Explained: SCOનો ગ્રીન ટેકનોલોજી કોરિડોર કેમ જરૂરી? ભારતને તેનાથી શું ફાયદો થશે
SCOનો ગ્રીન ટેકનોલોજી કોરિડોર યુરેશિયામાં વૈજ્ઞાનિક સહયોગ સ્વચ્છ-ઉર્જા અને સતત વિકાસ માટે રણનીતિના સાધનમાં બદલાઈ શકે છે.
Published : September 3, 2026 at 2:08 PM IST
નવી દિલ્હી: બિશ્કેકમાં શાંઘાઈ કોઓપરેશન ઓર્ગેનાઈઝેશન (SCO) સમિટનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાસું ફક્ત તેના ભૂ-રાજકીય ચર્ચા-વિચારણામાં જ નહીં, પરંતુ એક એવા નિર્ણયમાં પણ હોઈ શકે છે જેણે ઓછું ધ્યાન ખેંચ્યું છે: 2026-2030 સમયગાળા માટે SCO 'ગ્રીન ટેકનોલોજી કોરિડોર' સ્થાપિત કરવા માટે એક કાર્યક્રમ અપનાવવો.
આ કાર્યક્રમ, જેને ઔપચારિક રીતે '2026-2030 માટે SCO ગ્રીન ટેકનોલોજી કોરિડોર (વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી સહકાર) ની સ્થાપના પર SCO સભ્ય દેશોનો સહકાર કાર્યક્રમ' શીર્ષક આપવામાં આવ્યું છે. તે સંભવિત રીતે સામાન્ય પર્યાવરણીય સહયોગ કરાર કરતાં ઘણું વધારે છે.
જો પર્યાપ્ત ભંડોળ, ટેકનોલોજી-શેરિંગ મિકેનિઝમ્સ અને માપી શકાય તેવી યોજનાઓ સાથે અમલમાં મૂકવામાં આવે, તો તે SCO ને યુરેશિયાના વિશાળ વિસ્તારમાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, સ્વચ્છ ટેકનોલોજી, ઊર્જા પરિવર્તન અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતાને એકીકૃત કરવા માટે એક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડી શકે છે.
ગ્રીન ટેકનોલોજી કોરિડોર કાર્યક્રમ અપનાવવાનો નિર્ણય વાસ્તવમાં આ વર્ષે 22 મેના રોજ બિશ્કેકમાં SCO સભ્ય દેશોના વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલયોના વડાઓની 10મી બેઠક દરમિયાન લેવામાં આવ્યો હતો.
આ બેઠકની અધ્યક્ષતા કિર્ગિઝ રિપબ્લિકના વિજ્ઞાન, ઉચ્ચ શિક્ષણ અને નવીનતા મંત્રી ગુલઝત ઇસામાટોવાએ કરી હતી અને તેમાં અન્ય SCO સભ્ય દેશોના પ્રતિનિધિમંડળોએ હાજરી આપી હતી. સહભાગીઓએ સંયુક્ત સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ માટેની પ્રથમ સ્પર્ધાના પરિણામોની ચર્ચા કરી હતી અને પ્રદેશના અર્થતંત્રના ડિજિટલાઇઝેશનને વેગ આપવા માટે યુનિવર્સિટીઓ અને સંશોધન કેન્દ્રો વચ્ચે સીધા સંબંધોને મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
બેઠક બાદ, ભવિષ્ય માટે SCOની વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી નીતિની રૂપરેખા આપતા એક પ્રોટોકોલ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. મંત્રી ગુલઝત ઇસામાટોવાએ જણાવ્યું હતું કે, સંયુક્ત વૈજ્ઞાનિક પહેલ એક મુખ્ય વ્યૂહાત્મક સંસાધન બની રહી છે અને ગ્રીન ટેકનોલોજી તરફનું પરિવર્તન તમામ સભ્ય દેશો માટે ટકાઉ વિકાસ અને પર્યાવરણીય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરશે.
એવા સમયે આબોહવા પરિવર્તન ઊર્જા બજારો, ઔદ્યોગિક વ્યૂહરચનાઓ અને વિકાસ પ્રાથમિકતાઓને ફરીથી આકાર આપી રહ્યું છે. આ પહેલ SCOને એવી ટેકનોલોજીઓ પર સહયોગ માટે એક પ્લેટફોર્મમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે જે ભવિષ્યની આર્થિક સ્પર્ધાત્મકતા અને વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા વધુને વધુ નક્કી કરશે.
વિશ્વ હવામાન સંગઠન (WMO) દ્વારા તાજેતરના મૂલ્યાંકનમાં આ પગલાની આવશ્યકતા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. WMOના 'સ્ટેટ ઓફ ધ ગ્લોબલ ક્લાઈમેટ 2025' રિપોર્ટમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે, 2015-2025 વર્ષ રેકોર્ડ પર સૌથી ગરમ રહ્યા છે, જ્યારે પૃથ્વીનું ઉર્જા અસંતુલન 65 વર્ષમાં તેના ઉચ્ચતમ સ્તરે પહોંચી ગયું છે. રિપોર્ટમાં ગ્લેશિયરના સતત નુકસાન અને તીવ્ર હવામાન ઘટનાઓના વધતા વિનાશક સ્વભાવ તરફ પણ ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું છે.
ક્લાઈમેટ ઘોષણાઓથી લઈને ટેકનોલોજીકલ સહકાર સુધી
ગ્રીન ટેકનોલોજી કોરિડોરનું પ્રાથમિક મહત્વ વૈજ્ઞાનિક અને ટેકનોલોજીકલ સહયોગ પર તેના ભારમાં રહેલું છે. ક્લાઈમેટ ડિપ્લોમસી પરંપરાગત રીતે ઉત્સર્જન લક્ષ્યો, નાણાકીય પ્રતિબદ્ધતાઓ અને બોજ-વહેંચણી અંગે વાટાઘાટો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. પરંતુ આબોહવા સંકટ વધુને વધુ કંઈક માંગ કરે છે: ઉત્સર્જન ઘટાડવું, ઉર્જા કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરવો, ઇકોસિસ્ટમનું રક્ષણ કરવું અને અર્થતંત્રોને આબોહવા અસરોને અનુકૂલન કરવા સક્ષમ બનાવવા માટે સક્ષમ તકનીકો.
SCO પાસે પહેલાથી જ આ માટે એક સંસ્થાકીય માળખું છે. 2012 થી વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલયો અને વિભાગોના વડાઓની બેઠકો થઈ રહી છે, જે વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી સહયોગ પર કાયમી કાર્યકારી જૂથનું નિરીક્ષણ કરે છે. તેના ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાના નિયુક્ત ક્ષેત્રોમાં પર્યાવરણીય સંરક્ષણ, કુદરતી સંસાધનોનો ટકાઉ ઉપયોગ, ઊર્જા અને ઊર્જા કાર્યક્ષમતા, પૃથ્વી વિજ્ઞાન (ભૂકંપશાસ્ત્ર અને ભૂસ્તરશાસ્ત્ર સહિત), માહિતી અને દૂરસંચાર ટેકનોલોજી અને અન્ય વૈજ્ઞાનિક ક્ષેત્રોનો સમાવેશ થાય છે.
તેથી, 'ગ્રીન ટેકનોલોજી કોરિડોર' સંભવિત રીતે હાલના વૈજ્ઞાનિક સહયોગને વધુ કેન્દ્રિત ગ્રીન-ટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે.
યુરેશિયાનું ભૌગોલિક સ્થાન SCO માટે કેમ મહત્વપૂર્ણ છે
SCOનો ભૌગોલિક અવકાશ આ કરારને વિશેષ મહત્વ આપે છે. SCOમાં ચીન, કઝાકિસ્તાન, કિર્ગિસ્તાન, રશિયા, તાજિકિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન, ભારત, પાકિસ્તાન, ઈરાન અને બેલારુસનો સમાવેશ થાય છે. ભૌગોલિક ક્ષેત્ર અને વસ્તીની દ્રષ્ટિએ, તે વિશ્વનું સૌથી મોટું પ્રાદેશિક સંગઠન છે, જે વૈશ્વિક ભૂમિના ઓછામાં ઓછા 24 ટકા (યુરેશિયાનો 65 ટકા) અને વિશ્વની વસ્તીના 42 ટકાને આવરી લે છે. 2024 સુધીમાં, તેનો સંયુક્ત નોમિનલ જીડીપી વૈશ્વિક કુલ હિસ્સાના આશરે 23 ટકા જેટલો છે, જ્યારે ખરીદ શક્તિ સમાનતા (PPP) પર આધારિત તેનો જીડીપી વૈશ્વિક હિસ્સાના લગભગ 36 ટકાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
આ સંગઠન એવા દેશોને એકસાથે લાવે છે જેમની પાસે ખૂબ જ અલગ અલગ ઉર્જા પ્રણાલીઓ, સંસાધન સંપત્તિઓ, ઔદ્યોગિક માળખાં અને આર્થિક વિકાસના તબક્કાઓ છે. ભારત અને ચીન વિશ્વના સૌથી મોટા ઉર્જા ગ્રાહકો અને નવીનીકરણીય ઉર્જાના ઉત્પાદકોમાં સ્થાન ધરાવે છે; રશિયા અને મધ્ય એશિયાઈ રાષ્ટ્રો વિશાળ હાઇડ્રોકાર્બન અને ખનિજ સંસાધનો ધરાવે છે; તે દરમિયાન, ઘણા મધ્ય એશિયાઈ સભ્ય દેશો એકસાથે પાણીની અછત, રણીકરણ, હિમનદીઓનું પીગળવું અને ભારે હવામાન ઘટનાઓ જેવા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે.
કેટલાક સભ્યો માટે, નવીનીકરણીય ઉર્જા અને ગ્રીડ આધુનિકીકરણ તાત્કાલિક પ્રાથમિકતાઓ હોઈ શકે છે. અન્ય લોકો માટે, ઉર્જા કાર્યક્ષમતા, સ્વચ્છ ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન, મિથેન ઘટાડો, પાણી સંરક્ષણ, જળવાયુ-અનુકૂળ કૃષિ અથવા નાજુક ઇકોસિસ્ટમનું નિરીક્ષણ કરવા માટેની તકનીકો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકાય છે. આ ક્ષમતાઓને જોડતો કોરિડોર SCO ને આબોહવા પરિવર્તનને ફક્ત રાજદ્વારી મુદ્દાને બદલે તકનીકી અને વિકાસલક્ષી પડકાર તરીકે જોવા સક્ષમ બનાવી શકે છે.
ઊર્જા-સુરક્ષા જોડાણ
આ કરાર વૈશ્વિક ઊર્જા રોકાણમાં થઈ રહેલા વ્યાપક ફેરફારો સાથે પણ સુસંગત છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા એજન્સી (IEA) ના 'વર્લ્ડ એનર્જી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ 2026' રિપોર્ટ અનુસાર, 2026 માં વૈશ્વિક ઊર્જા રોકાણ $3.4 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે, જેમાં સ્વચ્છ ઊર્જા તકનીકો માટે આશરે $2.2 ટ્રિલિયન ફાળવવામાં આવ્યા છે. આ તકનીકોમાં નવીનીકરણીય ઊર્જા, પરમાણુ ઊર્જા, વીજળી ગ્રીડ, સંગ્રહ, ઓછા ઉત્સર્જનવાળા ઇંધણ, ઊર્જા કાર્યક્ષમતા અને વિદ્યુતીકરણનો સમાવેશ થાય છે. પરિણામે, સ્વચ્છ ઊર્જામાં રોકાણ જીવાશ્મ ઇંધણમાં રોકાણ કરતા લગભગ બમણું થવાની ધારણા છે. આ 'ગ્રીન ટેકનોલોજી'ના વ્યૂહાત્મક મહત્વને બદલી નાખે છે.
નવીનીકરણીય ઊર્જા હવે ફક્ત આબોહવા નીતિનું સાધન નથી. સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા, બેટરી, વીજળી ગ્રીડ, પરમાણુ ટેકનોલોજી, ઊર્જા કાર્યક્ષમતા અને ઓછી કાર્બન ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયાઓ વધુને વધુ ઊર્જા સુરક્ષા, ઔદ્યોગિક સ્પર્ધાત્મકતા અને તકનીકી સાર્વભૌમત્વ સાથે જોડાયેલી બની રહી છે.
હિમાલય દ્રષ્ટિકોણ
26 ઓગસ્ટના રોજ નેપાળમાં હિમાલયમાં આવેલા અચાનક પૂર પછી આ કરારનો સંદર્ભ ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.
જ્યારે બિશ્કેક કરારને તે ચોક્કસ આપત્તિના સીધા પ્રતિભાવ તરીકે જોઈ શકાતો નથી, ત્યારે આ ઘટના એ પ્રકારના આબોહવા અને પર્યાવરણીય જોખમોને દર્શાવે છે જેને વૈજ્ઞાનિક અને તકનીકી સહયોગથી તાત્કાલિક સંબોધવા જોઈએ.
હિમાલય એક આંતર-સીમાવર્તી ઇકોસિસ્ટમ બનાવે છે. ઊંચા પર્વતોમાં હિમનદીઓ અને બરફના આવરણમાં ફેરફાર નદીના પ્રવાહ, જળવિદ્યુત, કૃષિ અને અનેક દેશોમાં સમુદાયોને અસર કરે છે. પર્વત પ્રણાલીના એક ભાગમાં આવતી આપત્તિ પરિવહન નેટવર્ક, પાવર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ડાઉનસ્ટ્રીમ વિસ્તારોમાં રહેતી વસ્તીને ઝડપથી અસર કરી શકે છે.
આ સંદર્ભમાં, સેટેલાઇટ અવલોકન, રિમોટ સેન્સિંગ, ગ્લેશિયર મોનિટરિંગ, ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય દેખરેખ અને પ્રારંભિક ચેતવણી પ્રણાલીઓ સંબંધિત તકનીકો SCO ના વ્યાપક ગ્રીન ટેકનોલોજી એજન્ડાનો મહત્વપૂર્ણ ઘટક બની શકે છે. ખાસ કરીને, ભારત પાસે અવકાશ-આધારિત પૃથ્વી નિરીક્ષણ અને રિમોટ સેન્સિંગમાં નોંધપાત્ર ક્ષમતાઓ છે જેને આવા સહયોગમાં સંકલિત કરી શકાય છે.
ભારતને આ કરારથી કેવી રીતે ફાયદો થશે?
ભારત માટે, આ કરાર તેની આબોહવા અને તકનીકી રાજદ્વારીને આગળ વધારવા માટે બીજી સંભવિત તક આપે છે.
ભારતે સતત એવા આબોહવા અભિગમની હિમાયત કરી છે જે વિકાસ પ્રાથમિકતાઓને આબોહવા પરિવર્તન ઘટાડા સાથે સંરેખિત કરે છે, જ્યારે નવીનીકરણીય ઉર્જા, ઉર્જા કાર્યક્ષમતા, ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ઇલેક્ટ્રિક ગતિશીલતા અને અન્ય સ્વચ્છ તકનીકોનો વિસ્તાર કરે છે.
SCO ગ્રીન ટેકનોલોજી કોરિડોરમાં ભાગીદારી ભારતને સૌર ઉર્જા ટેકનોલોજી, અવકાશ-આધારિત પર્યાવરણીય દેખરેખ, આબોહવા વ્યવસ્થાપન માટે ડિજિટલ જાહેર માળખા, ઉર્જા-કાર્યક્ષમ તકનીકો, ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ઇલેક્ટ્રિક ગતિશીલતા, બેટરી સંગ્રહ, આપત્તિ ચેતવણી પ્રણાલીઓ અને આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક કૃષિ જેવા ક્ષેત્રોમાં તેની ક્ષમતાઓનું પ્રદર્શન અને નિકાસ કરવામાં સક્ષમ બનાવી શકે છે.
તે ભારતીય કંપનીઓ અને સંશોધન સંસ્થાઓને મધ્ય એશિયા અને યુરેશિયાના બજારોમાં પ્રવેશ પણ પ્રદાન કરી શકે છે.
આખરે, પ્રસ્તાવિત ગ્રીન ટેકનોલોજી કોરિડોર SCO ને એકસાથે બે પડકારોનો સામનો કરવાની તક આપી શકે છે: અર્થતંત્રોને ડીકાર્બોનાઇઝ કરવાની જરૂરિયાત અને પહેલાથી ચાલી રહેલા આબોહવા પ્રભાવો સામે સ્થિતિસ્થાપકતા બનાવવાની જરૂરિયાત.
વૈશ્વિક આબોહવા દૃષ્ટિકોણ પરિસ્થિતિની તાકીદ પર ભાર મૂકે છે. WMO અપેક્ષા રાખે છે કે આ દાયકાના અંત સુધી તાપમાન ઐતિહાસિક રીતે ઉચ્ચ સ્તરે રહેશે, જ્યારે UN પર્યાવરણ કાર્યક્રમના અંદાજો સૂચવે છે કે વર્તમાન રાષ્ટ્રીય પ્રતિબદ્ધતાઓ વિશ્વને 1.5°C માર્ગ પર મૂકવા માટે અપૂરતી રહે છે. તે જ સમયે, સ્વચ્છ ઉર્જા અર્થતંત્ર ઝડપથી વિસ્તરી રહ્યું છે, IEA 2026 સુધીમાં સ્વચ્છ ઉર્જા રોકાણ $2.2 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ લગાવી રહ્યું છે.
SCO નો પડકાર અને તક તેનો ગ્રીન ટેકનોલોજી કોરિડોર આ પરિવર્તનનો અભિન્ન ભાગ બને તે સુનિશ્ચિત કરવામાં રહેલો છે.
આ પણ વાંચો:
