સ્થાનિક આકાંક્ષાઓને કચડતા PoKમાં જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકો સામે વધતો રોષ
લેખક અનુસાર, આ વધતો અસંતોષ PoKમાંથી કાર્યરત આતંકવાદી સંગઠનોને પણ અસર કરી શકે છે, જે એક સમયે આ પ્રદેશને સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન તરીકે ઉપયોગ કરતા હતા
By Bilal Bhat
Published : August 9, 2026 at 3:37 PM IST
પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળના કાશ્મીર (PoK)ના રાવલકોટ અને તેની આસપાસના વિસ્તારો સતત ખોટાં કારણોસર સમાચારોમાં રહ્યા છે. અહીં સતત વિરોધ પ્રદર્શનો થઈ રહ્યાં છે અને 27 જુલાઈથી 1 ઑગસ્ટ દરમિયાન પરિસ્થિતિ કાબૂ બહાર જતી રહી હતી. કેટલાક સ્થળોએ પ્રદર્શનકારીઓએ સુરક્ષા દળોના વાહનોને આગ ચાંપી હતી, જ્યારે સુરક્ષા દળોએ પણ અનેક સ્થળોએ ગોળીબાર કર્યો હતો. બંને પક્ષે જાનહાનિના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા અને તણાવનું વાતાવરણ યથાવત રહ્યું હતું.
આ અસંતોષ લાંબા સમયથી અંદરખાને ઉકળતો હતો. ખાસ કરીને જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકો રાજકીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં વધુ પ્રભાવશાળી બન્યા ત્યારથી આ સ્થિતિ વધુ સ્પષ્ટ થઈ હતી. આ રાજકીય ચર્ચા ધીમે ધીમે પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રીય રાજકીય નેરેટિવ સાથે વધુ સુસંગત બનતી ગઈ, જેના કારણે સ્થાનિક અને પ્રાદેશિક આકાંક્ષાઓને નુકસાન પહોંચ્યું.
2020માં પાકિસ્તાનના સ્વાયત્ત પ્રદેશ ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાનનો વિશેષ દરજ્જો ઘટાડવા અંગેની ચર્ચા તેજ થતાં આ અસંતોષ વધુ સ્પષ્ટ રીતે સામે આવ્યો હતો.
ઇસ્લામાબાદના રાજકીય અને સત્તાધારી વર્ગમાં આ સ્વાયત્ત વિસ્તારોને પાકિસ્તાનના પ્રાંતોમાં ફેરવવા અંગે ચાલી રહેલી ચર્ચાઓએ પણ લોકોના રોષમાં વધુ વધારો કર્યો હતો.
2019માં જમ્મુ-કાશ્મીરમાં કલમ 370 નાબૂદ કરવામાં આવ્યા બાદ તેની તાત્કાલિક અસર સરહદની બીજી તરફ પણ જોવા મળી હતી. તેના પગલે ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન અને પાકિસ્તાનના કબજા હેઠળના કાશ્મીર (PoK)ના અન્ય વિસ્તારોમાં સ્થાનિક રાજકીય પક્ષો વધુ નિર્ભય બન્યા હતા. તેમણે ખુલ્લેઆમ પાકિસ્તાન અને તેની નીતિઓ વિરુદ્ધ અવાજ ઉઠાવવાનું શરૂ કર્યું હતું.
આ વિસ્તારોને પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રીય રાજકીય અને બંધારણીય માળખામાં વધુ ઊંડાણપૂર્વક સામેલ કરવાના પ્રયાસોએ વિરોધની એક નવી લહેરને જન્મ આપ્યો. ઇસ્લામાબાદના સત્તાધારી વર્ગમાં આ વિસ્તારોનો સ્વાયત્ત દરજ્જો છીનવી લેવા અંગેની ચર્ચાઓએ લોકોના રોષને વધુ ભડકાવ્યો હતો. બંને પ્રદેશોને વિશેષ દરજ્જો પ્રાપ્ત છે અને તેમને પાકિસ્તાનના પ્રાંતોમાં ફેરવવામાં આવે તો તેમનો આ વિશેષ દરજ્જો ઘટી જશે તથા તેઓ અસરકારક રીતે પાકિસ્તાનના મુખ્ય પ્રાંતીય માળખાનો હિસ્સો બની જશે.
જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી આવેલા લોકો મોટાભાગે પાકિસ્તાનના રાજકીય એજન્ડા સાથે જોડાયેલા રહ્યા હોવાથી, PoKના સ્થાનિક લોકો ધીમે ધીમે એ હકીકત સમજવા લાગ્યા છે કે પાકિસ્તાન આ પ્રદેશ અંગે જે પણ નિર્ણય લેવા માગે, તે સરળતાથી અમલમાં મૂકી શકે છે. તેનું મુખ્ય કારણ આ વિસ્તાર પર પાકિસ્તાનનું નિયંત્રણ અને વિવિધ માધ્યમો દ્વારા પ્રાદેશિક સત્તાઓને નબળી પાડવાની તેની ક્ષમતા છે.
આવા જ એક માધ્યમ તરીકે PoKની વિધાનસભામાં જમ્મુ-કાશ્મીરના શરણાર્થીઓ માટે અનામત રાખવામાં આવેલી 12 બેઠકોનો ઉલ્લેખ થાય છે. જમ્મુ અને કાશ્મીર એમ બંને વિસ્તારો માટે છ-છ બેઠકો અનામત છે. આ 12 બેઠકો લગભગ દરેક ચૂંટણીમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે.
PoKની વિધાનસભામાં કુલ 53 બેઠકો છે, જેમાંથી 45 બેઠકો પર સીધી ચૂંટણી યોજાય છે, જ્યારે બાકીની બેઠકો અનામત રાખવામાં આવી છે.
જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી આવેલા શરણાર્થીઓ પાકિસ્તાનના અન્ય વિસ્તારોમાં વસવાટ કરતા આવ્યા છે અને PoK વિધાનસભાની આ અનામત બેઠકો મારફતે રાજકીય પ્રભાવનો ઉપયોગ કરતા રહ્યા છે. તેઓ ઘણીવાર PoK વિધાનસભામાં પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રીય રાજકીય પક્ષોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા જોવા મળ્યા છે. આ વખતે પણ હાલમાં ચાલી રહેલી ચૂંટણીમાં પાકિસ્તાન મુસ્લિમ લીગ (નવાઝ) એટલે કે PML-Nને મોટો ફાયદો મળતો જોવા મળી રહ્યો છે. ચૂંટણીનો અંતિમ તબક્કો 10 ઑગસ્ટે યોજાવાનો છે. બિલાવલ ભુટ્ટોની પાકિસ્તાન પીપલ્સ પાર્ટી (PPP) પાછળ ચાલી રહી છે અને તેને ઓછી બેઠકો મળતી દેખાઈ રહી છે.
સ્થાનિક સંગઠન જોઇન્ટ અવામી એક્શન કમિટી (JAAC), જેને પ્રતિબંધિત કરવામાં આવી છે, તેણે આ ચૂંટણીનો બહિષ્કાર કર્યો હતો. 2023માં રચાયેલી JAAC સ્થાનિક લોકોની આકાંક્ષાઓ માટે એક મજબૂત અવાજ તરીકે ઉભરી આવી છે. સંગઠને વિકાસલક્ષી અને નાગરિક સુવિધાઓ સંબંધિત મુદ્દાઓને લઈને અનેક અભિયાનો ચલાવ્યાં છે. તેની મુખ્ય માગણીઓમાંની એક જમ્મુ-કાશ્મીરના શરણાર્થીઓ માટેની અનામત બેઠકો નાબૂદ કરવાની છે.
PoK લાંબા સમયથી આતંકવાદી ગતિવિધિઓનું કેન્દ્ર પણ રહ્યું છે. હિઝબુલ મુજાહિદ્દીન જેવા આતંકવાદી સંગઠનોએ આ વિસ્તારમાં પોતાના ઠેકાણા જાળવી રાખ્યા છે. ત્રણ દાયકાથી બિન-રાજ્ય પક્ષો તરીકે કાર્યરત આતંકવાદી સંગઠનોને આશ્રય આપ્યા બાદ હવે આ પ્રદેશ જાણે સંતૃપ્તિના તબક્કે પહોંચી ગયો હોય તેવું લાગી રહ્યું છે. PoKનો મોટો હિસ્સો લાંબા સમય સુધી આવા સંગઠનો માટે સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન રહ્યો હતો અને શરૂઆતના તબક્કામાં તેમને સ્થાનિક સ્તરે નોંધપાત્ર સમર્થન પણ મળ્યું હતું. આ પ્રદેશમાં યોજાતી ચૂંટણીઓ પણ મોટાભાગે શાંતિપૂર્ણ રહી હતી.
ચૂંટણીનો બીજો તબક્કો મુઝફ્ફરાબાદમાં યોજાયો હતો, જ્યાં 12 અનામત બેઠકો માટે ચૂંટણી યોજાઈ હતી. સમગ્ર મુઝફ્ફરાબાદ વિસ્તારમાં આવેલા કુલ 1,483 મતદાન મથકોમાંથી માત્ર 209 મતદાન મથકોને સામાન્ય જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા. બાકીના મતદાન મથકોને ચૂંટણી પંચ દ્વારા અતિસંવેદનશીલ અથવા સંવેદનશીલ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા હતા.
આ સ્થિતિ એ વાતની સ્પષ્ટ યાદ અપાવે છે કે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પણ મતવિસ્તારોને જોખમના સ્તર પ્રમાણે વર્ગીકૃત કરવામાં આવતા હતા. ખાસ કરીને કાશ્મીરના 10 જિલ્લાઓમાં મોટી સંખ્યામાં વિસ્તારો અતિસંવેદનશીલ અથવા સંવેદનશીલ કેટેગરીમાં આવવાની શક્યતા રહેતી.
જમ્મુ-કાશ્મીરમાં યોજાયેલી છેલ્લી ચૂંટણીઓ મોટાભાગે શાંતિપૂર્ણ રહી હતી અને મોટા ભાગના મતદાન મથકો પર સામાન્ય વાતાવરણ જોવા મળ્યું હતું. હવે એવું લાગી રહ્યું છે કે શાંતિમાંથી હિંસા તરફનું પરિવર્તન PoK તરફ ખસ્યું છે, જ્યાં લોકો ધીમે ધીમે પાકિસ્તાન વિરુદ્ધ થઈ રહ્યા છે. આ સ્થિતિ ઘણી હદ સુધી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં અગાઉ જોવા મળેલી પરિસ્થિતિ જેવી જ છે.
PoKનું મુઝફ્ફરાબાદ એક સમયે કાશ્મીરના એવા લોકો માટેનું મુખ્ય સ્થળ હતું, જેઓ ટૂંકા સમય માટે રહેવા અથવા કાયમી વસવાટ માટે સરહદ પાર જતા હતા. નિયંત્રણ રેખા (LoC) પારથી આવતા આવા લોકોને ત્યાં પરંપરાગત રીતે ઉષ્માભર્યું સ્વાગત મળતું હતું.
સરહદ પાર કરીને બીજી તરફ ગયેલા લોકો મોટાભાગે પાકિસ્તાનના વિવિધ વિસ્તારોમાં સ્થાયી થયા હતા અને ત્યાંના રાષ્ટ્રીય રાજકીય પક્ષો સાથે તેમની રાજકીય નિકટતા વિકસતી ગઈ હતી. આ 12 બેઠકો ઐતિહાસિક રીતે PoK વિધાનસભામાં નિર્ણાયક રહી છે અને પરિણામે આ પ્રદેશમાં પાકિસ્તાન સ્થિત રાજકીય પક્ષોની સરકારો બનતી રહી છે.
કાશ્મીરીઓ પ્રત્યે વ્યાપક સ્તરે ક્યારેય નારાજગી જોવા મળી નહોતી, કારણ કે સમગ્ર પાકિસ્તાનમાં લોકો તેમજ ઇસ્લામાબાદની એક પછી એક સરકારોએ કાશ્મીરના અલગતાવાદી આંદોલનને સમર્થન આપ્યું હતું.
PoKના લોકો માટે જમ્મુ-કાશ્મીરમાંથી આવેલા સ્થળાંતરિત લોકોની વિરુદ્ધ જવું વિશ્વાસઘાત સમાન હોત. તેનું કારણ એ છે કે પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રીય રાજકીય પક્ષોએ ઐતિહાસિક રીતે કાશ્મીરના નામે મત મેળવ્યા છે અને ઘણીવાર કાશ્મીરને પાકિસ્તાનની ‘જગ્યુલર વેઇન’ એટલે કે ‘ગળાની નસ’ તરીકે ઓળખાવ્યું છે.
PoK વિધાનસભામાં જમ્મુ-કાશ્મીરના શરણાર્થીઓની રાજકીય ભૂમિકા અંગે પણ સ્થાનિક લોકોમાં નારાજગી વધી રહી છે. સ્થાનિક લોકોનું માનવું છે કે અનામત બેઠકોની વ્યવસ્થા હેઠળ વિધાનસભામાં પહોંચતા આ 12 સભ્યો PoKના લોકોની આકાંક્ષાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા નથી. તેના બદલે, તેઓ આ પર્યાવરણીય અને રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ પ્રદેશમાં પાકિસ્તાનના રાજકીય દૃષ્ટિકોણનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હોવાનું માનવામાં આવે છે.
આ નારાજગી PoKના વિવિધ વિસ્તારોમાં રહેતા આતંકવાદી સંગઠનોના કમાન્ડરો અને તેમના કાર્યકરો પર પણ નોંધપાત્ર અસર પાડી શકે છે. અત્યાર સુધી તેઓ આ પ્રદેશમાં મોટા ભાગે પોતાને સુરક્ષિત અનુભવતા આવ્યા છે. પરંતુ સ્થાનિક લોકોમાં વધી રહેલો રોષ અને અસંતોષ આ વિભાજનને વધુ ઊંડું કરી શકે છે અને ભવિષ્યમાં આંતરિક સંઘર્ષની સ્થિતિ પણ ઊભી થઈ શકે છે.
મોટાભાગના કમાન્ડરો અને તેમના કાર્યકરો ભારતીય સુરક્ષા એજન્સીઓની વૉન્ટેડ યાદીમાં છે અને તેમની પાસે સ્થાનિક સમર્થન સિવાય ક્યાંય જવાનો વિકલ્પ નથી. આતંકવાદની શરૂઆતથી જ તેમને આ પ્રદેશમાં સ્થાનિક લોકોનું સમર્થન મળતું આવ્યું છે.
આ સંગઠનો અને તેમના કમાન્ડરો માટે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવું જાણે એવા તળાવમાં સંઘર્ષ કરવા જેવું છે, જેમાં તળાવમાં રહેલું પાણી સ્થાનિક સમર્થનની માત્રાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. જેમ જેમ આ સ્થાનિક સમર્થન ઘટતું જશે, તેમ તેમ તેમનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની અને પોતાની ગતિવિધિઓ ચલાવવાની ક્ષમતા પર પણ વધુ દબાણ આવી શકે છે.
આ પણ વાંચો:
