ગ્બોબલ વૉર્મિંગની ભારતીય ચોમાસા પર અસર, સંભાવિત સુપર અલ નીનોથી શીખવાલાયક સબક અને ભવિષ્ય માટેની ચેતવણી

દર વર્ષે જ્યારે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું સમગ્ર ભારતમાં આગળ વધે છે, ત્યારે લાખો ખેડૂતો આશાભરી નજરે આકાશ તરફ જુએ છે. પ્રથમ વરસાદ વાવણીના નિર્ણયો, જળાશયોમાં પાણીના સંગ્રહ, ભૂગર્ભ જળના પુનર્ભરણ, જલવિદ્યુત ઉત્પાદન અને ગામડાંની આજીવિકા પર અસર કરે છે. ભારતમાં ચોમાસું માત્ર એક હવામાન પ્રણાલી નથી; તે ખેતી, જળ સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિરતાનો આધારસ્તંભ છે.

આ ચોમાસાની પ્રણાલી પર ભારતની નિર્ભરતા અત્યંત ઊંચી છે. જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન સક્રિય રહેતું દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું ભારતના વાર્ષિક વરસાદનો આશરે 80 ટકા હિસ્સો પૂરો પાડે છે અને ખરીફ પાકની ઋતુ માટે જીવનદોરી સમાન છે. ઑક્ટોબરથી ડિસેમ્બર દરમિયાન ચાલતું ઉત્તર-પૂર્વી ચોમાસું પણ તમિલનાડુ, દક્ષિણ આંધ્ર પ્રદેશ અને રાયલસીમાના કેટલાક વિસ્તારો માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ વરસાદ ખેતીને પોષણ આપે છે, નદીઓ અને તળાવોમાં પાણી ભરે છે, ભૂગર્ભ જળસ્તરને વધારે છે, જળવિદ્યુત ઉત્પાદન જાળવી રાખે છે અને ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવ તથા આર્થિક વૃદ્ધિ પર અસર કરે છે. આ રીતે, ભારતનું ચોમાસું માત્ર વરસાદનો એક સમયગાળો નથી, પરંતુ એક જટિલ ઋતુઆધારિત જળચક્ર છે, જે એક અબજથી વધુ લોકોના જીવનને આધાર પૂરો પાડે છે.

વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ, ચોમાસું જમીન અને સમુદ્ર વચ્ચેના અસમાન ઉષ્મીકરણને કારણે પવનની દિશામાં થતી ઋતુગત ઉલટફેરથી સંચાલિત થાય છે. ઉનાળામાં ભારતની જમીન આસપાસના સમુદ્રોની સરખામણીએ વધુ ઝડપથી ગરમ થાય છે, જેના પરિણામે એક વિશાળ નીચા દબાણનો વિસ્તાર સર્જાય છે. આ વિસ્તાર અરબી સમુદ્ર અને બંગાળની ખાડીમાંથી ભેજયુક્ત પવનોને પોતાની તરફ ખેંચે છે.

કોલકાત્તામાં ધોધમાર વરસાદ બાદનું દૃશ્ય (ANI)

આ પવનો નીચલા સ્તરના જેટ પ્રવાહ (વાયુમંડળની નીચલી સપાટીઓમાં વહેતી પવનની ઝડપી ધારા), ચોમાસું ટ્રફ (લાંબો નીચા દબાણનો પટ્ટો) અને તિબેટીયન પટારના ઉષ્મીય પ્રભાવથી પ્રેરિત થાય છે. આ તમામ પરિબળો મળીને પૃથ્વી પરની સૌથી શક્તિશાળી વરસાદી પ્રણાલીઓમાંની એકનું નિર્માણ અને સંવર્ધન કરે છે.

જોકે ચોમાસાની પ્રણાલી વિશ્વના અનેક વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે, જેમાં આફ્રિકા, ઑસ્ટ્રેલિયા અને પૂર્વ એશિયાનો સમાવેશ થાય છે, તેમ છતાં ભારતીય ચોમાસું સૌથી વધુ શક્તિશાળી અને પ્રભાવશાળી માનવામાં આવે છે. વિશ્વની લગભગ અડધી વસ્તી ચોમાસા પર આધારિત વિસ્તારોમાં રહે છે, પરંતુ ભારત જેટલી નિર્ભરતા બહુ ઓછા દેશો ચોમાસાના વરસાદ પર રાખે છે.

2026ના ચોમાસા પર વિશેષ ધ્યાન આપવાની જરૂર શા માટે છે?

આ વર્ષે ચોમાસા અંગેની ચર્ચા વધુ મહત્વપૂર્ણ બની છે, કારણ કે હવામાન વૈજ્ઞાનિકો 2026 દરમિયાન મજબૂત અલ નીનો (El Niño) ઘટનાના વિકાસની સંભાવનાને નજીકથી નિરીક્ષણ કરી રહ્યા છે. અલ નીનો એક ઋતુગત હવામાન ઘટના છે, જે વિશ્વના અનેક વિસ્તારોમાં સરેરાશ કરતાં વધુ અથવા ઓછી વરસાદી સ્થિતિઓ સર્જાવાની શક્યતા વધારવા સાથે સંકળાયેલી છે.

ભૂતકાળમાં, અલ નીનો ધરાવતા વર્ષો ભારતમાં ઘણીવાર નબળા ચોમાસાના વરસાદ સાથે જોડાયેલા રહ્યા છે. તેથી સ્વાભાવિક રીતે જ ઘણા ખેડૂતો અને નીતિ નિર્માતાઓ એક સરળ પ્રશ્ન પૂછે છે: શું ગરમ થતી જતી આબોહવામાં ચોમાસું ભારતને અગાઉની જેમ સહારો આપતું રહેશે?

2026ના ચોમાસાને માત્ર એક ઋતુગત આગાહી તરીકે નહીં, પરંતુ ખેતી, જળ વ્યવસ્થાપન અને આપત્તિ-તૈયારી માટેની આબોહવા જોખમની ચેતવણી તરીકે પણ જોવું જોઈએ.

પ્રયાગરાજમાં ઉનાળાના દિવસે સંગમ વિસ્તારમાં નળ પર તરસ છીપાવતા વ્યક્તિ (ANI)

ભારત હવામાન વિભાગ (IMD)ના તાજેતરના લાંબા ગાળાના પૂર્વાનુમાન (Long Range Forecast - LRF) અનુસાર, જૂનથી સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન ભારતમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો રહેવાની શક્યતા છે. અનુમાન મુજબ વરસાદ દીર્ઘકાલીન સરેરાશ (Long Period Average - LPA)ના લગભગ 90 ટકા જેટલો રહેશે, જેમાં ±4 ટકા મોડેલ ભૂલ (Model Error)ની સંભાવના દર્શાવવામાં આવી છે.

હાલમાં સમગ્ર ભારત માટે ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન LPA 87 સેન્ટીમીટર છે. તેથી આ અનુમાન મુજબ કુલ વરસાદ આશરે 78 સેન્ટીમીટર જેટલો થઈ શકે છે, જે લાંબા ગાળાની સરેરાશ કરતાં લગભગ 9 સેન્ટીમીટર ઓછો છે.

સંભાવનાત્મક સંકેતો (Probability Signal) પણ એટલાં જ મહત્વપૂર્ણ છે. IMDના અંદાજ પ્રમાણે સમગ્ર દેશમાં સામાન્ય કરતાં ઓછો અથવા ખૂબ ઓછો વરસાદ થવાની 84 ટકા શક્યતા છે.

મોનસૂન, જ્યાં ચોમાસા દરમિયાન સૌથી વધુ વરસાદ પડે છે અને જેમાં વરસાદ આધારિત ખેતીવાળા ઘણા વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે, ત્યાં પણ સામાન્ય કરતાં ઓછો વરસાદ થવાની સંભાવના છે. ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત, મધ્ય ભારત અને દક્ષિણ દ્વીપકલ્પીય ભારત વધુ સંવેદનશીલ અને જોખમગ્રસ્ત દેખાઈ રહ્યા છે, જ્યારે ઉત્તર-પૂર્વ ભારત અને પૂર્વીય દ્વીપકલ્પીય ભારતના કેટલાક વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદ થવાની સંભાવના વધારે છે.

અલ નીનોનું જોખમ: ગભરાશો નહીં, તૈયારી રાખો

વિકસિત થઈ રહેલી અલ નીનો (El Niño) પરિસ્થિતિ આ ચિંતાને વધુ ગાઢ બનાવી રહી છે. અલ નીનોની ઓળખ મધ્ય અને પૂર્વીય વિષુવવૃત્તીય પ્રશાંત મહાસાગરના પાણીના અસામાન્ય ઉષ્મીકરણથી થાય છે અને તે ઘણીવાર ભારતીય ઉનાળુ ચોમાસું (Indian Summer Monsoon) નબળું પડવા સાથે સંકળાયેલું હોય છે.

ભારત હવામાન વિભાગ (IMD)એ સંકેત આપ્યો છે કે ચોમાસાની ઋતુ દરમિયાન ENSO (El Niño–Southern Oscillation) ની સ્થિતિ અલ નીનો તરફ આગળ વધી રહી છે. બીજી તરફ, હિંદ મહાસાગર દ્વિધ્રુવ (Indian Ocean Dipole - IOD), જેને ઘણીવાર “હિંદ મહાસાગરનું અલ નીનો” પણ કહેવામાં આવે છે, તે તટસ્થ (Neutral) સ્થિતિમાં રહેવાની શક્યતા છે.

સામાન્ય રીતે સકારાત્મક IOD અલ નીનોની નકારાત્મક અસરને અમુક અંશે સંતુલિત કરી શકે છે. પરંતુ તટસ્થ IODની સ્થિતિમાં ચોમાસાના વરસાદ પર અલ નીનોના દબાણકારક પ્રભાવને ઘટાડવાની સંભાવના ઓછી રહે છે. પરિણામે, અલ નીનોના કારણે ચોમાસું નબળું પડવાનું જોખમ વધુ ગંભીર બની શકે છે.

મુશળાધાર વરસાદ બાદ કોલકાત્તાના પાણી ભરાયેલા રોડ (ANI)

આંતરરાષ્ટ્રીય ENSO દૃષ્ટિકોણ અને 2026નું ચોમાસું

આંતરરાષ્ટ્રીય ENSO (El Niño–Southern Oscillation) પૂર્વાનુમાનો પણ 2026 દરમિયાન અલ નીનો સ્થિતિ વિકસવાની ઊંચી સંભાવના દર્શાવે છે, અને વર્ષના અંત સુધીમાં તે વધુ મજબૂત બનવાની શક્યતા છે. જોકે, અલ નીનોને આપમેળે દુષ્કાળની ચેતવણી તરીકે જોવું યોગ્ય નથી.

ભારતીય ચોમાસાનો વરસાદ અનેક પરસ્પર સંકળાયેલી હવામાન પ્રણાલીઓ દ્વારા નક્કી થાય છે. તેમાં હિંદ મહાસાગરનું તાપમાન, ચોમાસાની દબાણ પ્રણાલી, જમીનની સપાટીનું ઉષ્મીકરણ, હિમ આવરણ (Snow Cover), મેડન-જુલિયન ઑસિલેશન (MJO) અને વિવિધ પ્રાદેશિક વાયુપરિભ્રમણ પેટર્ન્સનો સમાવેશ થાય છે.

અલ નીનોની અસર ધરાવતા કેટલાક વર્ષોમાં વરસાદમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો, જ્યારે અન્ય વર્ષોમાં વિવિધ વિસ્તારોમાં મિશ્ર અને અલગ-અલગ પ્રકારની અસરો જોવા મળી હતી. તેથી વ્યવહારુ સંદેશ સ્પષ્ટ છે — ગભરાવાની જરૂર નથી, પરંતુ પૂરતી તૈયારી રાખવાની જરૂર છે.

2026નું ચોમાસું કેવી રીતે બદલાઈ રહ્યું છે?

વર્તમાન ચોમાસાની ઋતુમાં પહેલેથી જ પ્રાદેશિક અસમાનતા અને અનિયમિતતા જોવા મળી રહી છે. ભારત હવામાન વિભાગ (IMD)એ જાહેર કર્યું હતું કે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું 4 જૂન, 2026ના રોજ કેરળમાં પહોંચ્યું, જે તેની સામાન્ય તારીખ 1 જૂન કરતાં થોડું મોડું હતું. 1 થી 10 જૂન દરમિયાન સમગ્ર ભારતમાં ચોમાસાનો વરસાદ સામાન્ય કરતાં 26 ટકા ઓછો રહ્યો હતો. ખાસ કરીને: પૂર્વ અને ઉત્તર-પૂર્વ ભારતમાં વરસાદ 39 ટકા ઓછો રહ્યો. મધ્ય ભારતમાં વરસાદ 45 ટકા ઓછો નોંધાયો. તેના વિપરીત, દક્ષિણ દ્વીપકલ્પીય ભારતમાં વરસાદ સામાન્યની નજીક અથવા થોડો વધુ રહ્યો, જ્યાં આશરે 3 ટકા વધારાનો વરસાદ નોંધાયો. આ પેટર્ન સૂચવે છે કે ઋતુની શરૂઆતમાં મુખ્ય ચિંતા સંપૂર્ણપણે નબળા ચોમાસાની નથી, પરંતુ ખેતી માટે અત્યંત મહત્વના વિસ્તારોમાં વરસાદની અછત સાથે ચોમાસાની ધીમી અને અસમાન પ્રગતિ છે.

અલ નીનો-સંબંધિત પરિસ્થિતિઓનો સમય (ક્લાઇમેટ હેઝાર્ડ્સ સેન્ટર, અમેરિકા)

આ પરિસ્થિતિ વાવણીના સમયપત્રક, પાકની વૃદ્ધિ અને પાણીના સંચાલન પર સીધી અસર કરી શકે છે.

સામાન્ય રીતે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું ઝડપથી આગળ વધે છે અને જુલાઈના મધ્ય સુધીમાં સમગ્ર દેશને આવરી લે છે. તેથી જૂનની શરૂઆતમાં જોવા મળેલી વરસાદની અછત પર સાવચેતીપૂર્વક નજર રાખવી જરૂરી છે, પરંતુ તેને સમગ્ર ઋતુનું અંતિમ પરિણામ માની લેવું યોગ્ય નથી. જો ચોમાસાનું વાયુપરિભ્રમણ (Monsoon Circulation) મજબૂત બને, તો જૂનના અંતિમ ભાગ અને જુલાઈ દરમિયાન વરસાદમાં સુધારો અને પુનઃપ્રાપ્તિ શક્ય બની શકે છે. જોકે, વિકસતી અલ નીનો પરિસ્થિતિ, મોટા પાયે બદલાતી વાયુમંડલીય પરિભ્રમણ પ્રણાલીઓ અને સમયાંતરે સર્જાતી હવામાન ગડબડીઓના કારણે સમગ્ર ઋતુ દરમિયાન આંતરિક ઋતુગત (Intraseasonal) વધઘટ વધુ તીવ્ર બની શકે છે.

2026માં મુખ્ય જોખમ શું છે?

2026માં મુખ્ય જોખમ માત્ર ઋતુ દરમિયાન પડનારા કુલ વરસાદની માત્રા નથી, પરંતુ વરસાદનો સમય, તેનું વિતરણ અને તેની તીવ્રતા પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. એવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે કે લાંબા સમય સુધી સૂકો સમયગાળો રહે અને ત્યારબાદ ટૂંકા ગાળામાં ખૂબ ભારે વરસાદ પડે. આવી પરિસ્થિતિઓને કારણે: અચાનક પૂર (Flash Floods), શહેરી વિસ્તારોમાં પાણી ભરાવાની સમસ્યા, પાકને નુકસાન, જમીન ધોવાણ જેવા જોખમોમાં વધારો થઈ શકે છે, ભલે ઋતુના અંતે કુલ વરસાદનો આંકડો સામાન્ય સ્તરે પહોંચી જાય. તેલંગાણા, રાયલસીમા અને તટીય આંધ્ર પ્રદેશ જેવા વિસ્તારો માટે વરસાદનું અસમાન અને અનિયમિત વિતરણ ખાસ ચિંતાનો વિષય છે. કારણ કે, વાવણીનો સમય વરસાદ પર આધારિત હોય છે, જળાશયોમાં પાણીનો પ્રવાહ વરસાદના સમય અનુસાર બદલાય છે. ભૂગર્ભ જળનું પુનર્ભરણ (Groundwater Recharge) પણ વરસાદની નિયમિતતા અને સમયસરતા પર નિર્ભર રહે છે.

તેથી આ વિસ્તારોમાં માત્ર કેટલો વરસાદ પડે છે તે જ નહીં, પરંતુ ક્યારે અને કેવી રીતે વરસાદ પડે છે તે પણ કૃષિ અને જળસંપત્તિ વ્યવસ્થાપન માટે અત્યંત નિર્ણાયક બની રહે છે.

આગળ જોઈએ તો, જો અલ નીનો ચોમાસા પછીની ઋતુમાં પણ યથાવત્ રહે, તો ઓક્ટોબર-ડિસેમ્બર દરમિયાન દક્ષિણ-પૂર્વ ભારત, ખાસ કરીને તમિલનાડુ, રાયલસીમા અને તટીય આંધ્ર પ્રદેશમાં ઉત્તર-પૂર્વ ચોમાસું વધુ સક્રિય થઈ શકે છે. અગાઉના અભ્યાસો દર્શાવે છે કે અલ નીનોવાળા વર્ષો ઘણીવાર દક્ષિણ દ્વીપકલ્પીય ભારતમાં સામાન્ય કરતાં વધુ ઉત્તર-પૂર્વ ચોમાસાના વરસાદ માટે અનુકૂળ રહે છે. આ સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને બંગાળની ખાડીમાં સર્જાતા ડિપ્રેશન (નિમ્ન દબાણ) અને ચક્રવાતી પ્રણાલીઓ પર પણ નજીકથી નજર રાખવાની જરૂર છે, જે દક્ષિણ-પૂર્વીય દરિયાકાંઠે ભારે વરસાદ લાવી શકે છે. એકંદરે, 2026ને માત્ર નબળા ચોમાસાવાળા વર્ષ તરીકે નહીં, પરંતુ વધુ પરિવર્તનશીલ ચોમાસાવાળા વર્ષ તરીકે સમજવું વધુ યોગ્ય રહેશે.

ગરમ થતી આબોહવાથી બદલાતા જોખમો

વધુ ચિંતાની વાત એ છે કે અલ નીનો હવે એક ગરમ થતી આબોહવા પ્રણાલીમાં વિકસી રહ્યો છે. તાજેતરના મૂલ્યાંકનો દર્શાવે છે કે 2015-2024 દરમિયાન ભારતનું સરેરાશ તાપમાન 1901-1930ના આધારકાળ (બેઝલાઇન) કરતાં આશરે 0.89°C વધુ હતું. ભારત હવામાન વિભાગ (IMD)એ 1901-2024 દરમિયાન સમગ્ર ભારતમાં દર 100 વર્ષે લગભગ 0.68°C તાપમાન વૃદ્ધિનો નોંધપાત્ર ટ્રેન્ડ પણ નોંધ્યો છે, જેમાં 1901થી રેકોર્ડ રાખવાની શરૂઆત પછી 2024 સૌથી ગરમ વર્ષ તરીકે નોંધાયું છે. ઉષ્ણકટિબંધીય હિંદ મહાસાગર પણ ઝડપથી ગરમ થયો છે, 1950 પછી દર દાયકામાં લગભગ 0.12°Cના દરે, જ્યારે સમગ્ર હિંદ મહાસાગર 1950-2020 દરમિયાન દર સદીમાં લગભગ 1.2°C જેટલો ગરમ થયો છે. વધુ ગરમ વાતાવરણ તાપમાનમાં દરેક 1°C વધારા માટે લગભગ 7% વધુ જળવાષ્પ ધારણ કરી શકે છે, જેના કારણે ટૂંકા સમયગાળામાં વધુ ભારે વરસાદ પડવાની સંભાવના વધી જાય છે.

સાંબામાં ભીષણ ગરમી વચ્ચે ઘઉંનો ઢગલો કરી રહેલ ખેડૂત (ANI)

આનો અર્થ એ છે કે સામાન્ય કરતાં ઓછા ચોમાસાની ઋતુમાં પણ વાદળ ફાટવાની ઘટનાઓ, અચાનક પૂર અને શહેરોમાં પાણી ભરાવાની હાનિકારક પરિસ્થિતિઓ સર્જાઈ શકે છે. IMDના ગ્રિડેડ વરસાદના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને થયેલા તાજેતરના અભ્યાસો દર્શાવે છે કે 1950 પછી મધ્ય ભારતમાં અતિભારે વરસાદની ઘટનાઓ લગભગ ત્રણ ગણી વધી ગઈ છે. 1951-2024 માટેના નવા વિશ્લેષણ મુજબ મધ્ય ભારતના ઘણા વિસ્તારોમાં અતિભારે વરસાદની ઘટનાઓ ક્ષેત્ર મુજબ અસમાન રીતે વધી રહી છે. ઉભરતો જોખમ માત્ર ઓછા વરસાદ કે વધુ વરસાદનો નથી; પરંતુ એક જ ઋતુમાં અસમાન વરસાદ, મોડું શરૂ થવું, લાંબા સમય સુધી સૂકો સમયગાળો અને અચાનક ભારે વરસાદ જેવી સ્થિતિઓનો છે.

તેલુગુ રાજ્યોમાં, ખાસ કરીને તેલંગાણા, રાયલસીમા અને દક્ષિણ તટીય આંધ્ર પ્રદેશમાં, આ બદલાવનો સીધો અસર થાય છે. નબળું અથવા મોડું આવતું દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસું વાવણી, જળાશયોમાં પાણીના પ્રવાહ અને ભૂગર્ભ જળસ્તર પર અસર કરી શકે છે. રાયલસીમા અને દક્ષિણ તટીય જિલ્લાઓમાં ઉત્તર-પૂર્વ ચોમાસું ખેતી અને પીવાના પાણીની સુરક્ષા માટે એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે. તેથી, ઋતુગત વરસાદના અંદાજોને જિલ્લા સ્તરની સલાહ, પાક-આપાતકાલીન યોજના અને જળ વ્યવસ્થાપનના નિર્ણયોમાં રૂપાંતરિત કરવું જોઈએ.

લોકોની સમજ માટે મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક સંકેત

નિષ્કર્ષ

2026નું ચોમાસું એ યાદ અપાવે છે કે ભારતમાં વરસાદનું ભવિષ્ય વધુ જટિલ બનતું જઈ રહ્યું છે. વધતો અલ નીનો, IMD મુજબ સામાન્ય કરતાં ઓછા વરસાદનો અંદાજ, ગરમ થઈ રહેલા સમુદ્ર અને વધતી અતિભારે વરસાદની ઘટનાઓ—આ બધું મળીને ચોમાસું વધુ અનિશ્ચિત બનતું હોવાનો સંકેત આપે છે. વરસાદની અછત દેખાય તે પહેલાં જ પાકની યોજના, જળાશયોની વ્યવસ્થા, સૂકા સમયની દેખરેખ, ભૂગર્ભ જળનું સંરક્ષણ અને જિલ્લા સ્તરની સલાહ વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે. ભારતીય ચોમાસું દેશને સહારો આપતું રહેશે, પરંતુ શક્ય છે કે તે તેની અગાઉની ઓળખાયેલી ગતિને જાળવી ન શકે. ગરમ થઈ રહેલી દુનિયામાં, ભારતને માત્ર નબળા ચોમાસા માટે જ નહીં, પરંતુ મોડા, અસમાન અને અતિભારે વરસાદ માટે પણ તૈયાર રહેવું પડશે. મજબૂત ચોમાસાનું ભવિષ્ય આ પર આધાર રાખે છે કે વિજ્ઞાન, શાસન, કૃષિ અને સ્થાનિક સમુદાયો કેટલા સારી રીતે સાથે મળીને કામ કરે છે.

આ પણ વાંચો:

વૈશ્વિક હવામાન બદલાવનો પ્રભાવ, અલ નીનો ભારતના મોનસૂનને કેવી રીતે બદલી શકે?

ચીન, રશિયા અને અમેરિકા: તાજેતરના શિખર સંમેલનો ભારતને ખરેખર શું સંદેશ આપે છે?