रामोजी एक्सलन्स अवॉर्ड 2025 : 'पत्रकारितेतील उद्देश अधिक महत्त्वाचा': जयदीप हर्डीकरांनी मुलाखतीतून उलगडलं ग्रामीण भारतातील वास्तव

हैदराबाद : ग्रामीण भारताचं विस्तृत कव्हरेज करणारे ज्येष्ठ पत्रकार, संशोधक जयदीप हर्डीकर यांना रविवारी 'सत्य, सचोटी आणि मानवी भावनेप्रती अढळ वचनबद्धतेसाठी पत्रकारितेतील मानाचा रामोजी एक्सलन्स अवॉर्ड प्रदान करण्यात आला. रामोजी ग्रूपचे संस्थापक अध्यक्ष रामोजी राव यांच्या जयंतीनिमित्त हैदराबादमधील रामोजी फिल्म सिटी इथं झालेल्या कार्यक्रमात जयदीप हार्डीकर यांचा गौरव करण्यात आला. जयदीप हार्डीकर यांनी ईटीव्ही भारतच्या निसार धर्मा यांना खास मुलाखत दिली, ती आम्ही आमच्या वाचकांसाठी इथं देत आहोत.

शेतकरी आत्महत्यांवरील कार्य उल्लेखनीय : मागील 25 वर्षांपासून हार्डीकर हे ग्रामीण भारतात कव्हरेज करत आहेत. त्यांचं कार्य प्रतिष्ठित इंग्रजी वृत्तपत्रं आणि आंतरराष्ट्रीय प्रकाशनांमध्ये प्रकाशित झालं आहे. शेतीविषयक संकटं आणि शेतकरी आत्महत्यांना त्यांनी ग्रामीण पत्रकारितेच्या माध्यमातून वाचा फोडली. महाराष्ट्रातील नागपूरचे रहिवासी असलेले हार्डीकर यांनी या विषयावर दोन पुस्तकं देखील लिहिली आहेत. रामराव - द स्टोरी ऑफ इंडियाज फार्म क्रायसिस आणि अ व्हिलेज अवेट्स डूम्सडे - आणि त्यांचं तिसरं पुस्तक लवकरचं प्रकाशनाच्या मार्गावर आहे. ईटीव्ही भारतच्या निसार धर्मा यांना दिलेल्या एका खास मुलाखतीत, हर्डीकर यांनी त्यांच्या कामाबद्दल, ग्रामीण भारतावर परिणाम करणाऱ्या मुद्द्यांबद्दल, त्यांना कव्हर करण्यासाठी त्यांना काय प्रेरणा देते आणि रामोजी एक्सलन्स अवॉर्ड 2025 या पुरस्काराचं त्यांना काय महत्व आहे, याबद्दल तपशीलवार चर्चा केली.

मुलाखतीतील काही अंश

ईटीव्ही भारत : ज्या काळात शहरी पत्रकारिता आणि साहित्य अधिक लक्ष वेधून घेते, त्या काळात तुम्ही शेतकऱ्यांवर आणि त्यांच्या आव्हानांवर विस्तृत वृत्तांकन केलं आहे. तुम्हाला ग्रामीण भारतानं कशामुळे आकर्षित केलं?

जयदीप हर्डीकर : माझं संगोपन चंद्रपूर या छोट्या शहरात झालं, जिथं माझे सर्व वर्गमित्र ग्रामीण आणि कृषी पार्श्वभूमीचे होते. 1996 मध्ये, जेव्हा मी पत्रकारितेत पदव्युत्तर पदवी पूर्ण करणार होतो, तेव्हा माझे प्राध्यापक बी. सोमेश्वर राव यांना वाटलं की मला एका विशिष्ट प्रकारच्या पत्रकारितेत रस आहे. त्यांनी मला पी. साईनाथ यांचं 'एव्हरीवन लव्हज अ गुड ड्राउट' हे पुस्तक भेट दिलं. हे पुस्तक त्याच वर्षी प्रकाशित झालं होतं. मला आठवते की मी नागपूरमधील एका छोट्या चहाच्या टपरीवर बसून संपूर्ण पुस्तक वाचलं. मी तिथं पाच ते सहा तास बसलो. मी फक्त 20 वर्षांचा होतो. मला वाटलं की हा एक निर्णायक क्षण आहे. राव यांनी मला असंही सांगितलं की असं काहीतरी मी करायला हवं. पुस्तक वाचल्यानंतर, मी साईनाथ यांच्या कार्याचं अनुसरण करण्यास सुरुवात केली. माझे पहिले संपादक दिवंगत एम. वाय. बोधनकर, हे माझे मार्गदर्शक आणि गुरू होते. त्यांनी माझ्या प्रशिक्षण काळात मला एक मौल्यवान साधन दिलं. जेव्हा जेव्हा मी एखादी बातमी लिहितो तेव्हा नेहमीच स्वतःला हा प्रश्न विचारा पत्रकारिता कोणासाठी आणि पत्रकारिता कशासाठी? असं मला सांगितलं.

काही वर्षांनी मी विस्थापनाच्या मुद्द्यावर वृत्तांकन करण्यास सुरुवात केली. पत्रकारितेतील उद्देश इतर कोणत्याही पैलूंपेक्षा खूप महत्त्वाचा आहे, असं मला वाटलं. जर तुम्हाला तुमचा उद्देश सापडला तर उर्वरित गोष्टी जागी येतात.

1990 चं दशक असं होतं, जेव्हा विस्थापन आणि पुनर्वसनाच्या मुद्द्यावर खूप चर्चा आणि वादविवाद होत होते. याच काळात एके दिवशी, साईनाथ नागपूरला भाषणासाठी आले होते. मी कसा तरी त्यांच्याशी संपर्क साधण्यात यशस्वी झालो. अखेर त्यांनी मला त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली घेतलं. ते 1996-97 च्या सुमारास आंध्र प्रदेशातून शेतकरी आत्महत्यांबद्दल वृत्तांकन करत होते. मी विदर्भातही हाच प्रकार पाहत होतो, जो दुष्काळी प्रदेश आहे.

त्यावेळी माझ्याकडं असलेल्या सर्व साधनसंपत्ती आणि समजुतीचा वापर करून मी या समस्येचा मागोवा घेण्यास सुरुवात केली. हे का घडत आहे, हे समजून घेण्यासाठी मी शेतकरी, तज्ज्ञ आणि अर्थतज्ज्ञांसह इतर अनेक लोकांशी बोललो. मी माझा प्रवास अशा प्रकारे सुरू केला. परंतु ग्रामीण पत्रकारितेत माझा पहिला प्रवेश के के बिर्ला फाउंडेशन मीडिया फेलोशिप 2000 मध्ये मिळवला तेव्हा झाला.

त्या वर्षी, मी देशभरात न थांबता प्रवास केला. विकास प्रकल्पांमुळे विस्थापित झालेल्या लोकांचं काय होते, हे पाहून मी थक्क झालो. मी ज्या प्रकारच्या रोमँटिसिझमचं अनुसरण करत होतो, तो तो नव्हता. मी अजूनही करत नाही. आजही, मी ग्रामीण भागात जात नाही, कारण ते एक विशिष्ट क्षेत्र आहे. ते 833 दशलक्षाहून अधिक लोकसंख्येचं आहे. ते खूप विविध, खूप विस्तृत आहे, अनेक राज्यं, भाषा आणि संस्कृती असलेलं. आश्चर्यकारक गोष्ट अशी होती की या बीटला कव्हर करण्यासाठी फारशी स्पर्धा नव्हती. कोणालाही त्यात खरोखर रस नव्हता. माझ्यासाठी ते असं काहीतरी होतं, ज्यात मला उत्कटता आणि रस अजूनही आहे.

ईटीव्ही भारत : तुम्ही सध्या पीपल्स आर्काइव्ह ऑफ रुरल इंडिया किंवा पारीचे मुख्य सदस्य आणि मुक्त पत्रकार आहात. ते काय आहे, यावर तुम्ही काही प्रकाश टाकू शकाल का?

जयदीप हर्डीकर : पारी हा अतिशय तरुण, उत्साही, वचनबद्ध पत्रकार आणि संपादकांचा एक उत्साही गट आहे. तो पूर्णपणे क्राउडफंडिंगद्वारे चालवला जातो. साईनाथ यांनी कल्पना केलेली ही एक प्रकारचं पर्यायी माध्यम आहे.

मी चार वेगवेगळ्या वृत्तपत्रांसोबत काम केलं आहे. माझ्यावर विश्वास ठेवा, त्यांचा चांगला हेतू असूनही, ग्रामीण भारतातील कथांना परंपरागत माध्यमांमध्ये पाहिजे तितकं महत्त्व मिळत नाही. जेव्हा साईनाथ यांना मॅगसेसे पुरस्कार मिळाला, तेव्हा मला वाटते की त्यावेळी त्यांना असा विचार आला की आपण ग्रामीण भागाचा एक संग्रह तयार केला पाहिजे. त्यांनी ती कल्पना एका डिजिटल प्लॅटफॉर्ममध्ये विकसित केली, जी केवळ ग्रामीण भारताचा संग्रहच नाही तर एक वृत्तपत्र देखील आहे. 2008-09 च्या सुरुवातीच्या टप्प्यापासून ते 2014 मध्ये पारी लाँच होईपर्यंतच्या प्रवासाचा भाग होण्याचं भाग्य मला मिळालं आहे. आम्हाला वाटते की माध्यमांनी लोकांना माहिती देणं आणि शिक्षित करणं दोन्ही करावं. शिक्षणाचा भागही तितकाच महत्त्वाचा आहे. पारी पत्रकारितेवर लक्ष केंद्रित करते, जिथं आपण ग्रामीण भागाकडं त्याच्या समग्र अर्थानं पाहतो. चांगलं, वाईट, व्यवसाय, लुप्त होत चाललेले कला प्रकार, संस्कृती, अगदी गुन्हेगारी, शेतीचे भाव, जात आणि लिंग आदी.

ईटीव्ही भारत : तुमचं एक पुस्तक, 'अ व्हिलेज अवेट्स डूम्सडे', हे सरकारी आणि खासगी उपक्रमांमुळे विस्थापित आणि निराधार झालेल्या लोकांच्या वैयक्तिक कथांबद्दल आहे. अडचणींना तोंड देणाऱ्या लोकांबद्दल लिहिताना तुम्ही सहानुभूती आणि वस्तुनिष्ठतेचं संतुलन कसं साधता?

जयदीप हर्डीकर : तीन धडे मला खूप प्रिय आहेत. एक माझ्या पहिल्या संपादकाकडून आला, ज्यांनी मला पत्रकारिता नेहमी कोणासाठी आणि कशासाठी करतो हे लक्षात ठेवण्यास सांगितलं. दुसरा धडा सर मार्क टली (ब्रिटिश पत्रकार) कडून आला, जेव्हा मी एका फेलोशिप कार्यक्रमात फेलो होतो. त्यांनी आम्हाला नेहमी लक्षात ठेवण्यास सांगितलं की आपण फक्त बातमीदार आहोत, बातमी नाही. तिसरा धडा साईनाथ यांच्याकडून होता. आमच्या प्रवासादरम्यान, मी त्यांना विचारलं की संपादकांना या बातम्या का दिसत नाहीत. त्यांनी उत्तर दिलं, जर तुमच्याकडं हृदय नसेल तर तुमचे डोळे बातमी पाहू शकत नाहीत.

बातमी मूल्यं आणि कला यासारख्या इतर गोष्टी देखील महत्त्वाच्या आहेत, परंतु सहानुभूती ही अशी गोष्ट आहे, जी मला नेहमीच माझ्यासोबत राहिली आहे, असं मला वाटते. माझं संगोपन त्यात भूमिका बजावते, असं मला वाटते. माझी आई खूप दयाळू आणि सहानुभूतीशील आहे. मला वाटते की हे सर्व मला लोकांशी अधिक चांगल्या प्रकारे सहानुभूती दाखवण्यास मदत करते. जर मानवी हित नसेल, तर मी बातमी लिहित नाही.

उदाहरणार्थ, राम राव : द स्टोरी ऑफ इंडियाज फार्म क्रायसिस लिहिताना, रामराव आणि त्यांच्या मुलीला त्यांच्या जीवनाबद्दल लिहिण्याची परवानगी देण्यासाठी मला दोन वर्षे लागली. ते विदर्भातील एका सामान्य गावात राहतात, जिथे अनेक समस्या, आर्थिक समस्या आणि आर्थिक अडचणी आहेत. ते नुकतेच त्यांचं जीवन संपवण्याच्या गंभीर प्रयत्नातून बाहेर आले आहेत. इथं मी त्यांना त्यांच्याबद्दल लिहिण्याची परवानगी देण्यासाठी पटवून देण्याचा प्रयत्न करत आहे. मला एक मध्यम मार्ग शोधावा लागला. जिथं मी त्यांचा विश्वास जिंकू शकेन आणि मी त्यांना असंही सांगतो की मी हे स्वतःसाठी करत नाही, मला नाव किंवा पैसा नको आहे. मी फक्त ते करत आहे कारण बातमी महत्त्वाची आहे. शेवटी, जगाला त्यांचा संघर्ष समजून घेण्याची गरज आहे. समाज नेहमीच फक्त सुंदर नसतो. त्यात राखाडी आणि गडद रंग देखील असतात. आपल्याला त्या बातम्या देखील सांगायच्या आहेत.

ईटीव्ही भारत : एक लेखक आणि पत्रकार म्हणून, कथाकथन करण्याचा तुमचा दृष्टिकोन बातम्या आणि पुस्तकात कसा वेगळा आहे?

जयदीप हर्डीकर : मला वाटते की पुस्तक किंवा दीर्घ स्वरूपाची बातमी 5WH दृष्टिकोनाच्या पलीकडं गेली पाहिजे. कथालेखन, ज्याचं मला खरोखरच खूप आकर्षण आहे आणि मी ती कला शिकण्याचा प्रयत्न करत आहे. त्यासाठी खूप काळजीपूर्वक निरीक्षण करणं आवश्यक आहे. यात तुम्ही खरोखर विचलित होऊ शकत नाही. तुम्ही गोष्टी काल्पनिक करू शकत नाही. तुम्हाला जे उलगडत आहे, ते लिहावं लागेल, याचा अर्थ असा की तुम्हाला मार्ग समजून घेण्याचा प्रयत्न करावा लागेल आणि खूप काळ त्यासोबत राहावं लागेल.

राम राव प्रमाणं, मला कोणताही निष्कर्ष सापडला नाही, कारण ती कथा काल्पनिक नाही. म्हणून एके दिवशी मी त्यांना विचारलं, तुम्हाला वाटते का की तुम्ही तुमचं कर्ज कधी फेडू शकाल? त्यांचं उत्तर माझ्या पुस्तकाचा निष्कर्ष बनलं. ते म्हणाले, "जुनं कर्ज निघून जाईल आणि नवीन कर्ज परत येईल. कदाचित, मी कर्जात मरेन".

नॉनफिक्शनमध्ये तुम्ही साहित्यिक कथाकथनाच्या कौशल्यांचा वापर एखाद्या विशिष्ट प्रवासाला किंवा तुमच्यासमोर उलगडणाऱ्या विशिष्ट कथेला बळकटी देण्यासाठी करता. त्या अर्थानं, ते खूप वेगळं आहे. कोणत्याही चांगल्या नॉनफिक्शन दीर्घ स्वरूपाच्या तुकड्यात कथा, पात्रं आणि प्रवास आवश्यक असते. कारण कथा सहसा कृती किंवा कृती नसलेल्या गोष्टींबद्दल असतात. काहीतरी घडते. म्हणून मला वाटते की त्या अर्थानं, ते सामान्य हजार शब्दांच्या तुकड्यांपेक्षा वेगळं आहे. अमेरिकन पत्रकार पॉल सालोपेक यांच्या पत्रकारितेच्या पद्धतींनी मी पूर्णपणे चकित झालो आहे. साईनाथ याला पत्रकारितेचं स्पष्टीकरणात्मक रूप म्हणतात, जिथं आपल्याला संदर्भ समजून घेण्यासाठी आणि बातम्यांच्या पलीकडं जाऊन खरी कारणं स्पष्ट करण्यासाठी मंदावं लागते. डिजिटल पत्रकारितेचं भविष्य तिथंच आहे, असं मला वाटते.

ईटीव्ही भारत : राष्ट्रीय धोरणाभोवतीच्या संभाषणांना आकार देण्यात प्रादेशिक पत्रकारिता काय भूमिका बजावते असं, तुम्हाला वाटते?

जयदीप हर्डीकर : जर तुम्ही भारतीय माध्यमांकडं पाहिलं तर ते महानगरांमधून चालते. पण भारत हा इतका मोठा देश आहे. मी किमान 30-40 प्रमुख प्रदेश मोजू शकतो जे कोणत्याही कव्हरेजमध्ये येत नाहीत. बिहारच्या निवडणुका नुकत्याच झाल्या आहेत. आपल्याला प्रदेश, राजकीय मतदान आणि अंतिम आकडेवारी माहिती आहे. पण आपण सिमांचलमधील बातम्या वाचतो का? आपल्याला माहिती नाही. आपण उत्तर कर्नाटकातील बातम्या वाचतो का? आपल्याला माहिती नाही. आपण मराठवाड्यातील बातम्या नियमितपणे वाचतो का? आपल्याला माहिती नाही. आपण रायलसीमातील बातम्या वाचतो का? आपल्याला माहिती नाही. पत्रकार आहेत का? हो, पत्रकार आहेत, पण ते बीट रिपोर्टर आहेत. म्हणून, मला वाटते की प्रादेशिक पत्रकारिता किंवा प्रदेशांचं वृत्तांकन हे राष्ट्रीय माध्यमांचं प्रमुख प्राधान्य असलं पाहिजे.

PARI मध्ये आमच्या मर्यादित संसाधनांमध्ये, आम्ही देशातील कदाचित प्रत्येक कृषी-पर्यावरणीय क्षेत्राचं वृत्तांकन करतो. त्या अर्थानं, मी एक प्रादेशिक पत्रकार आहे. निवडीनुसार, मी नागपूरमध्ये राहिलो कारण मी बातम्यांशी जवळीक साधतो. मी ओडिशा, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, गुजरात आणि तेलंगणा इथं सहजपणे पोहोचू शकतो, कारण या राज्यांमध्ये असे प्रदेश आहेत, जे अत्यंत कमी रिपोर्ट केलेले आहेत. हा आदिवासी जीवनानं भरलेला, हवामान समस्यांनी भरलेला आणि वन समस्यांनी भरलेला प्रदेश आहे. मी उप-पर्यावरणीय आवाज नाही. पण माझा आवाज महत्त्वाचा आहे, कारण माझा दृष्टिकोन भृगांच्या नजरेसारखा आहे. मी दिल्ली किंवा मुंबईवरून भारत पाहत नाही. मी भारताकडं छोट्या छोट्या ठिकाणांमधून पाहतो आणि नंतर देश कसा आकार घेत आहे हे समजते.

ईटीव्ही भारत : ग्रामीण भागातील संकटांकडं पाहण्याचा तुमचा दृष्टिकोन बदलणारा एखादा प्रसंग किंवा अनुभव तुम्ही सांगू शकाल का?

जयदीप हर्डीकर : असे अनेक अनुभव आहेत. इथं मला आठवणारा एक प्रसंग माझ्या भागातील एका 23-24 वर्षांच्या तरुणीकडून आला आहे. तिच्याकडं सहा महिन्यांचं बाळ आणि तीन वर्षांची मुलगी आहे. मी तिची मुलाखत घेत होतो आणि ती रडत होती. तिचा नवरा नुकताच आत्महत्या करून मरण पावला होता. ती म्हणाली, "पाहा, मी आत्महत्या करू शकत नाही. मी मरू शकत नाही. कारण माझी मुलं खूप लहान आहेत. मला खात्री करावी लागेल की ही मुलं किमान 18 वर्षांपर्यंत वाढतील. त्यानंतर, मी शांतपणे मरू शकेन. पण त्यांना वाढण्यास 15-20 वर्षे लागतील. म्हणून मला त्यांच्यासाठी जगावं लागेल. समाज मला शांतपणे जगू देणार नाही."

शेतीतील संकटं ही केवळ आर्थिक समस्या नाही. त्यात अनेक संरचनात्मक वळणं आहेत. मी मराठवाड्यातून येत आहे, जिथं मी धाराशिवमधील कारी नावाच्या गावात गेलो होतो. तिथं मला वाटलं की फक्त एकाच शेतकऱ्यानं आत्महत्या केली आहे. गेल्या 24 महिन्यांत त्याच गावात 30 आत्महत्या झाल्या आहेत. मला वाटते की ते का घडत आहे, हे समजून घेण्यासाठी मला त्या गावात पुन्हा पुन्हा जावं लागेल.

ईटीव्ही भारत : पुढील दशकात भारताचं ग्रामीण जीवन कसं विकसित होत आहे, असं तुम्हाला वाटते?

जयदीप हर्डीकर : जर व्यवसाय नेहमीप्रमाणं चालू राहिला, तर अनेक कारणांमुळे मला मोठ्या प्रमाणात स्थलांतर होताना दिसत आहे. मला असं दिसत नाही की लोक, विशेषतः तरुण लोक, ग्रामीण भागातच राहू इच्छितात. त्यामुळे असे प्रदेश असतील जे ओस पडतील. जोपर्यंत ग्रामीण भारत पर्यावरणीय, आर्थिकदृष्ट्या चांगला होत नाही, तोपर्यंत भारत त्याच्या आकांक्षेइतका विकसित होत नाही. मला वाटते की तो आधीच आहे, तसाच विकास असेल. जर शेतकऱ्याचं सरासरी वार्षिक उत्पन्न, उदाहरणार्थ, फक्त 20,000-30,000 रुपये असेल, तर मी पुढील 50 वर्षांत विकसित देश होईल, असा अंदाज लावू शकत नाही. आपल्याला काय आवश्यक आहे, याबद्दल एकत्रितपणे विचार करायला सुरुवात करावी लागेल.

आपल्याला पिढीजात बदल हवा आहे. तुम्हाला माहिती आहेच, तुम्ही जेव्हा जेव्हा गावात जाता, तेव्हा तुम्हाला तरुण दिसत नाहीत. आता सामाजिक अस्वस्थता आहे. गेल्या 30 वर्षांपासून आपण ग्रामीण भागात मंदीचं वातावरण पाहत आहोत. विशेषतः पावसावर अवलंबून असलेल्या आणि अल्पभूधारक शेतकऱ्यांच्या शेतीचं. आता त्यांची मुलं लग्न करू शकत नाहीत. मला असं दिसते की 5 वर्षांच्या काळात हे एक मोठे सामाजिक संकट बनते. आपल्याला अधिक पत्रकारांची आवश्यकता आहे, आपल्याला काळजीपूर्वक धोरण हवं आहे, अचानक धक्के नको आहेत. आपल्याला दीर्घकालीन धोरणात्मक स्थिरता आणि नेहमीच्या भत्त्यांपेक्षा राज्याचा सहभाग किंवा आर्थिक मदत हवी आहे.

ईटीव्ही भारत : ग्रामीण रिपोर्टिंगमध्ये करिअर करू इच्छिणाऱ्या पत्रकारांना तुमचा सल्ला.

जयदीप हर्डीकर : ग्रामीण रिपोर्टिंग हे खूप कष्टाचं पण तितकंच शैक्षणिक काम आहे. मी एका खासगी विद्यापीठात शिकवतो. मी विद्यार्थ्यांना एका क्षेत्रात टिकून राहण्यास सांगतो. ग्रामीण रिपोर्टिंग लहान शहरांमधून येणाऱ्या लोकांसाठी अधिक स्वाभाविकपणे येऊ शकते. ते ग्रामीण रिपोर्टिंगकडं एक गंभीर कार्य म्हणून पाहू शकतात. ते ग्रामीण भागातील अर्थव्यवस्था, राजकारण, संस्कृती, कला आणि इतर अनेक गोष्टींवर रिपोर्टिंग करू शकतात.

ईटीव्ही भारत : ग्रामीण भारताचं वृत्तांकन करणारा पत्रकार आणि लेखक म्हणून रामोजी एक्सलन्स पुरस्काराचं तुमच्यासाठी काय महत्व आहे?

जयदीप हर्डीकर : हा पुरस्कार अशा वेळी मिळाला आहे, जेव्हा मी माझ्या पत्रकारितेचे पुनरुज्जीवन करण्याचा विचार करत होतो. मला खूप वाईट वाटत होते. ज्युरी आणि गटाचे आभार मानण्यासाठी माझ्याकडं शब्द नाहीत. याचा अर्थ खूप आहे. या कामाची ओळख पटत आहे, हे देखील उत्साहवर्धक आहे. प्रादेशिक पत्रकारितेच्या प्रणेत्यांपैकी एक असलेल्या दिवंगत पद्मविभूषण रामोजी राव यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ हा पुरस्कार मला अधिक आनंदी आणि अभिमानास्पद वाटतो.

हेही वाचा :

1. रामोजी एक्सलन्स अवॉर्ड 2025 ; 'या' दिग्गजांचा करण्यात आला रामोजी एक्सलन्स अवॉर्ड देऊन गौरव, दोन शब्दकोषांचं प्रकाशन
2. Live : राष्ट्रसेवेसाठी जीवन समर्पित करणाऱ्या दिग्गजांचा 'रामोजी एक्सलन्स अवार्ड'नं सन्मान, पाहा लाईव्ह
3. डॉ. माधवी लता यांना रामोजी एक्सलन्स अवॉर्ड; जगातील सर्वात उंच चिनाब पूल बांधण्याची संधी त्यांना कशी मिळाली, जाणून घ्या