કેસર કેરીથી લઈ હાફુસ સુધી: ગુજરાતમાં ઉગાડાતી કેરીની વિવિધ જાતોનો અદ્ભુત ખજાનો અને તેનો રસપ્રદ ઈતિહાસ

હૈદરાબાદ: ગુજરાત અને કેરીનો સંબંધ સદીઓ જૂનો છે. રાજ્યની ગણના દેશના અગ્રણી કેરી ઉત્પાદકોમાં થાય છે, અને અહીંની કેટલીક જાતોએ તો વિદેશોમાં પણ પોતાનો ડંકો વગાડ્યો છે. આજે ગુજરાત દર વર્ષે આશરે 15 લાખ મેટ્રિક ટન જેટલી કેરી પકવે છે, જેના કારણે ભારતમાં તેનું સ્થાન ટોચના પાંચ રાજ્યોમાં આવે છે. ઉત્તર પ્રદેશ, આંધ્ર પ્રદેશ અને કર્ણાટક બાદ ગુજરાત કેરીના ઉત્પાદનમાં ચોથા કે પાંચમા ક્રમે રહે છે.

ગુજરાતમાં કેરીનો ઈતિહાસ

કેરી ભારતીય ઉપખંડનું પ્રાચીન ફળ છે અને ગુજરાતમાં તેનો ઈતિહાસ 4000 વર્ષ જૂનો હોવાનું માનવામાં આવે છે. પુરાતત્વીય પુરાવાઓ અનુસાર સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિ (જેમાં ગુજરાતના ધોળાવીરા, લોથલ જેવા સ્થળો)માં કેરીના અવશેષો મળી આવ્યા છે. મુઘલ શાસન દરમિયાન ગુજરાતમાં કેરીની ખેતીને શાહી પ્રોત્સાહન મળ્યું. ખાસ કરીને સોળમી સદીમાં અકબરના દરબારમાં ‘આમ-એ-ગુજરાત’ (ગુજરાતની કેરી)નો ઉલ્લેખ મળે છે. આઝાદી પછી સરકારી પ્રયાસોથી કેરીની નવી જાતો, કલમો અને વૈજ્ઞાનિક ખેતીને વેગ મળ્યો. ગીરના જંગલોમાં ઉગતી જંગલી કેરીને કલમી પદ્ધતિથી સુધારી આજની પ્રખ્યાત ‘કેસર’ કેરી વિકસાવવામાં આવી. આમ, ગુજરાતની કેરી એ સાંસ્કૃતિક અને ઐતિહાસિક વારસો છે.

ગુજરાતમાં ઉગાડાતી કેરીની વિવિધ જાતિઓ (Etv Bharat Gujarat)

ગુજરાતમાં કેટલા પ્રકારની કેરીની ખેતી

ગુજરાત કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ અને બાગાયત વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર રાજ્યમાં કેરીની લગભગ 40 થી 50 જાતોનું વાવેતર થાય છે. જોકે વ્યાવસાયિક રીતે મુખ્ય 10-12 જાતો જ ઉગાડવામાં આવે છે. તેમાં કેસર, આલ્ફોન્સો (હાફુસ), રાજાપુરી, લંગડો (લંગડો), દશેરી, નીલમ, બાદામી, તોતાપુરી, જમાદાર, સોનપરી, મલ્લિકા અને આમ્રપાલીનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત સ્થાનિક કક્ષાએ વાવેલી કેટલીક ઓછી જાણીતી જાતો પણ છે.

સૌથી વધુ કેરી ક્યાં પાકે છે અને કઈ જાત

ગુજરાતમાં કેરીનું સૌથી વધુ ઉત્પાદન સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં થાય છે. ખાસ કરીને જુનાગઢ, ગીર સોમનાથ, અમરેલી, ભાવનગર, રાજકોટ અને પોરબંદર જિલ્લાઓ કેરીના પટ્ટા તરીકે ઓળખાય છે. સૌથી વધુ વાવેતર અને ઉત્પાદન ધરાવતી જાત છે કેસર, જે મુખ્યત્વે જુનાગઢ અને ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં ઉગે છે. 2024-25ના બાગાયત વિભાગના આંકડા અનુસાર ગુજરાતના કુલ કેરી ઉત્પાદનમાં કેસર કેરીનો હિસ્સો 60% થી વધુ છે.

જિલ્લાવાર કેરી ઉત્પાદન (2023-24, અંદાજિત)

જિલ્લાવાર કેરી ઉત્પાદન (Etv Bharat Gujarat)

ગુજરાતમાં ઉત્પન્ન થતી સૌથી સારી કેરી

સ્વાદ, સુગંધ, રંગ અને નિકાસની દૃષ્ટિએ કેસર કેરી ગુજરાતની શ્રેષ્ઠ કેરી ગણાય છે. જુનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટીના ફળ સંશોધન કેન્દ્રના અભ્યાસ મુજબ કેસર કેરીમાં ટી.એસ.એસ. (ટોટલ સોલ્યુબલ સોલિડ) 20-22% જેટલું ઊંચું હોય છે, જે તેને અપ્રતિમ મીઠાશ આપે છે. ઉપરાંત હાફુસ (આલ્ફોન્સો) પણ વલસાડ અને નવસારી જિલ્લામાં ગુણવત્તાસભર ઉત્પાદન ધરાવે છે, પરંતુ જથ્થાની દૃષ્ટિએ કેસરનો દબદબો છે. નિષ્ણાતોના મતે કેસર કેરીની અનન્ય સુગંધ, કેસરી રંગ અને રેસારહિત ગર તેને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં અગ્રીમતા અપાવે છે.

ગુજરાતની કેરીની ભારતના અન્ય રાજ્યોમાં નિકાસ

ગુજરાતની કેરીની મુખ્યત્વે ઉત્તર ભારતના રાજ્યોમાં ભારે માંગ રહે છે. કૃષિ વિપણન બોર્ડ અને APEDAના આંકડા અનુસાર ગુજરાતમાંથી દિલ્હી, ઉત્તર પ્રદેશ, રાજસ્થાન, મધ્ય પ્રદેશ, પંજાબ, હરિયાણા, મહારાષ્ટ્ર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં મોટા પાયે કેરી મોકલવામાં આવે છે. દિલ્હીની આઝાદપુર મંડીમાં ગુજરાતની કેસર કેરીની હરાજી ખૂબ જ ઊંચા ભાવે થાય છે. અન્ય રાજ્યો ઉપરાંત ગુજરાતના પાડોશી રાજ્યોમાં પણ સ્થાનિક મંડીઓ મારફતે નિકાસ થાય છે. આંતરરાજ્ય વેપારનો આંકડો વાર્ષિક 2.5 લાખ ટન જેટલો અંદાજવામાં આવે છે.

ગુજરાત દર વર્ષે કેટલી કેરી પકવે છે

ગુજરાતમાં વાર્ષિક કેરી ઉત્પાદન (Etv Bharat Gujarat)

રાષ્ટ્રીય બાગાયત બોર્ડ (NHB)ના 2023-24ના અંતિમ આંકડા અનુસાર ગુજરાતમાં કેરીનું વાર્ષિક ઉત્પાદન 16.25 લાખ ટન (1.625 મિલિયન ટન) રહ્યું છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષની સરેરાશ લગભગ 15 લાખ ટનની આસપાસ સ્થિર રહી છે. નોંધપાત્ર છે કે 2021માં ‘તૌકતે’ વાવાઝોડાના કારણે ઉત્પાદન ઘટીને 11.2 લાખ ટન થયું હતું, પરંતુ ત્યારબાદ પુનઃસ્થાપન સાથે આંકડો વધ્યો છે.

દેશમાં ગુજરાતનું સ્થાન

દેશમાં ગુજરાતનું સ્થાન (Etv Bharat Gujarat)

જોકે ગુણવત્તા અને નિકાસલક્ષી ઉત્પાદનમાં ગુજરાત (ખાસ કરીને કેસર) અગ્રીમ સ્થાન ધરાવે છે. કુલ ભારતીય કેરી નિકાસમાં ગુજરાતનો હિસ્સો આશરે 30% છે.

વિદેશમાં ગુજરાતની કેરીની નિકાસ

APEDA (કૃષિ અને પ્રક્રિયા ખાદ્ય ઉત્પાદનો નિકાસ વિકાસ પ્રાધિકરણ)ના આંકડા અનુસાર ગુજરાતની કેરી મુખ્યત્વે યુનાઈટેડ આરબ અમીરાત (UAE), યુનાઈટેડ કિંગડમ (UK), યુ.એસ.એ., કતાર, સાઉદી અરેબિયા, બાંગ્લાદેશ, નેપાળ, કેનેડા, સિંગાપોર, જર્મની, ઓસ્ટ્રેલિયા અને જાપાન જેવા દેશોમાં નિકાસ થાય છે. ભારત સરકારે અમેરિકા અને જાપાન માટે ઇરેડિયેશન (વિકિરણ પદ્ધતિથી જંતુનાશક) સુવિધા ગુજરાતમાં ઉપલબ્ધ કરાવી છે, જેના કારણે ત્યાં નિકાસ સરળ બની છે.

ભારત અને વિદેશમાં સૌથી વધુ માંગ ધરાવતી જાત

ભારતમાં: કેસર અને હાફુસ (આલ્ફોન્સો)ની સમાન માંગ છે. ઉત્તર ભારતમાં કેસરની સુગંધ અને સ્વાદ લોકપ્રિય છે, જ્યારે દક્ષિણ અને પશ્ચિમ ભારતમાં હાફુસની માંગ વધુ છે. તેમ છતાં ગુજરાતની કેસરે છેલ્લા દાયકામાં સમગ્ર દેશમાં પોતાનું સ્થાન મજબૂત બનાવ્યું છે.

વિદેશમાં: કેસર કેરીની સૌથી વધારે નિકાસ માંગ રહે છે. મુખ્યત્વે યુરોપિયન દેશો (UK, જર્મની) અને મધ્ય પૂર્વના દેશો (UAE, સાઉદી અરેબિયા) કેસર કેરીને વિશેષ પસંદ કરે છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં યુ.એસ.એ. અને જાપાનમાં પણ કેસર કેરીની માંગ ઝડપથી વધી છે.

છેલ્લા 5 વર્ષમાં સૌથી વધુ નિકાસ અને કઈ જાત

છેલ્લા 5 વર્ષમાં સૌથી વધુ નિકાસ અને કઈ જાત (Etv Bharat Gujarat)

સ્પષ્ટ છે કે કેસર કેરી એ મુખ્ય નિકાસલક્ષી જાત છે. 2024-25માં કુલ નિકાસ કરાયેલ કેરીમાંથી લગભગ 80% કેસર કેરી હતી.

ખેડૂતોને કુદરતી આપત્તિથી નુકસાન

ખેડૂતોને કુદરતી આપત્તિથી નુકસાન (Etv Bharat Gujarat)

આમ, સરેરાશ દર બીજા-ત્રીજા વર્ષે ખેડૂતોને 10 થી 40 ટકાનું નુકસાન સહન કરવું પડ્યું છે. સરકાર દ્વારા પાક સહાય યોજના હેઠળ વળતર ચૂકવાય છે.

અન્ય મહત્વપૂર્ણ માહિતી

ભૌગોલિક સંકેત (GI Tag): ગીર કેસર કેરીને 2011માં GI ટેગ મળ્યો છે, જે તેની વિશિષ્ટતાનું પ્રમાણપત્ર છે.

કૃષિ પદ્ધતિઓ: ગુજરાતમાં સઘન બાગાયતી ખેતી, ટપક સિંચાઈ અને ઉચ્ચ ઘનતાવાળું વાવેતર અપનાવાઈ રહ્યું છે. કેટલાક ખેડૂતો ‘સદાબહાર’ અને ‘રત્નાગિરી હાફુસ’નું પણ પ્રાયોગિક વાવેતર કરે છે.

કેરી મહોત્સવ: દર વર્ષે જુનાગઢ, અમદાવાદ અને સુરતમાં કેરી મહોત્સવનું આયોજન થાય છે, જે ખેડૂતોને સીધા ગ્રાહકો સાથે જોડે છે.

નિકાસ પ્રક્રિયા: ગુજરાતમાં 7 થી વધુ વેક્યુમ કુલિંગ અને પેકહાઉસ સુવિધાઓ છે. વડોદરા અને જુનાગઢ પાસે ઈરેડિયેશન પ્લાન્ટ કાર્યરત છે.

ગુજરાતમાં પાકતી વિવિધ પ્રકારની કેરીની જાતોની માહિતી

ગુજરાતમાં કેરી માત્ર એક ફળ નથી, પરંતુ ખેડૂતોની આજીવિકા, ગૌરવ અને રાજ્યની ઓળખ છે. સત્તાવાર આંકડાઓ દર્શાવે છે કે રાજ્ય વાર્ષિક 16 લાખ ટનથી વધુ કેરીનું ઉત્પાદન કરે છે અને તેમાં કેસર જાત વિશ્વકક્ષાએ ઉત્કૃષ્ટ માન્યતા પામી છે. આબોહવા ફેરફાર અને કુદરતી આપત્તિઓ સતત પડકાર ઊભા કરે છે, તેમ છતાં ગુજરાતના કેરી ઉત્પાદકો નવી ટેકનોલોજી અને સરકારી સહાયથી ટકાઉ ઉત્પાદન જાળવી રહ્યા છે.

(ડિસક્લેમર): આ આર્ટિકલ નીચેની સરકારી અધિકૃત વેબસાઈટપરથી માહિતી એકત્રીત કરીને બનાવવામાં આવેલ છે.

સંદર્ભ સૂચિ:

• રાષ્ટ્રીય બાગાયત બોર્ડ (NHB): https://nhb.gov.in
• APEDA (કૃષિ નિકાસ વિકાસ પ્રાધિકરણ): https://apeda.gov.in
• ગુજરાત બાગાયત નિયામકની કચેરી: https://doh.gujarat.gov.in
• જુનાગઢ કૃષિ યુનિવર્સિટી: https://www.jau.in
• ગુજરાત કૃષિ મહોત્સવ અહેવાલ 2024

આ પણ વાંચો...

1. વિદેશી લોકોના દાઢે લાગી ગીરની કેસર કેરી, મહારાષ્ટ્રની આલ્ફોન્સોની પણ યુકેમાં વધી માંગ
2. કેરીનું ઘર એટલે ગીર, આજે પણ 80 કરતાં વધારે કેરીની સ્થાનિક દેશી વિદેશી જાતો, જાણો કેરીનો રસપ્રદ અહેવાલ