिळवण्यासाठी लवकर हस्तक्षेप, रुग्ण शिक्षण आणि एकात्मिक काळजी आवश्यक आहे.

रुग्ण आणि त्यांचे कुटुंबीय वर्तणुकीतील बदल कसे ओळखू शकतात आणि रुग्णाचे प्रभावीपणे व्यवस्थापन कसे करू शकतात?

डॉ संजय रेड्डी : रक्तातील साखरेचं प्रमाण कमी झाल्यास (हायपोग्लायसेमिया) घाम येणे, हृदयाची धडधड वाढणे, गोंधळ आणि असामान्य वर्तन अशी लक्षणे दिसू शकतात, जी अनेकदा औषधे, आहार आणि शारीरिक हालचाली यांच्यातील असंतुलनामुळे उद्भवतात. इन्सुलिन आणि सल्फोनील्युरियासारखी काही विशिष्ट औषधे घेणाऱ्या लोकांमध्ये हायपोग्लायसेमियाचा धोका सामान्य आहे. गुंतागुंत टाळण्यासाठी लवकर निदान आणि वेळेवर ग्लुकोज घेणे आवश्यक आहे. जर व्यक्ती बेशुद्ध असेल, तर तोंडावाटे काहीही देऊ नका; शिरेवाटे ग्लुकोज देण्यासाठी तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या.

अलीकडील काळात असे कोणते संशोधन किंवा वैद्यकीय प्रगती झाली आहे का, ज्यामुळे मधुमेहावर अधिक चांगल्या प्रकारे नियंत्रण मिळवण्याची किंवा संभाव्य इलाज शोधण्याची आशा निर्माण झाली आहे? मधुमेहाचा सामना करण्यासाठी सरकारने आणखी काय केले पाहिजे?

डॉ संजय रेड्डी : मधुमेहाच्या उपचारांचे भविष्य आशादायक आहे. गेल्या दोन दशकांत, GLP-1 ॲनालॉग्स आणि SGLT2 इनहिबिटर्ससारख्या नवीन औषधांनी केवळ ग्लुकोज नियंत्रणापलीकडे जाऊन वजन कमी करणे, हृदयविकार आणि मूत्रपिंडाच्या आरोग्यासाठी फायदे दिले आहेत, आणि काही रुग्णांमध्ये तर रोगमुक्ती देखील साधली आहे. पुढील दशक आणखी उत्साहवर्धक दिसत आहे, कारण प्रगत उपचार पद्धती दृष्टिक्षेपात आहेत.

तथापि, भारताला तातडीने एका मजबूत राष्ट्रीय मधुमेह प्रतिबंधक कार्यक्रमाची गरज आहे. पूर्वी सार्वजनिक आरोग्य प्रयत्न संसर्गजन्य रोगांवर केंद्रित होते, परंतु वाढत्या आयुर्मानामुळे (जे आता सुमारे 70 वर्षे आहे) मधुमेहासारख्या दीर्घकालीन आजारांचा भार वाढत आहे, ज्यामुळे मृत्यूदरात लक्षणीय वाढ होते. व्यापक जनजागृती, लवकर तपासणी, जीवनशैलीत बदल आणि सार्वजनिक शिक्षणाच्या माध्यमातून प्रतिबंधाला प्राधान्य दिले पाहिजे. ज्याप्रमाणे लसीकरण कार्यक्रम यशस्वी झाले आहेत, त्याचप्रमाणे अशाच देशव्यापी उपक्रमांमुळे मधुमेहाबद्दलची जागरूकता आणि त्याचे लवकर निदान सुधारू शकते.

काही सरकारी मदतीनंतरही बहुतेक उपचारांचा खर्च अजूनही खिशातूनच करावा लागत असल्याने, उपचार परवडण्याजोगे असणे हे एक मोठे आव्हान आहे. ही तफावत दूर करणे अत्यावश्यक आहे. सर्वात महत्त्वाचं म्हणजे, शाळा-आधारित उपक्रमांद्वारे प्रतिबंधाची सुरुवात लवकर झाली पाहिजे. निरोगी जीवनशैली, शारीरिक हालचाल आणि वर्तणुकीतील शाश्वत बदलांना प्रोत्साहन देणारे शिक्षण याचा परिणाम चांगला होतो. मधुमेह आणि त्याच्या गुंतागुंतीचा भार कमी करण्यासाठी सरकार, आरोग्यसेवा प्रणाली आणि सर्व संबंधित घटकांचा समावेश असलेला एक समन्वित प्रयत्न अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

मधुमेहाला अधिक चांगल्या प्रकारे प्रतिबंध करण्यासाठी आणि त्याचे व्यवस्थापन करण्यासाठी तुमचा मुख्य संदेश काय आहे?

डॉ संजय रेड्डी : निरोगी जीवनशैली जपा, योग्य आहार घ्या, सक्रिय राहा आणि चांगली झोप घ्या. वयाच्या 30 वर्षांनंतर नियमित तपासणी करून घ्या आणि गुंतागुंत टाळण्यासाठी सातत्यपूर्ण पाठपुरावा निश्चित करा. औषधे नियमितपणे घ्या आणि आपले लक्ष्य नियंत्रणात ठेवा. आपल्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी दिवसातून किमान एक तास द्या. मधुमेहाचे निदान झालेल्या प्रत्येक व्यक्तीमागे, किमान एक व्यक्ती अनभिज्ञ असते. लहान मुलांपासून ते प्रौढांपर्यंत, मधुमेह प्रत्येकाला प्रभावित करतो. लवकर तपासणी, जागरूकता आणि कृती ही परिस्थिती बदलण्याची गुरुकिल्ली आहे.

हेही वाचा...

1. स्त्रियांमधील टाईप २ मधुमेह : आरोग्याचे धोके, कारणे आणि सुरक्षित राहण्याचे उपाय
2. संतुलित आहारच मधुमेह नियंत्रणाची गुरुकिल्ली; मधुमेह रुग्णांसाठी 'मिलेट्स' ठरतात फायदेशीर
3. मधुमेहासाठी आयुर्वेदिक उपाय किती प्रभावी? कोणताही दुष्परिणाम न होता यावर इलाज मिळतो का?, काय म्हणतात तज्ज्ञ?
4. मुलांमधील वाढता मधुमेह; कारणे, प्रतिबंध आणि उपाय, जाणून घ्या तज्ज्ञांचा सल्ला
5. राजस्थानच्या गावांनाही मधुमेहाचा विळखा? डॉ. राकेश पारिख यांनी दिला धोक्याचा इशारा