એક જ દિવસમાં બદલાઈ ગયો અમેરિકા-સાઉદી પરમાણુ કરાર, શું છે પરમાણું પ્રસાર અટકાવવા માટેના ધોરણને નબળો પાડવાનો વાસ્તવિક હેતું ?

22 જુલાઈના રોજ, અમેરિકાના ઉર્જામંત્રી ક્રિસ રાઈટ અને સાઉદી અરબના ઉર્જા પ્રધાન પ્રિન્સ અબ્દુલ અઝીઝ બિન સલમાને નાગરિક પરમાણુ સહયોગ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા. આ 30 વર્ષનો કરાર છ, જેણે 123 કરાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને હવે અમેરિકી કોંગ્રેસ તેની 90 દિવસ સુધી અનિવાર્ય સમીક્ષા કરશે. ઉર્જા વિભાગે તેને ઐતિહાસિક કરાર ગણાવ્યો છે.

જોકે, 24 કલાકની અંદર, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પર તેની શરતો બદલી. તેમણે જાહેરાત કરી કે યુરેનિયમનું સંવર્ધન થશે નહીં અને આ કરાર સાઉદી અરબ અબ્રાહમ કરારમાં જોડાય છે કે નહીં તેના પર નિર્ભર રહેશે.

વ્હાઇટ હાઉસના પ્રેસ સચિવે સ્પષ્ટતા આપી કે, આ શરત હસ્તાક્ષરિત કરારનો ભાગ નથી અને ટ્રમ્પે તેની જાહેરાત કરતા પહેલા સાઉદી નેતૃત્વ સાથે વાત કરી ન હતી. જો કે, સાંજ સુધીમાં, વહીવટીતંત્રે પોતાનું વલણ બદલી નાખ્યું, ભારપૂર્વક કહ્યું કે આ શરત હંમેશાથી કરારનો ભાગ રહી હતી, સાથે જ તેમણે આંતરિક ભ્રમના અહેવાલોને પણ ફગાવી દીધા.

એક એવો કરાર જે એક જ દિવસમાં પોતાના વિશે બે વિરોધાભાસી નિવેદનોનો કરે છે, તે ઉંડાણપૂર્વકની તપાસને પાત્ર છે, કારણ કે આ વિરોધાભાસ કરાર પાછળના સાચા હેતુને ઉજાગર કરે છે.

વિવાદનું મૂળ એક ધોરણ છે. જ્યારે સંયુક્ત અરબ અમીરાતે વર્ષ 2009માં વોશિંગ્ટન સાથે પરમાણુ સહયોગ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા, ત્યારે તેણે પરમાણુ શસ્ત્રોના પ્રસારને રોકવાના ક્ષેત્રમાં "ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ" સ્વીકાર્યું: યુરેનિયમનું કોઈ સંવર્ધન નહીં, ઉપયોગ કરાયેલા ઈંધણનું કોઈ પુનઃપ્રક્રિયા નહીં, અને આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી (IAEA) ના વધારાના પ્રોટોકોલ - જે નિરીક્ષકોને શસ્ત્રો માટે સામગ્રીના દુરુપયોગની તપાસ કરવા માટે વ્યાપક સત્તા આપે છે.

સાઉદી અરેબિયા વર્ષોથી આ માપદંડનો વિરોધ કરી રહ્યું છે. ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાને 2018માં ખુલ્લેઆમ જાહેરાત કરી હતી કે જો ઈરાન પરમાણુ શસ્ત્રો મેળવે છે, તો સાઉદી અરબ પણ આવું જ કરશે. રિયાધે સ્થાનિક યુરેનિયમ સંવર્ધનને સાર્વભૌમત્વ અને તેના પ્રાદેશિક હરીફ સાથે સમાનતાના મુદ્દા તરીકે ભાર મૂક્યો છે.

અમેરિકી અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, હસ્તાક્ષર કરાયેલા કરારમાં વધારાના પ્રોટોકોલને બાજુ પર રાખવામાં આવ્યો અને દેશની અંદર યુરેનિયમ સંવર્ધનની આર્થિક શક્યતા અંગે બે વર્ષનો અભ્યાસ કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી. આ કારણે સેનેટર એડ માર્કીએ તેને પરમાણુ પ્રસારની દીશામાં એક પગલું ગણાવ્યું, અને અપ્રસાર નીતિ શિક્ષણ કેન્દ્રના હેનરી સોકોલ્સ્કીએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે, હવે UAE, તુર્કી અને ઇજિપ્ત માટે કયા ધોરણો નક્કી કરશે.

ફરી સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ. ટ્રમ્પે પોતાની પોસ્ટમાં ભારપૂર્વક કહ્યું કે, કોઈ સમૃદ્ધિ નહીં થાય, જે તેમના અધિકારીના નિવેદનના વિપરીત હતું અને સાથે જ સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાની એક શરત પણ ઉમેરી દીધી. ઇઝરાયલી વડા પ્રધાન નેતન્યાહૂએ કલાકોમાં જ આ સોદાનું સ્વાગત કર્યું. ઘણા અહેવાલો અનુસાર, ટ્રમ્પ પહેલાથી જ નારાજ હતા કે રાઈટે તેમને જાણ કર્યા વિના જ સોદાની જાહેરાત કરી દીધી હતી. વધુમાં, રૂઢિચુસ્ત ટીકાકારો દ્વારા ઇઝરાયલ સાથેના સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાનો સમાવેશ કેમ ન થયો તે અંગે ટીકા કર્યા પછી તેમણે પોતાનું વલણ કડક બનાવ્યું.

સાઉદી અધિકારીઓ આશ્ચર્યચકિત થયા હોવાના અહેવાલ છે, કારણ કે તેઓ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવાને રાજદ્વારી વિજય માનતા હતા. યુરેનિયમ સંવર્ધનની શક્યતાને દૂર કરીને, ટ્રમ્પે રિયાધ દ્વારા સૌથી વધુ પ્રયાસ કરાયેલી જોગવાઈને દૂર કરી દીધી હતી. પરમાણુ કરારનો ઉપયોગ સોદાબાજીના સાધન તરીકે થઈ રહ્યો છે, જેમાં ટેકનોલોજી, સંવર્ધન અધિકારો અને ઇઝરાયલને માન્યતા જેવી બાબતોને વિનિમયક્ષમ સોદાબાજીના સાધન તરીકે ગણવામાં આવે છે.

આ જોડાણનો ઇતિહાસ છે. જો બિડેન વહીવટીતંત્રે સાઉદી પરમાણુ સહયોગને ઇઝરાયલની માન્યતા સાથે જોડ્યો હતો, પરંતુ કોઈ નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ ન હતી. ટ્રમ્પની પોતાની ટીમે પાછળથી આ શરત દૂર કરી હતી - 2025 માં ગલ્ફ દેશોની તેમની મુલાકાત પહેલાં જાહેર કરાયેલી છૂટ - અને 22 જુલાઈના કરારમાં આ જોડાણ દૂર કરવામાં આવ્યું હતું.

તેમની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટે આ શરત ફરીથી સ્થાપિત કરી. એક જ રાષ્ટ્રપતિ પદમાં, સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાનો વલણ ત્રણ વખત બદલાયો છે. દરેક સત્તાવાર નિવેદનમાંથી જે ખૂટે છે તે સાઉદી અરેબિયાનું વલણ છે.

અહેવાલો અનુસાર, સાઉદી અધિકારીઓ પણ હેરાન રહી કારણ કે, તેઓ આ કરારને એક રાજકીય જીત માની રહ્યા હતાં. યૂરેનિયમ સંવર્ધનની સંભાવનાઓને સમાપ્ત કરીને, ટ્રમ્પે તે જોગવાઈઓને જ હટાવી દીધી, જેને મેળવવા માટે રિયાધે સૌથી વધુ તાકાત લગાવી હતી. પરમાણું સમજુતીનો ઉપયોગ ભાવ-તાલના માધ્યમ તરીકે કરવામાં આવી રહ્યો છે. જેમાં ટેક્નોલોજી, સંવર્ધનનો અધિકાર અને ઈઝરાયલને માન્યતા આપવી જેવી બાબતોને પરસ્પર બદલી શકાય તેવું બાર્ગેનિંગ ચિપ માનવામાં આવી રહ્યું છે.

આ જોડાણનો એક ઇતિહાસ રહ્યો છે. જો બિડેન વહીવટીતંત્રે સાઉદી પરમાણુ સહયોગને ઇઝરાયલને માન્યતા આપવા સાથે સાંકળ્યો હતો, પરંતુ તેમાં કોઈ નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ ન હતી. ટ્રમ્પની પોતાની ટીમે પાછળથી આ શરત દૂર કરી હતી - 2025 માં ગલ્ફ દેશોની તેમની મુલાકાત પહેલાં આપવામાં આવેલી છૂટ - અને 22 જુલાઈના કરારમાં આ જોડાણ દૂર કરવામાં આવ્યું હતું.

તેમની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટે આ શરતને ફરીથી લાગુ કરી દીધી. એક જ રાષ્ટ્રપતિના કાર્યકાળ દરમિયાન, સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાની શરત પરની સ્થિતિ ત્રણ-ત્રણ વખત બદલાઈ ગઈ છે. દરેક સત્તાવાર નિવેદનમાં જે વાત ખૂટે છે, તે છે ખુદ સાઉદી અરબનું વલણ છે.

ગાઝા યુદ્ધ પછી, મોહમ્મદ બિન સલમાને કહ્યું કે, સામાન્યીકરણ માટે પેલેસ્ટિનિયન દેશ માટે એક વિશ્વસનીય અને એવો માર્ગ જોઈએ જેને બદલાવી ન શકાય. ત્યારથી આ શરત વધુ કડક બની ગઈ છે. સાઉદી અરેબિયાની સ્થાનિક કાયદેસરતા, ઇસ્લામિક વિશ્વમાં કિંગડમની ઓળખ, અને બે પવિત્ર મસ્જિદોની તેની રક્ષાને કારણે રિયાધ માટે ઇઝરાયલને ઓળખવું લગભગ અશક્ય બની ગયું છે. જોકે, ગાઝા બરબાદ થઈ રહ્યું છે, અને વેસ્ટ બેંકને વિસ્તારમાં આવી રહ્યું છે માટે ટ્રમ્પે જે શરત જણાવી છે, તેજ સોદાને અટકાવી શકે છે.

એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે, ધોરણોમાં ઘટાડો રિયાધથી શરૂ થયો ન હતો. નવેમ્બર 2025માં, ગ્યોંગજુમાં એશિયા પેસિફિક આર્થિક સહયોગ સમિટમાં કોરિયા ગણરાજ્યના રાષ્ટ્રપતિ લી જે-મ્યુંગ સાથેની ટ્રમ્પની મુલાકાત બાદ, વોશિંગ્ટને જાહેરાત કરી હતી કે તે ROK માં નાગરિક યુરેનિયમ સંવર્ધન અને ખર્ચિત ઇંધણની પુનઃપ્રક્રિયા કરવાની પ્રક્રિયાને ટેકો આપશે, આ સક્ષમતા તેમણે સિયોલને દાયકાઓથી બિન-પ્રસાર કરારના આધાર પર ન્હોતી આપી.

તે સમયે, નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી હતી કે, સિઓલને સ્વીકારવાથી સાઉદી અરબ પર નિયંત્રણ કરવું વધુ મુશ્કેલ બનશે. આઠ મહિના પછી, બરાબર એવું જ બન્યું. આ ક્રમ કોઈપણ એક ઘટના કરતાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. તે દર્શાવે છે કે સામાન્ય નિયમોની સિસ્ટમને શાંતિથી કેસ-બાય-કેસ વાટાઘાટોની સિસ્ટમ દ્વારા બદલવામાં આવી છે.

આ બેમાંથી કયો અભિગમ અપનાવવામાં આવે છે તેમાં એશિયાનો સીધી રૂચી છે. ચીન, ભારત, જાપાન અને કોરિયા ગણરાજ્ય ખાડી દેશોમાંથી સૌથી વધુ ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદે છે અને આ પ્રદેશની સ્થિરતા પર તેમની ઉર્જા સુરક્ષા તે ક્ષેત્રની સ્થિરતાના આધાર પર બનાવી છે, જે હવે પરમાણુ બળતણ ચક્ર પર વિચાર કરી રહ્યું છે. તેઓ વાટાઘાટો હેઠળ તેમના નાગરિક પરમાણુ કાર્યક્રમોનું પણ સંચાલન કરે છે. આ શરતો પર તે સંમતિ સાથે માનવામાં આવી હતી, કે તે તમામ પર સમાન રીતે લાગુ પડશે.

જો રાજદ્વારી જોડાણોના આધારે બળતણ ચક્ર અધિકારો આપવામાં આવે, તો આવી શરતો હેઠળ કાર્યરત દરેક દેશ પાસે તેના જોડાણો પર પુનર્વિચાર કરવાનું કારણ હશે. આ રીતે સરકારોના વિચારમાં આ પ્રકારની એક પ્રક્રિયા શરૂ થાય છે, ન કે સેન્ટ્રીફ્યુજ બનાવવામાં.

22 જુલાઈના રોજ જે કરાર થયા, તેના ખૂબ જ ઓછા મુદ્દાઓ ઉકેલાયા છે. જે કરારની શરતો,એક જ દિવસમાં બદલાઈ ગઈ, તે વ્યવહારિક રાજદ્વારીનું ઉદાહરણ છે, જેમાં તાત્કાલિક અસર માટે જાહેરાતો કરવામાં આવે છે, જ્યારે મહત્વપૂર્ણ અને મુશ્કેલ બાબતો વણકહી રહી જાય છે. આમાંથી બે પરિબળો જ પરિણામ નક્કી કરશે. રિયાધ પેલેસ્ટિનિયન મુદ્દા પર પ્રગતિ વિના ઇઝરાયલને માન્યતા આપી શકશ નહીં, અને પરમાણુ સહયોગને નિયંત્રિત કરનારા જૂના ધોરણોના સ્થાને હવે એવા ઘણા અપવાદો લઈ રહ્યાં થે જેને કોઈ એક કારરમાં સમેટી શકાતું નથી.

(સ્પષ્ટીકરણ: આ લેખમાં વ્યક્ત કરાયેલા તથ્યો અને મંતવ્યો લેખકના અંગત છે અને ETV ભારત તેમના વિચારોને સમર્થન આપતું નથી.)