વિશ્વ ગુજરાતી ભાષા દિવસ: નર્મદથી આજ સુધી, ગૌરવ, અસ્મિતા અને અવિરત સર્જનનો વારસો

અમદાવાદ: 24 ઓગસ્ટે ઉજવાતો વિશ્વ ગુજરાતી ભાષા દિવસ ગુજરાતી ભાષા, સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિ પ્રત્યે ગૌરવ વ્યક્ત કરવાનો દિવસ છે. નર્મદથી આજના સર્જકો સુધી, ગુજરાતી ભાષાએ માત્ર શબ્દો નહીં, પરંતુ સમગ્ર સમાજ અને સંસ્કૃતિને ઘડવાનું કામ કર્યું છે.

આ દિવસ આદ્ય કવિ નર્મદની જન્મજયંતિ સાથે જોડાયેલો હોવાથી તેનું મહત્ત્વ વધુ વિશેષ બની જાય છે. ‘જય જય ગરવી ગુજરાત’ જેવી પંક્તિઓથી ગુજરાતની અસ્મિતાને અવાજ આપનાર નર્મદે ગુજરાતી સાહિત્યને એક નવી દિશા આપી હતી.

સાહિત્યકાર હારદ્વાર ગોસ્વામી નર્મદને યાદ કરતાં કહે છે કે નર્મદનું નામ લેતા જ મનમાં ગુજરાતી ભાષા માટેનો જુસ્સો જાગી ઊઠે છે. તેમના મતે નર્મદ માત્ર કવિ નહોતા, પરંતુ ગુજરાતી ભાષા અને સમાજમાં પરિવર્તન લાવનાર યુગસર્જક હતા. નર્મદે રૂઢિ-રિવાજો સામે અવાજ ઉઠાવ્યો, સામાજિક સુધારાના વિચારોને વેગ આપ્યો અને સાહિત્યને સમાજ સાથે જોડવાનું મહત્ત્વપૂર્ણ કાર્ય કર્યું.

નર્મદે ગુજરાતી સાહિત્યમાં અર્વાચીન યુગનો પાયો મજબૂત કર્યો. કવિતા ઉપરાંત નિબંધ, પત્રકારત્વ, નાટક અને આત્મકથા જેવા ક્ષેત્રોમાં તેમણે નોંધપાત્ર સર્જન કર્યું. 1864માં તેમણે ‘દાંડિયો’ પખવાડિક શરૂ કરીને પત્રકારત્વના ક્ષેત્રમાં પણ નવી શરૂઆત કરી. સામાજિક કુરિવાજો, પુનર્વિવાહ, દેશાભિમાન, પરંપરા અને ધર્મ જેવા વિષયો પર તેમણે નિર્ભયતાથી લખ્યું.

ગુજરાતી ભાષાની પ્રથમ આત્મકથા તરીકે જાણીતી ‘મારી હકીકત’ પણ નર્મદના સાહિત્યિક વારસાની મહત્ત્વપૂર્ણ કૃતિ છે. પોતાના જીવનને નિખાલસતાથી રજૂ કરનાર નર્મદે ગુજરાતી સાહિત્યમાં આત્મપરીક્ષણ અને સત્યલેખનની નવી પરંપરા ઊભી કરી. તેથી જ તેમના સમયને ‘નર્મદ યુગ’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.

ભાષા એટલે ઓળખ અને લાગણીનો ઉત્સવ

ગુજરાતી ભાષાના મહત્ત્વને સમજાવતાં સાહિત્યકાર વિરલ દેસાઈ ભાષાને માનવ સભ્યતાના સૌથી સુંદર અને જરૂરી આવિષ્કારોમાંની એક ગણાવે છે. તેમના મતે ભાષાએ માનવજાતને એકબીજા સાથે જોડવાની અને વિચારો તથા લાગણીઓ વ્યક્ત કરવાની શક્તિ આપી. ભાષા વિના માનવ સભ્યતાનો આજ સુધીનો વિકાસ શક્ય ન હોત, તેથી પોતાની ભાષા પ્રત્યે આદર અને કૃતજ્ઞતા રાખવી જરૂરી છે.

સાહિત્યકાર રામ મોરી માટે ગુજરાતી ભાષા તેમના સપનાં અને આત્મવિશ્વાસ સાથે જોડાયેલી છે. તેઓ કહે છે કે તેમણે ગુજરાતી ભાષામાં સપનાં જોયાં છે અને તે સપનાં પૂરાં કરવાની હોંશ પણ ગુજરાતી ભાષાએ જ આપી છે. તેમના મતે સશક્ત માતૃભાષા વ્યક્તિને દુનિયાની અન્ય ભાષાઓ સાથે પણ સરળતાથી સંબંધ બાંધવાની શક્તિ આપે છે.

કલાકાર મેહુલ બુચ ગુજરાતી ભાષાને પોતાના શ્વાસ, ધબકાર અને લાગણીઓમાં ઉજવાતા ઉત્સવ તરીકે વર્ણવે છે. તેમના માટે ગુજરાતી ભાષા માત્ર બોલચાલનું માધ્યમ નથી, પરંતુ ગુજરાતી તરીકેની પોતાની ઓળખ અને લાગણીનો અભિન્ન હિસ્સો છે. તેઓ ઈચ્છે છે કે દરેક ગુજરાતી વ્યક્તિના જીવનમાં પોતાની પોતીકી ભાષાનો ઉત્સવ દર પળે અને દર ક્ષણે ઉજવાતો રહે.

નર્મદે જે ગુજરાતી ભાષાને નવી દિશા આપી, તે ભાષા આજે ડિજિટલ યુગમાં પણ સતત વિકસી રહી છે. નવી પેઢી માટે અનેક ભાષાઓ શીખવી જરૂરી છે, પરંતુ પોતાની માતૃભાષા સાથેનું જોડાણ જાળવી રાખવું એટલું જ મહત્ત્વનું છે. ગુજરાતી વાંચવી, લખવી, બોલવી અને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવી એ જ ભાષા પ્રત્યેનું સાચું સન્માન છે.

વિશ્વ ગુજરાતી ભાષા દિવસ એટલે માત્ર ગુજરાતી ભાષાનો એક દિવસનો ઉત્સવ નહીં, પરંતુ નર્મદ જેવા યુગસર્જકોના વારસાને યાદ કરવાનો અને ગુજરાતી ભાષાને જીવનમાં જીવંત રાખવાનો સંકલ્પ. ‘જય જય ગરવી ગુજરાત’નો ગૌરવભર્યો સ્વર આવતી પેઢીઓ સુધી ગુંજતો રહે—એ જ આ દિવસની સાચી ઉજવણી છે.

આ પણ વાંચો...

1. આજે વિશ્વ ગુજરાતી ભાષા દિવસ, ગુજરાતી ભાષાને સમૃદ્ધ બનાવવામાં કવિ નર્મદનું યોગદાન જેટલું ગણીએ તેટલું ઓછું
2. ગુજરાત યુનિવર્સિટીની નવી પહેલ: હવે નોકરી સાથે ઘરે બેઠા MBA-MCAની ડિગ્રી લઈ શકશો!