डॉ. माधवी लता यांना रामोजी एक्सलन्स अवॉर्ड; जगातील सर्वात उंच चिनाब पूल बांधण्याची संधी त्यांना कशी मिळाली, जाणून घ्या

हैदराबाद : इतिहास घडवणाऱ्या रचनांवर काम करण्याची संधी फार कमी अभियंत्यांना मिळते. त्यांच्या क्षेत्रात उत्कृष्ट असल्याचा टॅग फार कमी लोकांना मिरवता येतो. परंतु डॉ. माधवी लता यांनी ही दोन्ही कामं एका दृढनिश्चय अन् शांतपणे करून दाखवली आहेत. जम्मू-काश्मीरमधील चिनाब रेल्वे पूल पोलादमधील मापदंड मानला जातो, जो खडकाच्या कड्यांवर उभा आहे आणि अत्यंत अवघड जागेवर हा पूल उभा असून, त्याला अभियंत्यांचा आविष्कार म्हटल्यास वावगं ठरणार नाही. डॉ. माधवी लता गली यांनी अभियांत्रिकी चमत्काराला जिवंत करण्यासाठी कठीण भूगर्भीय आणि लॉजिस्टिक आव्हानांवर अविस्मरणीय काम केले.

माधवी अभियांत्रिकी चमत्कार घडवणारी निर्माती म्हणून समोर : आयफेल टॉवरपेक्षा उंच असलेला सर्वात उंच रेल्वे पूल बांधण्याचे धाडस करणारी माधवी लथा गली आज भूगर्भशास्त्र, गुरुत्वाकर्षण आणि भूराजनीतीला एकाच वेळी आव्हान देणारी अन् अभियांत्रिकी चमत्कार घडवणारी निर्माती म्हणून समोर आलीय. रविवारी हैदराबाद येथे झालेल्या कार्यक्रमात तिला रामोजी राव उत्कृष्टता पुरस्कार प्रदान करण्यात आला. तिने ईटीव्ही भारतचे सिद्धार्थ राव यांच्याशी संवाद साधला. एका गावातील मुलीपासून ते आयआयएससीमध्ये पहिली महिला फॅकल्टी सदस्य होण्यापर्यंतच्या तिच्या कठीण प्रवासाबद्दल तिने मनमोकळेपणानं गप्पा मारल्यात. ही महिला केवळ स्वतःसाठीच नाही तर लाखो अभियंत्यांसाठी आदर्श ठरली आहे. तिच्या असाधारण कामगिरीला नम्रतेचे मूर्त स्वरूप मानते. ईटीव्ही भारतच्या सिद्धार्थ राव यांच्याशी तिनं दिलखुलास बातचीत केलीय.

मुलाखतीतील काही प्रश्न आणि उत्तरे :

सिद्धार्थ राव : तुम्ही अशा ठिकाणी पोहोचला आहात जिथे बरेच लोक पोहोचू शकत नव्हते. STEM सायन्सेसमध्ये प्रवेश करणे आणि आयआयएससीमध्ये सिव्हिल इंजिनीअरिंगमध्ये पहिली महिला प्राध्यापक होण्यापासून ते जगातील सर्वात उंच रेल्वे पुलावर काम करणे खरंच हे किती समाधानकारक वाटतं?

डॉ. माधवी लता : जेव्हा तुम्ही आयआयएससीमध्ये सिव्हिल इंजिनीअरिंग विभागातील पहिली महिला फॅकल्टी सदस्य म्हणता तेव्हा मी म्हणेन की कोणीतरी पहिली असायला हवीच होती म्हणून तिकडे मी होते. जगातील सर्वात उंच रेल्वे पुलाचे इंजिनीअरिंग करणाऱ्या टीमचा भाग असण्याबद्दल खूप छान वाटते आणि माझे हृदय प्रचंड अभिमानाने भरते.

सिद्धार्थ राव : सिव्हिल इंजिनीअरिंगने तुम्हाला निवडले किंवा तुम्ही सिव्हिल इंजिनीअरिंग निवडले. विशेषतः कठीण अभियांत्रिकी क्षेत्रात महिला प्रवेश करण्याबद्दलच्या रुढीवादी कल्पना लक्षात घेता तुम्ही इकडे कशा वळलात?

डॉ. माधवी लता: कदाचित दोन्हीच खरं आहे. सिव्हिल इंजिनीअरिंग माझ्या मार्गात आले. खरे सांगायचे तर मला कधीच इंजिनीअर व्हायचे नव्हते. मला डॉक्टर व्हायचे होते. माझ्या कुटुंबाच्या आर्थिक परिस्थितीमुळे मी इंजिनीअरिंग क्षेत्र निवडले. त्यांना वाटले की, इंजिनीअरिंगमुळे मला लवकर स्थिरता येईल, तर डॉक्टर होण्यासाठी औषधोपचारासाठी जास्त वेळ अन् गुंतवणूक लागते. सिव्हिल इंजिनीअरिंग ही माझी पहिली पसंती नव्हती. मला इलेक्ट्रॉनिक्स इंजिनीअरिंगमध्ये प्रवेश मिळाले नव्हते, म्हणून सिव्हिल माझी दुसरी पसंती होती. या क्षेत्रात महिलांबद्दल रुढीवादी कल्पना आहेत, परंतु वैयक्तिकरीत्या मला वाटत नाही की, लिंग तुमच्या करिअरचा मार्ग ठरवू शकेल. मी स्वतःला कोणत्याही पुरुषाच्या बरोबरीचे मानते. तुम्हाला व्यवसायाची आवड असली पाहिजे.

सिद्धार्थ राव : मेकॅनिकल आणि सिव्हिल इंजिनीअरिंग हे 'कठीण' आणि शारीरिकदृष्ट्या कठीण क्षेत्र म्हणून पाहिले जाते. तुम्हाला कधी लिंग अडथळ्यांचा सामना करावा लागला का?

डॉ. माधवी लता: नाही, मी महिला असल्यामुळे मला कोणत्याही अडथळ्यांचा सामना करावा लागला नाही. हो, या क्षेत्रात शारीरिक काम आहे, विशेषतः साइटवर, परंतु महिला ते हाताळू शकतात. महिला अंतराळात जाऊ शकतात अन् महिनोनमहिने जगू शकतात. सिव्हिल इंजिनीअरिंग ही महिलांना घाबरण्याची गोष्ट नाही. पण जर एखाद्याला 9 ते 5 डेस्क जॉब हवा असेल, तर हे क्षेत्र त्यांच्यासाठी नाही. जर तुम्हाला राष्ट्र उभारणीची आवड असेल तर हे तुमच्यासाठी आहे.

सिद्धार्थ राव : तुम्ही राष्ट्र उभारणीचा उल्लेख केला आहे आणि भयानक हा शब्ददेखील वापरला आहे, खरं तर अनेक लोक चिनाब पुलाचे स्थान, उंची आणि भूराजकीय संवेदनशीलतेकडे पाहतात. तुम्ही जसे डिझाइन कराल तशा दृष्टिकोनासाठीदेखील ओळखले जाता. हे कसे एकत्र आले?

डॉ. माधवी लता: अनेक वर्षांपासून आकारास येत असलेल्या पायाभूत सुविधा प्रकल्पात डिझाइन केलेल्या जसे गो ही संकल्पना वापरली जाते. परिस्थिती बदलते, त्यानुसार आकार बदलते. चिनाब पुलासारख्या नैसर्गिक उतारांवर बांधलेल्या प्रकल्पांसाठी हा दृष्टिकोन आवश्यक बनतो. ही फक्त माझी कल्पना नव्हती, तर ती एक जागतिक सिव्हिल इंजिनीअरिंग पद्धत आहे, जी क्वचितच वापरली जाते. भारतीय रेल्वे, बांधकाम कंपन्या आणि माझ्यासारख्या डिझायनर्सनी एकत्र काम केले. अशा प्रकारे पूल आजच्या स्थितीत विकसित झाला.

सिद्धार्थ राव : तंत्रज्ञान वेगाने विकसित होत आहे. शाश्वतता, सुरक्षितता आणि पर्यावरणीय चिंता आधुनिक अभियांत्रिकीमध्ये कशा बसतात?

डॉ. माधवी लता: मी आयआयएससीमध्ये शाश्वत तंत्रज्ञानाची अध्यक्ष आहे म्हणून मला शाश्वततेबद्दल खोलवर माहिती आहे. काही लोक असा युक्तिवाद करतात की, सिमेंट आणि काँक्रीट शाश्वत नाहीत, परंतु शाश्वतता ही केवळ साहित्याबद्दल नाही तर ती संपूर्ण पर्यावरणीय परिणाम आणि जीवनचक्र याबद्दलदेखील आहे. जम्मूमध्ये अलिकडच्याच पुरात चिनाब रेल्वे पूल ही एकमेव जीवनरेखा होती. रस्ते बंद होते; मदत साहित्य आणि बळींची वाहतूक या मार्गाने करण्यात आली. लाखो टन सफरचंद जे कुजले असते, ते दिल्लीला नेण्यात आले. सुरुवातीला लोकांनी या प्रकल्पाला विरोध केला, परंतु पुराच्या वेळी त्यांना याची आवश्यकता का आहे हे लक्षात आले. शाश्वतता म्हणजे लोकांना त्यांच्या परिसंस्थेला हानी पोहोचवल्याशिवाय सुरक्षित ठेवणे आणि आम्ही ते साध्य केले.

सिद्धार्थ राव : म्हणजे शाश्वततेला फक्त साहित्य आणि उत्सर्जनापेक्षा जास्त परिमाण आहेत?

डॉ. माधवी लता: अगदी बरोबर, नदी दोन टेकड्यांमधून वाहते आणि आम्ही त्यांच्या नैसर्गिक मार्गाला अडथळा न आणता एक मोठा पूल बांधला. जम्मू आणि श्रीनगर दरम्यानचा प्रवास वेळ 50 टक्क्यांनी कमी झाला, म्हणजेच रस्त्याने होणाऱ्या उत्सर्जनात मोठी घट झाली आहे ही शाश्वतता देखील आहे.

सिद्धार्थ राव : हे आपल्याला पुन्हा एसटीईएम आणि लिंगाकडे घेऊन जाते. एसटीईएममधील टॉप 75 महिलांमध्ये तुमची ओळख झाली. लिंगाचे अडथळे तोडणाऱ्या महिलांबद्दल तुमचे काय मत आहे?

डॉ. माधवी लता: अतिशय समर्पक मुद्दा. लिंगभेद अस्तित्वात आहे. एक काचेची मर्यादा आहे. बदल दोन्ही बाजूंनी व्हायला हवा, महिलांनी निर्भय असले पाहिजे आणि उद्योगाने महिलांची ताकद ओळखली पाहिजे. महिला अनेकदा शेवटपर्यंत कामगिरी करतात. मी पुरुषांना जबाबदाऱ्या सोडताना पाहिले आहे, तर उत्साही महिला सर्व मार्गांनी जातात. कालांतराने उद्योगाला हे समजेल. आपण अधिक महिला सीईओ आणि महिलांच्या महत्त्वपूर्ण भूमिकांमध्ये पाहत आहोत. बदल घडत आहे, तुम्ही पाहू शकता. सध्या काही केस स्टडीज आहेत. पुढे जाऊन आपल्याला अनेक दिसतील.

सिद्धार्थ राव : दहावीनंतर लग्न झालेल्या मुलींबद्दल काय? आज त्यांच्यासाठी कोणते मार्ग अस्तित्वात आहेत?

डॉ. माधवी लता: हे एक अतिशय वेदनादायक वास्तव आहे. माझे स्वतःचे लग्न 13 किंवा 14 व्या वर्षी होऊ शकले असते. अनेक गावांमध्ये, बालविवाहाला अजूनही 'मुक्ती' देण्याची जबाबदारी म्हणून पाहिले जाते. या मुलींना निर्भय राहण्याचा पाया नाही. सरकारने त्यांच्या शिक्षणाला पाठिंबा दिला पाहिजे. पद्धतशीर बदल आवश्यक आहे. माझी कहाणी वाचल्यानंतर अनेक पालकांनी लिहिले आहे की, ते त्यांच्या मुलींना शिक्षण देतील. पालकांना प्रेरणा देण्यासाठी खऱ्या कथांवर प्रकाश टाकला पाहिजे. मुली मुलांइतक्याच असू शकतात, पण कुटुंबे आणि व्यवस्थांनी त्यांना पाठिंबा दिला पाहिजे.

सिद्धार्थ राव : तुमचा प्रवास हा पीएचडी, प्राध्यापक, चिनाब ब्रिज इंजिनीअर, पुरस्कार विजेता असा झालाय, तुम्ही तरुणींना काय संदेश देऊ इच्छिता?

डॉ. माधवी लता: मोठी स्वप्नं पाहा, पण तुमच्या मर्यादा समजून घ्या. तुमच्या स्वतःच्या आकाशाचा कोपरा शोधा. माझे आयुष्य माझ्या जन्माच्या दिवशी परिभाषित नव्हते, मी प्रगती करत असताना ते विकसित झाले. मी कधीही संधींना नाही म्हटले नाही. मी कधीही शंकांना माझ्यात अडथळा येऊ दिला नाही. प्रत्येक जण सर्वकाही करू शकत नाही, म्हणून तुम्हाला आकाशाचा स्वतःचा कोपरा शोधावा लागेल जिथे तुम्ही उंच उडू शकाल. मी हेच मानतो. तुमचे आयुष्य तुमच्या जन्माच्या दिवसाने निश्चित होत नाही. मी कधीही कल्पना केली नव्हती की मी आता जिथे आहे तिथे उभी आहे. पण मी नेहमीच माझ्या मनात एक स्वप्न बाळगत होते की मी उडेन, मी कोणीतरी बनेन. ती आवड नेहमीची होती. पुरस्कार स्वतःहून पुढे येतात. आज मला मिळणारे पुरस्कार मी केलेल्या सर्व कठोर परिश्रमांसाठी आहेत, फक्त चिनाब पुलासाठी नाही. पुरस्कार तेव्हा मिळतात, जेव्हा तुम्ही सातत्याने कठोर परिश्रम करता. मी 12 वी पर्यंत तेलुगू माध्यमात शिक्षण घेतले, अभियांत्रिकीमध्ये इंग्रजी शिकण्यास त्रास सहन केला आणि खूप लाजाळू होते. पण मी स्वतःला सांगितले की, मी माझे जग जिंकेन. कोणतीही मुलगी हे करू शकते, फक्त फरक म्हणजे परिस्थिती आणि धैर्य. सातत्य ठेवा. कधीही हार मानू नका. तुमच्या पात्रतेपेक्षा कमी गोष्टींवर कधीही समाधान मानू नका.

हेही वाचाः

दिल्ली स्फोट प्रकरण : दिल्ली स्फोटातील मास्टरमाईंड आमिर रशीदला 10 दिवस एनआयए कोठडी

नितीश कुमार यांच्या मुख्यमंत्रीपदाच्या घोषणेची प्रतीक्षा वाढली; १८ नोव्हेंबरला होणार एनडीएची बैठक