ટ્રમ્પના ચીન પ્રવાસ બાદ ક્વાડની બેઠક, જાણો ભારત માટે કેટલી મહત્ત્વપૂર્ણ

નવી દિલ્હી: ભારત દ્વારા 26 મેના રોજ યોજાનારી ક્વાડ વિદેશ મંત્રીઓની બેઠક, એવા સમયે યોજાઇ રહી છે જ્યારે દક્ષિણ ચીન સાગર અને તાઇવાન સ્ટ્રેટથી લઇને હિંદ મહાસાગર અને પશ્ચિમ એશિયા સુધી વધતી જતી ભૂરાજકીય ઉથલપાછલ વધી રહી છે.

આ પૃષ્ઠભૂમિમાં, નવી દિલ્હીમાં યોજાનારી બેઠકમાં ભારત-પેસિફિક વ્યૂહાત્મક માળખાના મુખ્ય સ્તંભ તરીકે ક્વાડની ભૂમિકાને વધુ મજબૂત બનાવવાની અપેક્ષા છે. શનિવારે અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી માર્કો રૂબિયો અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચે થયેલી વાતચીતથી રાજદ્વારી ગતિને વધુ મજબૂતી મળી છે જેમાં પ્રાદેશિક સુરક્ષા સમીકરણોમાં ભારતની કેન્દ્રીય ભૂમિકા પર વોશિંગ્ટનના વધતા ભારને ઉજાગર કરવામાં આવ્યું છે.

શનિવારની બેઠક બાદ વડાપ્રધાન કાર્યાલય (PMO) દ્વારા જાહેર એક નિવેદન અનુસાર, માર્કો રૂબિયોએ વડાપ્રધાનને સંરક્ષણ, વ્યૂહાત્મક ટેકનોલોજી, વેપાર અને રોકાણ, ઊર્જા સુરક્ષા, કનેક્ટિવિટી, શિક્ષણ અને જનસંબંધો સહિત વિવિધ ક્ષેત્રોમાં દ્વિપક્ષીય સહયોગમાં સતત પ્રગતિ વિશે માહિતી આપી હતી.

એક કલાકથી વધુ ચાલેલી આ બેઠક બાદ વડાપ્રધાન કાર્યાલયે જણાવ્યું હતું કે, "માર્કો રૂબિયોએ પશ્ચિમ એશિયાની પરિસ્થિતિ સહિત વિવિધ પ્રાદેશિક અને વૈશ્વિક મુદ્દાઓ પર અમેરિકાનો દૃષ્ટિકોણ શેર કર્યો હતો. વડાપ્રધાને શાંતિ પ્રયાસો માટે ભારતના સતત સમર્થનની પુષ્ટી કરી અને સંવાદ અને કૂટનીતિના માધ્યમથી સંઘર્ષોના શાંતિપૂર્ણ સમર્થનના આહવાનને દોહરાવ્યું હતું."

એક મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાક્રમમાં, માર્કો રૂબિયોએ મોદીને નજીકના ભવિષ્યમાં વ્હાઇટ હાઉસ આવવાનું આમંત્રણ પણ આપ્યું હતું. બેઠક બાદ ભારતમાં અમેરિકન રાજદૂત સર્જિયો ગોરે પોતાના ટ્વિટર હેન્ડલ પર પોસ્ટ કરતા લખ્યુ, "સમાચાર! વિદેશ મંત્રી માર્કો રૂબિયોએ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ તરફથી વડાપ્રધાન મોદીને નજીકના ભવિષ્યમાં વ્હાઇટ હાઉસ આવવાનું આમંત્રણ આપ્યું છે!"

નવી દિલ્હી માટે ક્વાડ મંત્રીસ્તરીય બેઠકની યજમાની કરવી ભારતની વધતી વૈશ્વિક પ્રતિષ્ઠાનું પ્રતીક હોવાની સાથે સાથે હિન્દ-પ્રશાંત-ભૂ રાજકારણને આકાર આપવામાં તેના વધતા પ્રભાવના સંકેત પણ છે. વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા જાહેર એક અલગ નિવેદન અનુસાર, એક સ્વતંત્ર અને ખુલ્લા હિન્દ-પ્રશાંત માટે ક્વાડના દૃષ્ટિકોણ અનુરૂપ, ભારત, અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયાના વિદેશ મંત્રી ગયા વર્ષે જુલાઇમાં વોશિંગ્ટનમાં થયેલી ચર્ચાઓને આગળ વધારશે.

મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે, "તેઓ પ્રાથમિકતા ક્ષેત્રોમાં ક્વાડ સહયોગને આગળ વધારવા, ચાલુ ક્વાડ પહેલ પર પ્રગતિની સમીક્ષા કરવા અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં તાજેતરના વિકાસ અને પરસ્પર ચિંતાના અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ પર ચર્ચા કરશે."

ઓસ્ટ્રેલિયાના વિદેશ મંત્રી પેની વોંગ અને જાપાનના વિદેશ મંત્રી તોશિમિત્સુ મોટેગી 26મેએ યોજાનારી બેઠકમાં જયશંકર અને રૂબિયો સાથે સામેલ થશે. ક્વાડ 2004ના વિનાશક હિંદ મહાસાગર સુનામી પછી માનવતાવાદી સહયોગમાં ઉદ્દભવ્યું હતું. ભારત, અમેરિકા, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયાએ આફત રાહત કામના સમન્વય માટે 'સુનામી કોર ગ્રુપ'ની રચના કરી હતી જેમાં પ્રાદેશિક સંકટમાં પ્રભાવી સહયોગ કરવાની ક્ષમતાનું પ્રદર્શન થયું હતું.

આ ગ્રુપ ધીમે ધીમે એક વ્યાપક વ્યૂહાત્મક અવધારણામાં વિકસિત થયું. જાપાનના પૂર્વ વડાપ્રધાન શિંજો આબે ક્વાડની અવધારણાના મુખ્ય રચનાકારમાંથી એક તરીકે ઉભરી આવ્યા હતા, જેમણે હિંદ મહાસાગર અને પેસિફિક મહાસાગરોને જોડતા 'લોકશાહી સુરક્ષા ઘેરા'ની હિમાયત કરી હતી. તેમનો અભિગમ દરિયાઇ સંસાધનોનું રક્ષણ કરવા અને ઇન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્ર ખુલ્લું, સ્થિર અને નિયમ આધારિત રહે તેની ખાતરી કરવા પર કેન્દ્રિત હતો.

જોકે, ક્વાડની શરૂઆતની ગતિ 2008માં અટકી ગઇ હતી જ્યારે વડાપ્રધાન કેવિન રૂડના નેતૃત્ત્વમાં ઓસ્ટ્રેલિયાએ ચીનને ઉકસાવવા અને કેનબરાના બેઇજિંગ સાથે ઊંડા આર્થિક સંબંધને ખતરામાં નાખવાની ચિંતાઓને કારણે આ વ્યવસ્થાથી ખુદને અલગ કરી દીધા હતા.

નાટકીય રીતે બદલાતા પ્રાદેશિક સુરક્ષા વાતાવરણને પગલે 2017માં આ જૂથનું પુનર્જીવન થયું. દક્ષિણ ચીન સાગરમાં ચીનની વધતી જતી લશ્કરી હાજરી, વધતી જતી નૌકાદળની આક્રમકતા અને રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગના બેલ્ટ એન્ડ રોડ એનિશિયેટિવ (BRI)ના વ્યૂહાત્મક પરિણામોએ ચાર લોકશાહી દેશો વચ્ચે નવેસરથી સંકલનને પ્રોત્સાહન આપ્યું.

આ પુનરુત્થાન જાપાન દ્વારા સમર્થિત અને બાદમાં રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પના નેતૃત્ત્વમાં અમેરિકા દ્વારા અપનાવવામાં આવેલી "સ્વતંત્ર અને ખુલ્લા ઇન્ડો-પેસિફિક" અવધારણાના ઉદય સાથે થયુ હતું. 2017માં મનીલામાં આયોજિત દક્ષિણ પૂર્વ એશિયાઇ રાષ્ટ્ર સંઘ (આસિયાન) શિખર સમ્મેલનમાં ક્વાડની ઔપચારિક પુન:શરૂઆતે ઇન્ડો-પેસિફિકના સૌથી પ્રભાવશાળી વ્યૂહાત્મક સ્ટેજજમાંથી એકના રૂપમાં તેના પરિવર્તનની શરૂઆત તરીકે ચિન્હિત કરે છે. આવતા અઠવાડિયે ક્વાડ વિદેશ મંત્રીઓની બેઠકનું આયોજન કરીને, ભારત એક મુખ્ય ઇન્ડો-પેસિફિક શક્તિ અને ક્વાડ ફ્રેમવર્કના અનિવાર્ય સ્તંભ તરીકે પોતાનું સ્થાન મજબૂત કરી રહ્યું છે.

નવી દિલ્હીની વ્યૂહાત્મક સંતુલન વ્યૂહરચના- પશ્ચિમ લોકશાહીઓ સાથે સંબંધોને ગાઢ બનાવતી વખતે વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા જાળવી રાખવાની - વૈશ્વિક ભૂરાજનીતિમાં ભારતનું મહત્વ વધાર્યું છે. મહત્ત્વપૂર્ણ હિંદ મહાસાગર દરિયાઈ માર્ગો પર ભારતની ભૌગોલિક સ્થિતિ તેને દરિયાઈ સુરક્ષા ગણતરીઓના કેન્દ્રમાં રાખે છે. વૈશ્વિક પુરવઠા શ્રેણીઓ અને ઉર્જા માર્ગોની અસુરક્ષા અંગે વધતી ચિંતાઓ વચ્ચે, ભારતને વધુને વધુ એક સ્થિર બળ તરીકે જોવામાં આવે છે જે ભારત-પ્રશાંત સુરક્ષા સ્થાપત્યને આકાર આપવા સક્ષમ છે.

આ બેઠકમાં નવી દિલ્હીના નાના પક્ષ જૂથો સાથે વધતા જતા જોડાણ પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે જે લશ્કરી પ્રતિબદ્ધતાઓને બંધનકર્તા બનાવ્યા વિના ભારતીય વ્યૂહાત્મક હિતોને આગળ ધપાવે છે. જ્યારે ક્વાડ શરૂઆતમાં ચીન સામે વ્યૂહાત્મક પ્રતિસંતુલન તરીકે ધ્યાન ખેંચતું હતું, તે આર્થિક સુરક્ષા, મહત્ત્વપૂર્ણ તકનીકો, માળખાગત સુવિધાઓ, આરોગ્ય સુરક્ષા અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતાને સમાવિષ્ટ કરતા વ્યાપક પ્લેટફોર્મમાં વિકસિત થયું છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં, ક્વાડએ સેમિકન્ડક્ટર સહયોગ, સપ્લાય ચેઇન્સ, દરિયાની નીચે કેબલ સુરક્ષા, વેક્સીન વિતરણ, મહત્ત્વપૂર્ણ ખનિજો અને કૃત્રિમ બુદ્ધિ અને ક્વોન્ટમ કોમ્પ્યુટિંગ જેવી ઉભરતી તકનીકો પર પહેલ શરૂ કરી છે.

આગામી સપ્તાની બેઠકમાં આ બિન લશ્કરી પરિણામો પર વધુ ચર્ચા થવાની અપેક્ષા છે, જે ક્વાડના ફક્ત સુરક્ષા બ્લોકને બદલે પ્રાદેશિક જાહેર હિતના રૂપમાં સ્થાન આપવાના પ્રયાસને દર્શાવે છે. જોકે, વર્તમાન ભૂ-રાજકીય પરિદ્રશ્યના સંદર્ભમાં ક્વાડ કેટલું અસરકારક રહેશે તે અંગે અટકળો ચાલુ છે.

અમેરિકન રાજકારણને નજીકથી અનુસરતા અનુભવી અમેરિકન પત્રકાર અને લેખક મયંક છાયાના મતે, ક્વાડ ભારતીય દ્રષ્ટિકોણથી ગમે તેટલું મહત્ત્વપૂર્ણ હોય, તે હાલમાં અમેરિકન દ્રષ્ટિકોણથી બહુ ઓછું મહત્વ ધરાવે છે.

છાયાએ શિકાગોથી ETV ભારતને ફોન પર જણાવ્યું હતું કે, "ખરેખર, ટ્રમ્પ વહીવટીતંત્રની વિદેશ નીતિની પ્રાથમિકતાઓના સંદર્ભમાં ક્વાડનું મહત્વ હાલમાં ઘટી ગયું છે, એવી દલીલ કરી શકાય છે.આ ઘટાડાનું એક મુખ્ય કારણ વોશિંગ્ટનનું માનવું છે કે બેઇજિંગ ઈરાન યુદ્ધને સમાપ્ત કરવામાં અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ફરીથી ખોલવામાં મદદ કરી શકે છે. બેઇજિંગમાં ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથેની તાજેતરની શિખર બેઠકમાં રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પનો સ્વર અત્યંત સમાધાનકારી હતો, જે તેમના ચીની સમકક્ષની કઠોર અને કંઈક અંશે દૂરની ભાષાથી તદ્દન વિપરીત છે."

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે બેઇજિંગ ક્વાડને અમેરિકા, ભારત, જાપાન અને ઓસ્ટ્રેલિયા વચ્ચેના ચતુર્ભુજ પ્રયાસ તરીકે જુએ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય ઓછામાં ઓછો ભારત-પ્રશાંત ક્ષેત્ર અને તેનાથી આગળ ચીનને સંપૂર્ણપણે કાબૂમાં રાખવાનો છે.

છાયાએ કહ્યું, "આવી સ્થિતિમાં, અને અમેરિકાને લાંબા સમયથી ચાલતા આ યુદ્ધને સમાપ્ત કરવા માટે ઈરાન પર દબાણ કરવા માટે ચીનની મદદની જરૂર છે, જે હવે તેના ત્રીજા મહિનામાં પ્રવેશી ગયું છે, તે શંકાસ્પદ લાગે છે કે ક્વાડ ભારત જેટલી હદ સુધી ઇચ્છે છે તેટલી હદ સુધી પુનર્જીવિત થશે. ચોક્કસપણે, અમેરિકા તેને તેના ભૂ-વ્યૂહાત્મક શસ્ત્રોમાંના એક તરીકે રાખવાનો વિકલ્પ જાળવી રાખશે, પરંતુ મને ગંભીર શંકા છે કે જૂથની સ્થિતિમાં કોઈ મોટો ફેરફાર થશે કે નહીં. હાલમાં, રાજદ્વારી મડાગાંઠ ચાલુ છે.”

જોકે, ઉદયપુર સ્થિત ઉસનાસ ફાઉન્ડેશન થિંક ટેન્કના રિસર્ચ એસોસિયેટ રુચિકા શર્માએ ક્વાડની અસરકારકતા અંગે કંઈક અંશે સકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ રાખ્યો. શર્માએ કહ્યું, “આગામી ક્વાડ વિદેશ મંત્રીઓની બેઠક માટે સચિવ રુબિયોની નવી દિલ્હીની મુલાકાત રાજદ્વારી રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકા-ઈરાન તણાવ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની આસપાસ અસ્થિરતા સાથે જોડાયેલી ઊર્જા ચિંતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને.”

તેમણે કહ્યું, “વડાપ્રધાન મોદીને વ્હાઇટ હાઉસની મુલાકાત માટે રુબિયોનું આમંત્રણ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને એવા સમયે જ્યારે અમેરિકા પાકિસ્તાનની નજીક જઈ રહ્યું હોય તેવું લાગે છે. નોંધનીય છે કે ક્વાડ બેઠક રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પની ચીનની મુલાકાત પછી થઈ રહી છે, જેને વ્યાપકપણે પ્રતીકાત્મક તરીકે જોવામાં આવે છે, ખાસ કરીને તાઇવાન પર સંભવિત ચીની આક્રમણ અને તાજેતરમાં તાઇપેઈને અમેરિકન શસ્ત્રોના વેચાણને સ્થગિત કરવાની વધતી જતી આશંકાઓને ધ્યાનમાં રાખીને.”

એકંદરે, નવી દિલ્હીમાં આગામી 2026માં યોજાનારી ક્વાડ વિદેશ મંત્રીઓની બેઠક એક સરળ રાજદ્વારી મેળાવડા કરતાં ઘણી વધારે છે. તે વધતી જતી ભૂ-રાજકીય અનિશ્ચિતતાના સમયે ઈન્ડો-પેસિફિકની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીમાંની એકના સતત સંસ્થાકીય મજબૂતીકરણનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

આ પણ વાંચો:

• અમેરિકાના વિદેશ મંત્રી રૂબિયોને મળ્યા PM મોદી, વ્હાઈટ હાઉસ આવવા માટે આપ્યું નિમંત્રણ
• વિશ્વમાં ભારતીય નારી શક્તિનો ડંકો, મેજર અભિલાષા બરાકને UN મિલિટરી જેન્ડર એડવોકેટ ઓફ ધ યર એવોર્ડ