દક્ષિણ એશિયાથી સેશેલ્સ સુધી: આખરે કેવી રીતે બદલાઈ રહી છે ભારતની અંતરિક્ષ કૂટનીતિ?
ભારત અને સેશલ્સ વચ્ચે અંતરિક્ષના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગમાં સહયોગ માટે એક સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર થયા છે.
Published : June 29, 2026 at 4:54 PM IST
નવી દિલ્હી: ભારતના અંતરિક્ષ ક્ષેત્રમાં સહકારને રાજદ્વારી સાધન તરીકે ઉપયોગમાં લેવાના વધતા પ્રયાસોને રવિવારે બીજી મોટી સફળતા મળી. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને સેશેલ્સના રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. પેટ્રિક હર્મિની વચ્ચે વિક્ટોરિયામાં દ્વિપક્ષીય શિખર સંમેલન બાદ, બંને દેશોએ બાહ્ય અવકાશના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ પર સહયોગ કરવા માટે એક કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા.
આ કરાર તે જ મોડલ પર આધારિત છે, જેનો ભારતે સંચાર, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, ટેલિમેડિસિન (દૂરના પ્રદેશોમાં તબીબી સંભાળ) અને શિક્ષણ જેવા ક્ષેત્રોમાં ઉપગ્રહ-આધારિત સેવાઓ આપીને દક્ષિણ એશિયામાં સફળતાપૂર્વક ઉપયોગ કર્યો છે.
મિત્ર રાષ્ટ્રોને આધુનિક અવકાશ તકનીક અને સેવાઓ પ્રદાન કરીને, ભારત એક તરફ ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ઇસરો) ના વૈશ્વિક પદચિહ્નને વિસ્તૃત કરી રહ્યું છે અને ગ્લોબલ સાઉથ (વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો) માં વિશ્વસનીય તકનીકી ભાગીદાર તરીકે તેની ઓળખાણને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.
દ્વિપક્ષીય શિખર સંમેલન પછી ડૉ. હર્મિની સાથે મીડિયાને સંબોધતા, વડા પ્રધાન મોદીએ કહ્યું, "અમે સમુદ્ર દેખરેખ, દરિયાઇ વિજ્ઞાન અને દરિયાકાંઠાના સંચાલનના ક્ષેત્રોમાં સેશેલ્સ સાથે ભારતના અનુભવ અને તકનીકી કુશળતા શેર કરીશું."
તેમણે વધુમાં જણાવ્યું હતું કે, "અમે અવકાશ ક્ષેત્રમાં પણ સાથે મળીને આગળ વધી રહ્યા છીએ, અને મને આનંદ છે કે આજે બંને પક્ષો વચ્ચે આ વિષય પર સમજૂતી કરાર (MoU) પર હસ્તાક્ષર થયા છે. અમારું માનવું છે કે ભારત અને સેશેલ્સના સંરક્ષણ અને સુરક્ષા એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. અમે આ દિશામાં અમારો ગાઢ સહયોગ ચાલુ રાખીશું."
વિદેશ મંત્રાલયે તેના X હેન્ડલ પર એક પોસ્ટમાં જણાવ્યું હતું કે, શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે બાહ્ય અવકાશના સંશોધન અને ઉપયોગમાં સહયોગ અંગેનો આ સમજૂતી કરાર ભાગીદાર દેશોમાં ભારતીય ઉપગ્રહ સેવાઓના ઉપયોગ માટે નવા માર્ગો ખોલશે. આ ISRO ની વૈશ્વિક પહોંચને વિસ્તૃત કરશે અને મિત્ર રાષ્ટ્રો માટે વિશ્વસનીય અવકાશ ભાગીદાર તરીકે ભારતની સ્થિતિને વધુ મજબૂત બનાવશે.
આ કરાર ઉપગ્રહ સેવાઓ, પૃથ્વી નિરીક્ષણ, હવામાનશાસ્ત્ર, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, ક્ષમતા નિર્માણ, તાલીમ અને સંભવિત ઉપગ્રહ પ્રક્ષેપણ અને ભૂમિ માળખા જેવા ક્ષેત્રોમાં સહયોગ માટે એક મજબૂત માળખું સ્થાપિત કરે છે. ભારત માટે, આવા કરારો ભાગીદાર દેશોમાં ISRO દ્વારા વિકસિત ઉપગ્રહ-આધારિત સેવાઓને અમલમાં મૂકવાની તકો પ્રદાન કરે છે.
માત્ર ટેકનોલોજી નિકાસ કરવાને બદલે, ભારત વિકાસલક્ષી જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરતી સેવાઓ અને ક્ષમતાઓ પ્રદાન કરે છે. આમાં હવામાન આગાહી, મત્સ્યઉદ્યોગ વ્યવસ્થાપન, કૃષિ દેખરેખ, આપત્તિ ચેતવણી પ્રણાલીઓ, દરિયાઈ દેખરેખ, શહેરી આયોજન, ટેલિમેડિસિન અને ડિસ્ટન્સ શિક્ષણનો સમાવેશ થાય છે.
આનાથી ભારતની છબી ફક્ત અવકાશ ટેકનોલોજીના વ્યાપારી સપ્લાયર તરીકે નહીં પણ પબ્લિક ગૂડ્સના પ્રદાતા તરીકે મજબૂત બને છે. સેશેલ્સ કરાર એવા મોડેલને દર્શાવે છે જેને ભારતે સૌથી પહેલા દક્ષિણ એશિયામાં વિકસાવ્યું હતું.
આનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ GSAT-9 છે, જેને સામાન્ય રીતે દક્ષિણ એશિયા ઉપગ્રહ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે 2017 માં પડોશી રાષ્ટ્રોના લાભ માટે લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. ભારતે આ ઉપગ્રહ પ્રદેશના દેશોને ભેટ આપ્યો હતો, જે અફઘાનિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, ભૂતાન, નેપાળ, માલદીવ અને શ્રીલંકા જેવા ભાગ લેનારા રાષ્ટ્રોને સંદેશાવ્યવહાર અને પ્રસારણ સેવાઓ પૂરી પાડે છે.
આ પહેલે ભારતની વ્યૂહાત્મક વિચારસરણીના અનેક પાસાઓને પ્રકાશિત કર્યા. ભારતે તેના પડોશીઓને આવતા વિકાસ-સંબંધિત પડકારોનો સામનો કરવા માટે તેની સ્વદેશી અવકાશ ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કર્યો. જ્યારે ચીન સાથે જોડાયેલા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાં ઘણીવાર લોન અને મોટા પાયે ધિરાણનો સમાવેશ થાય છે, ત્યારે ભારતે મુખ્યત્વે વિકાસ ભાગીદારી દ્વારા ઉપગ્રહ સેવાઓ પૂરી પાડી હતી.
ભારતીય સેટેલાઈટ પ્રણાલીઓનો ઉપયોગ કરતા દેશો સ્વાભાવિક રીતે ભારતના ટેકનોલોજીકલ ઇકોસિસ્ટમ, તાલીમ કાર્યક્રમો અને ડેટા-શેરિંગ ફ્રેમવર્ક સાથે સંકલિત થાય છે. સેશેલ્સ સાથેનો કરાર દક્ષિણ એશિયાથી આગળ હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્ર સુધી આ ભારતીય અભિગમને વિસ્તૃત કરે છે. દરેક નવો અવકાશ સહયોગ કરાર ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમના આંતરરાષ્ટ્રીય પદચિહ્નને વધુ મજબૂત બનાવે છે.
ISRO માટે, આવી ભાગીદારી અસંખ્ય તકો ઊભી કરે છે, જેમાં સેટેલાઇટ છબી અને ડેટા સેવાઓની જોગવાઈ, ભારતીય રોકેટનો ઉપયોગ કરીને ઉપગ્રહ પ્રક્ષેપણ સેવાઓ અને વિદેશી ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશનો અને ડેટા-પ્રાપ્તિ કેન્દ્રોની સ્થાપનાનો સમાવેશ થાય છે. વધુમાં, આ સહયોગ વિદેશી વૈજ્ઞાનિકો અને એન્જિનિયરની તાલીમ, સંયુક્ત સંશોધન પ્રોજેક્ટ્સ અને ભારતના ઝડપથી વિસ્તરી રહેલા ખાનગી અવકાશ ક્ષેત્ર માટે ભવિષ્યમાં વ્યાપારી તકોનું સર્જન કરવામાં મદદ કરે છે.
ભારત વૈશ્વિક અવકાશ અર્થતંત્રમાં મુખ્ય ખેલાડી તરીકે ઉભરી આવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે, ત્યારે આ ભાગીદારીઓ નવા બજારો બનાવે છે અને રાજકીય સદ્ભાવનાને તૈયાર કરે છે. લાંબા ગાળે, આનાથી ભારતીય લોન્ચ પ્રદાતાઓ, ઉપગ્રહ ઉત્પાદકો અને ડાઉનસ્ટ્રીમ સેવા કંપનીઓને સીધો ફાયદો થઈ શકે છે.
પશ્ચિમ હિંદ મહાસાગરમાં સેશેલ્સના વ્યૂહાત્મક ભૌગોલિક સ્થાનને કારણે રવિવારે હસ્તાક્ષર કરાયેલા કરારમાં તેનું મહત્વ વધી જાય છે. ભારત પોતાની (MAHASAGAR - પ્રદેશમાં સુરક્ષા અને વિકાસ માટે પ્રગતિ) જેવી વ્યૂહાત્મક પહેલ હેઠળ, ભારતે સતત હિંદ મહાસાગરને તેની સુરક્ષા અને વિદેશ નીતિ વ્યૂહરચનાઓમાં કેન્દ્ર તરીકે જોયું છે.
અવકાશ સહયોગ દરિયાઈ ક્ષેત્ર જાગૃતિ, ગેરકાયદેસર માછીમારી પ્રવૃત્તિઓ પકડવા, શિપિંગ લેનનું નિરીક્ષણ કરવા, શોધ અને બચાવ કામગીરી હાથ ધરવા અને ચક્રવાત અને સુનામી જેવી આફતો દરમિયાન રાહત પ્રયાસોને સરળ બનાવવા માટે નોંધપાત્ર રીતે મદદ કરી શકે છે. આમ, ઉપગ્રહ ડેટા અને તેના ઉપયોગો પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને સ્થિરતામાં સીધો ફાળો આપી શકે છે.
ઓડિશામાં કલિંગા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડો-પેસિફિક સ્ટડીઝના સ્થાપક અને પ્રમુખ ચિંતામણિ મહાપાત્રાના મતે, રવિવારના સમજૂતી કરાર (MoU) નું મહત્વ ગ્લોબલ સાઉથ (વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો) સાથે અવકાશ ટેકનોલોજી સહિત તેની સિદ્ધિઓ શેર કરવાના ભારતના ચાલુ પ્રયાસોમાં રહેલું છે.
ETV ભારત સાથે વાત કરતા, મહાપાત્રાએ કહ્યું, "હવે, એક ચોક્કસ ક્ષમતા જે પહેલા ફક્ત દક્ષિણ એશિયા સાથે શેર કરવામાં આવતી હતી તેને ગ્લોબલ સાઉથના વધુ દેશોને સમાવવા માટે વિસ્તૃત કરવામાં આવી રહી છે, અને સેશેલ્સ આ પ્રયાસમાં મુખ્ય ભાગીદારોમાંનું એક છે."
તેમણે ઉમેર્યું, "તેથી, એક અર્થમાં, ભારત વિવિધ સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે તેની અવકાશ ક્ષમતાઓનો ઉપયોગ કરીને ગ્લોબલ સાઉથ રાષ્ટ્રોને મદદ કરશે. ઉદાહરણ તરીકે, આમાં રિકોનિસન્સ, સર્વેલન્સ, હવામાન આગાહી અથવા અન્ય સંબંધિત કાર્યોનો સમાવેશ થઈ શકે છે. ભારત સેશેલ્સ સાથે જે લાભો શેર કરે છે તે બંને દેશો માટે ફાયદાનો સોદો સાબિત થશે."
વિવેકાનંદ ઇન્ટરનેશનલ ફાઉન્ડેશન (થિંક ટેન્ક) ખાતે આફ્રિકન બાબતોના સિનિયર ફેલો અને નિષ્ણાત રુચિરા બેરીએ જણાવ્યું હતું કે, સેશેલ્સ સાથેનો આ અવકાશ સહયોગ કરાર ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે ભવિષ્યની ભાગીદારી ટેકનોલોજી અને નવીનતા પર ખૂબ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
બેરીએ કહ્યું કે, "આનું કારણ એ છે કે ગ્લોબલ સાઉથ (વિકાસશીલ રાષ્ટ્રો) ને હાલમાં તે જ ટેકનોલોજીની ખૂબ જરૂર છે જે ગ્લોબલ નોર્થ (વિકસિત રાષ્ટ્રો) એ તેમને પૂરી પાડવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. ભારત સેશેલ્સ સાથે તે ટેકનોલોજી શેર કરવા માટે આગળ વધી રહ્યું છે." તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે સેશેલ્સ જેવા દ્વિપ રાષ્ટ્ર માટે અવકાશ ટેકનોલોજી અત્યંત ઉપયોગી છે, જે આબોહવા પરિવર્તનની અસરોથી ગંભીર રીતે પ્રભાવિત છે.
બેરીએ ઉમેર્યું, "તેથી, હવામાન આગાહી અને અન્ય પડકારોનો સામનો કરવા માટે અવકાશ ટેકનોલોજીના લાભો સુધી પહોંચવું મહત્વપૂર્ણ છે, જેનાથી તેઓ ભવિષ્યમાં વધુ સારું જીવન જીવી શકે."
ભારતની અવકાશ રાજદ્વારી યુ.એસ., રશિયા, ચીન અને યુરોપિયન સ્પેસ એજન્સી જેવી સ્થાપિત શક્તિઓ સાથે પોતાને એક મુખ્ય વૈશ્વિક અવકાશ ખેલાડી તરીકે સ્થાપિત કરવાની તેની વ્યાપક મહત્વાકાંક્ષા સાથે સુસંગત છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારી અવકાશ શાસન, બાહ્ય અવકાશમાં જવાબદાર વર્તન માટેના ધોરણો અને અવકાશ પ્રવૃત્તિઓના વ્યાપારીકરણ અંગેની વૈશ્વિક ચર્ચાઓમાં ભારતના રાજદ્વારી પ્રભાવને વધારે છે.
સેશેલ્સ સાથેનો આ સમજૂતી કરાર (MoU) દર્શાવે છે કે કેવી રીતે ભારતની આંતરિક કૂટનીતિ તેના નજીકના પડોશીઓ પર કેન્દ્રિત પહેલથી હિંદ મહાસાગર ક્ષેત્ર અને 'ગ્લોબલ સાઉથ'ને આવરી લેતી વ્યાપક વ્યૂહરચનામાં વિકસિત થઈ છે. જેમ 'સાઉથ એશિયા સેટેલાઇટ' એ ભારતના અવકાશ કાર્યક્રમને પ્રાદેશિક રાજદ્વારી માટે એક સાધનમાં પરિવર્તિત કર્યો, તેમ સેશેલ્સ જેવા દેશો સાથેની ભાગીદારી એ સંકેત આપે છે કે નવી દિલ્હી હવે અવકાશ સહયોગને તેની વિદેશ નીતિના મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ તરીકે જુએ છે.
ખરેખર, ભારત ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ ફક્ત લોકોને જોડવા અને સેવાઓ પહોંચાડવા માટે જ નહીં પરંતુ તેના વિસ્તારિત પડોશમાં પ્રભાવ બનાવવા, ભાગીદારીને મજબૂત કરવા અને વ્યૂહાત્મક વિશ્વાસ વધારવા માટે પણ કરી રહ્યું છે.
આ પણ વાંચો:
