નેપાળ અને તિબેટમાં પૂર : અચાનક આવેલી આ આપત્તિ પાછળ શું કારણો છે?

26 ઓગસ્ટ, 2026ની સવારે, લ્હેન્ડે ખોલા-ત્રિશુલી-નારાયણી નદી કોરિડોરમાં એક વિનાશક પૂર આવ્યું. માનવામાં આવે છે કે આ આપત્તિ કોઈ ગ્લેશિયર અથવા બરફ-ખડક ધસી પડવા અને સંભવતઃ ગ્લેશિયર તળાવ ફાટવાથી આવેલા પૂર (GLOF) ને કારણે સર્જાઈ હતી, જે રસુવાગઢી સીમા ચોકીથી લગભગ 20 કિલોમીટર ઉત્તર-પૂર્વમાં, તિબેટીયન (ચીની) સરહદ કિનારે આવેલું છે. પૂરનું મોજું — કેટલાક સ્થળોએ 8 થી 10 મીટર ઊંચું હોવાનું કહેવાય છે, જેમાં ત્રિશુલી નદી પર આવેલા ગલછી ખાતે 30 મિનિટમાં 9 મીટર અને માલેખુ ખાતે 7 મીટરના મોજાનો આવ્યા છે. આ વિનાશક ફ્લેશ ફ્લડમાં તિમુરે, રસુવાગઢી કસ્ટમ વિસ્તાર, સ્યાફ્રુબેસી (સ્યાબ્રુબેસી), મૈલુંગ, શાંતિબજાર અને બેત્રાવતી સહિત સમગ્ર બજાર વિસ્તારો તણાઈ ગયા. 12 જળવિદ્યુત પ્લાન્ટ, ઓછામાં ઓછા 19 મોટર પુલ અને લગભગ 40 કિલોમીટર રસ્તો નાશ પામ્યો.

નેપાળમાં આવેલા પૂરનું ચોક્કસ કારણ હજુ સુધી સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ થઈ શક્યું નથી. આ વિસ્તારમાંથી મળેલી સેટેલાઇટ તસવીરો અને તાજેતરના વરસાદના ડેટાની વિગતવાર તપાસ કરીને તે નક્કી કરવું જરૂરી છે કે શું કોઈ ગ્લેશિયરમાં અચાનક બરફ પીગળ્યો હતો. પ્રારંભિક આકારણીમાં આ વિસ્તારમાં આવેલા 4.4 ની તીવ્રતાના ભૂકંપને તેનું કારણ ગણાવાયું હતું, જેના કારણે સંભવતઃ ગ્લેશિયરનો આધાર તૂટી ગયો હતો.

જો કે, અમેરિકન જિયોલોજિકલ સર્વે (USGS) ના નવા અભ્યાસોએ આ ખ્યાલને ફગાવી દીધો છે અને ઘટનાનું કારણ પહાડોમાં હિમપ્રપાત અને ખડકો પડવાને ગણાવ્યું છે. આ આપત્તિ સંભવતઃ વરસાદ અથવા પીગળતા બરફના પાણીથી માટી અને બરફના થર અસ્થિર થવાને કારણે શરૂ થઈ હશે. નેપાળ રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન પ્રાધિકરણ (NDMA) એ જણાવ્યું કે આ ભૂસ્ખલન રસુવાગઢીમાં નેપાળ-ચીન સરહદથી લગભગ 20 કિલોમીટર ઉત્તર-પૂર્વમાં આવેલી લેન્ડે નદીમાં કાટમાળ પડવાને કારણે થયું હતું. હિમાલયનો દુર્ગમ ભૂપ્રદેશ સ્વાભાવિક રીતે આવી ઘટનાઓના જોખમને વધારી દે છે.

નેશનલ રિમોટ સેન્સિંગ સેન્ટર (NRSC) અનુસાર, આ આપત્તિનો ઉદ્ભવ તિબેટના પહાડોમાં થયો હતો. ભારતીય ભૂકંપ નેટવર્ક કેન્દ્રએ સવારે 8:22 વાગ્યે (IST) રસુવા વિસ્તાર (અક્ષાંશ 28.076° ઉત્તર, રેખાંશ 86.494° પૂર્વ) નજીક 10 કિલોમીટરની ઊંડાઈએ 4.9 ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ નોંધ્યો હતો. સંભવતઃ આ જ ભૂકંપને કારણે જીરક ગ્લેશિયર તૂટી પડ્યું હતું. બરફ અને ખડકોનો એક વિશાળ હિમપ્રપાત એક ઢાળવાળી પહાડી ખીણમાંથી નીચે આવી પડ્યો, જેના કારણે નદીનો કુદરતી પ્રવાહ અસ્થાયી રૂપે અવરોધાયો હતો. ત્યારબાદ, પાણી, કાદવ, ખડકો અને કાટમાળથી ભરેલું વિનાશક પૂર ત્રિશુલી નદીની ખીણમાં આવ્યું, જેના કારણે વ્યાપક તબાહી સર્જાઈ. વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા સેટેલાઇટ તસવીરોના વિશ્લેષણથી પુષ્ટિ થઈ છે કે આ પૂર ગ્લેશિયર તૂટી પડવા અને ત્યારબાદ થયેલા બરફ-ખડક હિમપ્રપાતને કારણે આવ્યું હતું. જો કે આવી ઘટનાઓને ઘણીવાર ગ્લેશિયર લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે - જ્યાં ભૂસ્ખલનના કાટમાળથી અવરોધાયેલા તળાવો ફાટી જાય છે. આવી જ એક ઘટના 2024 માં નેપાળમાં પહેલાથી જ બની ચૂકી છે.

આબોહવા પરિવર્તન એક મોટો ખતરો

આબોહવા પરિવર્તનને કારણે હિન્દુ કુશ હિમાલય ક્ષેત્રમાં ગ્લેશિયરોનું પીગળવું ઝડપી બની રહ્યું છે. હિમાલય, જ્યાં આર્કટિક અને એન્ટાર્કટિક બહાર બરફનો સૌથી મોટો ભંડાર છે, તેને દુનિયાનો "ત્રીજો ધ્રુવ" કહેવામાં આવે છે. તાપમાન વધવાની સાથે, ઊભા ઢોળાવો પર સદીઓ જૂનું પર્માફ્રોસ્ટ (થીજી ગયેલા ખડક, માટી અને બરફના સ્તરો) પીગળવા લાગે છે, જેના કારણે અચાનક કાટમાળ વહેવા લાગે છે. આ કોઈ અલગ ઘટના નથી. ભારતના ઉત્તરાખંડમાં 2021ની ચમોલી આપત્તિ, સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં ગ્લેશિયર તૂટી પડવાથી બ્લેટન ગામનો વિનાશ, જ્યોર્જિયાના એક પર્વતીય રિસોર્ટમાં 2023 માં થયેલા ભૂસ્ખલનમાં 33 લોકોના મોત — આ બધી ઘટનાઓ ગ્લેશિયરોના ઝડપથી પીગળતા વૈશ્વિક દૃશ્યની સાક્ષી છે.

શું આવી આપત્તિઓને રોકવાનો કોઈ ઉપાય છે

સ્વિટ્ઝર્લેન્ડમાં ગ્લેશિયર તૂટી પડવા દરમિયાન પણ, સચોટ પૂર્વ વોર્નિંગ સિસ્ટમે સમયસર સ્થળાંતર સુનિશ્ચિત કર્યું અને જાનમાલના નુકસાનને અટકાવ્યું. આધુનિક ટેકનોલોજી હવે નદીઓના જળસ્તર, ભારે વરસાદ અને ભૂકંપની ગતિવિધિનું વાસ્તવિક સમયમાં નિરીક્ષણ કરી શકે છે, જેનાથી મહત્વપૂર્ણ આગોતરી ચેતવણીઓ મળી શકે છે. જો કે, ઊંચા ખર્ચને કારણે વિકાસશીલ દેશો માટે આવી સિસ્ટમ સ્થાપિત કરવી એ એક મોટો પડકાર બની રહી છે. સારી વાત એ છે કે ગ્રીન ક્લાઈમેટ ફંડે ગયા વર્ષે નેપાળના મોનિટરિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને અપગ્રેડ કરવા માટે ભંડોળની જાહેરાત કરી હતી.

તાત્કાલિક આપત્તિના જોખમ ઉપરાંત, એક અન્ય ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે, તે છે પાણીની ઉપલબ્ધતા. આ ગ્લેશિયરો તે મુખ્ય નદીઓને પાણી આપે છે જે નેપાળ, ભારત, પાકિસ્તાન અને ચીનમાં અબજો લોકોને પીવાનું પાણી પૂરું પાડે છે. જો કે પીગળવાથી શરૂઆતમાં નદીઓનો પ્રવાહ વધી શકે છે, પરંતુ ગ્લેશિયરો સંકોચાવાથી સૂકી ઋતુમાં પાણીનો પુરવઠો ગંભીર રીતે ઘટી શકે છે. કાયમી ઉકેલ માત્ર ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનને ઝડપથી ઘટાડવામાં, પૂર્વ ચેતવણી પ્રણાલીઓમાં રોકાણ કરવામાં અને સંવેદનશીલ પર્વતીય વિસ્તારોમાં કડક દેખરેખ લાગુ કરવામાં રહેલો છે. જો કે આવા પગલાં આપત્તિઓને સંપૂર્ણપણે રોકી શકતા નથી, પરંતુ તેનાથી હજારો લોકોના જીવ બચાવી શકાય છે.

(ડિસ્ક્લેમર : આ લેખમાં વ્યક્ત કરાયેલા વિચારો લેખકના છે. અહીં વ્યક્ત કરાયેલા તથ્યો અને વિચારો ETV Bharat ના વિચારોને પ્રતિબિંબિત કરતા નથી.)

આ પણ વાંચો...

1. નેપાળમાં પૂરથી તારાજી, ગુમ થયેલા ભારતીય પ્રવાસીઓ માટે વડોદરાના સાંસદની પહેલ, સાંસદ કાર્યાલયે હેલ્પલાઈન સેવા શરૂ કરી
2. નેપાળ પૂરમાં ફસાયું ઈશા ફાઉન્ડેશનના 77 લોકો, સદગુરુ જગ્ગી વાસુદેવે ચિંતા વ્યક્ત કરી