ETV Bharat / health-and-lifestyle
मधुमेह रुग्णांनी काय खावे? PGI चंदीगड येथील आहारतज्ज्ञ डॉ नॅन्सी साहनी यांची विशेष मुलाखत
मधुमेहाच्या वाढीस कारणीभूत ठरणारे तीन मुख्य घटक म्हणजे आहाराची चुकीची निवड, शारीरिक हालचालींचा अभाव आणि ताणतणाव. पाहूयात डॉक्टर काय उपाय सांगतात. #ETVBharatAgainstDiabetes
Published : May 1, 2026 at 6:24 AM IST
चंदीगड - हरियाणा हे राज्य पारंपरिकपणे फिटनेस आणि खेळांवर दिलेला भर यामुळे ओळखले जाते. येथे आता खराब जीवनशैलीमुळे मधुमेहाचा धोका वाढत आहे. आता जवळपास प्रत्येक घरात मधुमेहाचे रुग्ण आढळत आहेत; परिणामी, डॉक्टरांनी एक इशारा दिला असून लोकांना सावध राहण्याचं आवाहन केलं आहे. त्यांनी जनतेला निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब करण्याचा सल्लाही दिला आहे. #ETVBharatAgainstDiabetes
आहाराबाबत लोकांमध्ये संभ्रम - ETV भारतशी बोलताना, PGI चंदीगड येथील आहारतज्ज्ञ (Dietician) डॉ नॅन्सी साहनी यांनी मधुमेहाची तुलना "कचऱ्याशी" केली. त्यांनी स्पष्ट केलं की, जर लोकांनी आपल्या शरीरात 'जंक' (कचरा/अस्वास्थ्यकर पदार्थ) भरले, तर शरीरातून बाहेरही केवळ 'जंक'च येईल. त्यांनी नमूद केलं की, लोक विशेषतः सोशल मीडियावरील "Reels" पाहिल्यानंतर आहाराबाबत संभ्रमात पडत आहेत; काय खावे, काय टाळावे आणि दिवसातून केवळ एकच वेळ जेवण करावे का, याबद्दल त्यांच्या मनात गोंधळ निर्माण होत आहे. "आम्हाला अशा अनेक प्रकारच्या रुग्णांना सामोरे जावे लागते, ज्यांना योग्य आहार नक्की कशाला म्हणावे, याबद्दल प्रचंड संभ्रम असतो," असं त्या म्हणाल्या.
मधुमेह वाढीस कारणीभूत तीन घटक - डॉ. साहनी यांनी निसर्गाशी पुन्हा जोडून घेण्याच्या गरजेवर भर दिला आणि लोकांना निसर्गतः उपलब्ध असलेले अन्नपदार्थ खाण्याचा सल्ला दिला. त्यांनी आपल्या आहाराच्या सवयी आणि एकूण जीवनशैलीबाबत जागरूक असण्याच्या महत्त्वावर जोर दिला. मधुमेहाच्या वाढीस कारणीभूत ठरणारे तीन मुख्य घटक त्यांनी सांगितले. त्यामध्ये आहाराची चुकीची निवड, शारीरिक हालचालींचा अभाव आणि ताणतणाव यांचा समावेश होतो. त्यांनी चिंता व्यक्त करुन सांगितलं की, आता अवघ्या 25 वर्षांच्या तरुणांमध्येही 'टाइप 1' मधुमेह (Type 1 diabetes) निदान होत आहे. हा एक आश्चर्यकारक आणि चिंताजनक कल आहे. शिवाय, ज्यांना आधीच मधुमेहाचं निदान झालं आहे, अशा रुग्णांना त्यांनी आपली औषधे नियमितपणे घेण्याचा सल्ला दिला.
"योग्य" आहारच घ्या - डॉ नॅन्सी साहनी यांनी कर्बोदकांचे (Carbohydrates) सेवन काळजीपूर्वक नियंत्रित करण्याच्या अत्यंत महत्त्वाच्या गरजेवर प्रकाश टाकला. केवळ मधुमेहाची औषधे घेत आहोत म्हणून कर्बोदक समृद्ध अन्नपदार्थ मोठ्या प्रमाणात खाल्ले तरी चालतील, या गैरसमजापासून त्यांनी सावध केलं. त्याऐवजी, त्यांनी तंतुमय पदार्थांचे (Fiber-rich foods) सेवन वाढवण्याच्या गरजेवर भर दिला. त्यांनी इशारा दिला की, सतत बाहेरून जेवण मागवणे, कृत्रिम चव असलेले पदार्थ खाणे किंवा नैसर्गिक प्रथिनांच्या (Protein) स्रोतांऐवजी 'प्रोटीन शेक्स'चा वापर करणे, या सर्व सवयी आरोग्यासाठी हानिकारक आहेत. त्यांनी स्पष्ट केलं की, रात्री उशिरा जेवण केल्यामुळे रक्तातील साखरेची पातळी वाढू शकते (विशेषतः 'फास्टिंग' किंवा नाश्त्यापूर्वीची पातळी). याउलट, जर नाश्त्यानंतर रक्तातील साखरेची पातळी अचानक वाढली, तर व्यक्तीने आपल्या सकाळच्या आहाराचे काळजीपूर्वक पुनर्मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे; जेणेकरून त्या आहारात प्रथिने किंवा तंतुमय पदार्थांची कमतरता नाही ना, याची खात्री करता येईल. त्यांनी शेवटी सर्वांना आठवण करून दिली की, 'योग्य' आहार राखल्याने औषधांवरील अवलंबित्व लक्षणीयरीत्या कमी करता येतं.
आहारतज्ज्ञांचा सल्ला - डॉ. साहनी आणि त्यांच्या टीमने मधुमेही रुग्णांवर आहारासंबंधी अनेक अभ्यास केले आहेत, ज्यातून हे स्पष्टपणे दिसून येतं की योग्य आहाराच्या सवयींमुळे रक्तातील साखरेची पातळी बऱ्याच अंशी नियंत्रित करता येते. त्यांचा सल्ला आहे की, मैदा आणि पांढऱ्या तांदळाऐवजी गव्हाचे पीठ, बाजरी आणि ज्वारी यांसारखे पर्याय निवडावेत; प्रत्येक जेवणात भाज्या आणि डाळींचा समावेश असल्याची खात्री करावी; गोड पदार्थ आणि तळलेले पदार्थ यांचं सेवन मर्यादित ठेवावं; दररोज किमान 30 मिनिटे चालावे किंवा हलका व्यायाम करावा; आणि मद्य व जंक फूड कटाक्षाने टाळावे.
मधुमेह रुग्णांनी काय खावे? - मधुमेही रुग्णांनी रक्तातील साखरेची पातळी सामान्य राखताना शरीराला पुरेसे पोषण मिळावे यासाठी आपल्या आहाराचे व्यवस्थापन करण्यावर विशेष भर दिला पाहिजे. त्यांनी ब्रोकोली, पालक आणि ढोबळी मिरची यांसारख्या स्टार्च नसलेल्या भाज्यांचे सेवन करावे. आहारात संपूर्ण धान्यांचा (भरडधान्ये) समावेश केला पाहिजे, ज्यात तपकिरी तांदूळ, ज्वारी आणि ओट्स यांचा समावेश आहे. संपूर्ण धान्यांमधून ऊर्जा हळूहळू मिळते, ज्यामुळे रक्तातील साखरेची पातळी अचानक वाढण्यास प्रतिबंध होतो. मधुमेही रुग्णांनी आरोग्यदायी चरबीयुक्त पदार्थांचं सेवन केलं पाहिजे; हे केवळ रक्तातील साखरेची पातळी वाढण्यास प्रतिबंध करत नाहीत, तर हृदयाच्या चांगल्या आरोग्यासाठीही योगदान देतात. आरोग्यदायी चरबीयुक्त पदार्थांच्या स्रोतांमध्ये ऑलिव्ह तेल, सुकामेवा आणि ॲव्होकॅडो यांचा समावेश होतो. फळे खाताना, रुग्णांनी कमी ग्लायसेमिक इंडेक्स असलेली फळे निवडावीत; उदाहरणांमध्ये सफरचंद, संत्री आणि बोरं यांचा त्यात समावेश आहे.
मधुमेही रुग्णांनी काय टाळावे? - मधुमेही रुग्णांनी रक्तातील साखरेची पातळी वाढवणारे पदार्थ टाळले पाहिजेत. त्यांनी साखरयुक्त पेये पिणे टाळावे, कारण यामुळे शरीरातील रक्तातील साखरेची पातळी वेगाने वाढू शकते. या श्रेणीमध्ये पॅक केलेले फळांचे रस, शीतपेये, सोडा आणि एनर्जी ड्रिंक्स यांचा समावेश होतो. पर्याय म्हणून, ते हर्बल चहा किंवा साखर नसलेला साधा चहा घेऊ शकतात. मधुमेही रुग्णांनी शुद्ध कर्बोदके असलेले पदार्थ देखील टाळावेत. या पदार्थांमुळे शरीरात ग्लुकोजचे शोषण वेगाने होते, परिणामी रक्तातील साखरेच्या पातळीत तीव्र चढउतार होतात. अशा पदार्थांच्या उदाहरणांमध्ये पांढरा ब्रेड, पास्ता, केक आणि पेस्ट्री यांचा समावेश होतो. मधुमेही रुग्णांनी सोडियमचे प्रमाण जास्त असलेले पदार्थ खाणे देखील टाळावे. अतिरिक्त मीठ खाल्ल्याने शरीरातील सोडियमची पातळी वाढते, ज्यामुळे उच्च रक्तदाब होतो. शिवाय, मधुमेह असलेल्या रुग्णांनी पूर्ण चरबीयुक्त दुग्धजन्य पदार्थांपासून, जसे की पूर्ण मलईचे दूध आणि साय यापासून दूर राहावे.
मधुमेहाचा इशारा - मधुमेह हा केवळ एक आजार नाही; तर, आपली जीवनशैली निरोगी नसल्याचे दर्शवणारा तो एक संकेत आहे. जर या समस्येकडे त्वरित लक्ष दिले नाही, तर भविष्यात ही समस्या अधिकच गंभीर रूप धारण करू शकते.
हेही वाचा...
