પોતાના જૂના ગોડફાધર માટે સીમાઓ નક્કી કરી રહ્યું છે પાકિસ્તાન, US અને PAK માટે તેના પરિણામો મુશ્કેલ આવશે

પાકિસ્તાનના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ જનરલ ઝિયા-ઉલ-હકે ૧૯૭૯માં ISIના અફઘાનિસ્તાન બ્યુરોના વડા લેફ્ટનન્ટ જનરલ અખ્તર અબ્દુલ રહમાન ખાનને કહ્યું હતું કે, "અફઘાનિસ્તાનમાં પાણી યોગ્ય તાપમાને ઊકળવું જોઈએ." આ એ સમય હતો જ્યારે સોવિયેત યુનિયને અફઘાનિસ્તાન ઉપર આક્રમણ કર્યું હતું, અને પાકિસ્તાન, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે મળીને સામ્યવાદી શાસન સામેના પ્રતિકાર આંદોલનને સમર્થન આપવા માગતું હતું.

હવે સોવિયેતનું અફઘાનિસ્તાન પર નિયંત્રણ નથી. અમેરિકનોને ૨૦ વર્ષથી વધુ સમય વિતાવ્યા પછી, ૨૦૨૧માં તાલિબાનના કબ્જા બાદ રાતોરાત અફઘાનિસ્તાન છોડીને જવું પડ્યું. તાલિબાને હવે સત્તામાં પાંચ વર્ષ પૂરા કર્યા છે, જેને યુએસ દળો દ્વારા છોડી દેવાયેલા અદ્યતન હથિયારો અને લશ્કરી સાધનો વારસામાં મળ્યા છે. અફઘાનિસ્તાનમાં તાપમાન એટલું વધી ગયું છે કે હવે વોશિંગ્ટન માટે તેના પરિણામો પચાવવા સહેલા નથી અને પાકિસ્તાન માટે પણ ઊકળતા પાણીમાં આંગળી નાખવી સલામત નથી, કારણ કે આખો હાથ બળી જવાનો ડર છે.

અફઘાનિસ્તાનમાંથી યુએસમાંથી સેના પાછી ખેંચવાની પાંચમી વર્ષગાંઠ અને તાલિબાનના સત્તામાં પાછા ફરવાની ઉજવણી દરમિયાન બાળકો તાલિબાન ધ્વજ લઈને (AP Photo/Nava Jamshidi)

તાલિબાનના સત્તામાં પાંચ વર્ષ એ વાતનું સ્પષ્ટ સ્મરણ કરાવે છે કે દાયકાઓ પહેલા પાકિસ્તાનની ISI દ્વારા, આ વિસ્તારમાં પોતાનો પ્રભાવ સ્થાપિત કરવા માટે CIAની ભાગીદારીમાં શરૂ કરાયેલું ઓપરેશન દિવસેને દિવસે નબળું પડતું દેખાઈ રહ્યું છે. અફઘાનિસ્તાન ઉપર સોવિયેત આક્રમણ પછી, ISI એ સોવિયેત વિરોધી પ્રતિકારને ચલાવવામાં મદદ કરવા માટે દેશની અંદર સૈન્ય અધિકારીઓને તૈનાત કર્યા હતા, જેનો મોટો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો હતો કે સોવિયેતની હાર પછી પાકિસ્તાન અફઘાનિસ્તાન પર પોતાનું નિયંત્રણ અને પ્રભાવ જાળવી રાખે.

બ્રિગેડિયર એમ. યુસુફ અને મેજર માર્ક એડકિને તેમના પુસ્તક (Afghanistan-The Bear Trap. The defeat of a superpower) માં આ ઉદ્દેશ્યને અફઘાનિસ્તાનને બીજું વિયેતનામ બનાવવા તરીકે વર્ણવ્યો હતો, જેમાં રશિયનો અમેરિકનોની ભૂમિકામાં આવી ગયા હતા.

લેખક, જે પૂર્વ પાકિસ્તાની આર્મી બ્રિગેડિયર અને ISI ના અફઘાનિસ્તાન બ્યુરોમાં મહત્વના વ્યક્તિ હતા, તેમણે એક એવા વિભાગનું પણ વર્ણન કર્યું જેને "યુદ્ધના સોફ્ટવેર" તરીકે ઓળખવામાં આવતું હતું, જ્યાં સોવિયેત આર્મી સામે લડતા અફઘાન મુજાહિદ્દીનને મદદ કરવા માટે CIA ના નાણાંનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો.

મોટા પ્રમાણમાં કપડાં અને રેશન ખરીદીને હિંન્દુકુશની દક્ષિણ અને પૂર્વમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા, જ્યાં પશ્તો બોલતા અફઘાન સૈનિકો સ્થાયી હતા. હિંદુકુશના ઉત્તર અને પૂર્વ વિસ્તારોમાં પણ મદદ પૂરી પાડવામાં આવી હતી, જ્યાં તાજિક, હજારા અને ઉઝબેક લોકો રહેતા હતા, જેમાંથી ઘણા દારી અથવા ફારસી બોલતા હતા.

અફઘાનિસ્તાન પર યુએસના આક્રમણ પછી પશ્તુન પ્રભુત્વ ધરાવતા વિસ્તારો પાછળથી ઉત્તરીય જૂથો સામે લડ્યા. ઉત્તરીય દળો, જેમને અમેરિકનો દ્વારા તાલીમ અને સમર્થન આપવામાં આવ્યું હતું, તેઓ આખરે તાલિબાન સામે લડ્યા. અમેરિકનો એ વાતથી અજાણ લાગતા હતા કે પશ્તુનોએ ઐતિહાસિક રીતે બહારની શક્તિઓ દ્વારા તેમને દબાવવાના પ્રયાસોનો પ્રતિકાર કર્યો છે. બ્રિટિશરોએ પણ આ ક્ષેત્રના લડાયક કબીલાઓ અને કુળોને પોતાના નિયંત્રણ હેઠળ લાવવા માટે સખત સંઘર્ષ કરવો પડ્યો હતો.

અફઘાનિસ્તાનના વિદેશ પ્રધાન અમીર ખાન મુત્તાકી (AP Photo/Siddiqullah Alizai)

જ્યારે પાકિસ્તાને અફઘાન મુજાહિદ્દીનોને સમર્થન આપ્યું ત્યારે તેનો એજન્ડા અલગ હતો. ભારત અને સોવિયેત યુનિયન સાથી હોવાને કારણે, પાકિસ્તાનને ડર હતો કે તે વ્યૂહાત્મક રીતે ઘેરાઈ શકે છે. આ દરમિયાન અમેરિકનો માટે સોવિયેત યુનિયન એક કુદરતી દુશ્મન હતું, અને વોશિંગ્ટન ઇચ્છતું હતું કે મોસ્કો એ જ પરિસ્થિતિનો સામનો કરે જેનો અમેરિકાએ વિયેતનામમાં સામનો કરવો પડ્યો હતો. તેથી અફઘાન પ્રતિકારને સમર્થન આપવું એ અમેરિકી વિદેશ નીતિનો જ એક ભાગ હતો.

યુએસએ જે તીવ્રતાથી અફઘાન પ્રતિકારને સમર્થન આપ્યું હતું તે વોશિંગ્ટન દ્વારા આજે ગઝા સામેના યુદ્ધમાં ઇઝરાયેલને આપવામાં આવતા સમર્થનના ઉત્સાહ જેટલું જ હતું. સોવિયેત સામેના અફઘાન યુદ્ધ માટે નાણાં પૂરા પાડવા માટે યુએસ કોંગ્રેસનું સમર્થન અત્યંત મજબૂત હતું.

અફઘાનિસ્તાનને યુએસ સહાયના ઉત્સાહી સમર્થક રહેલા કોંગ્રેસમેન ચાર્લ્સ વિલ્સનને ૧૪ જાન્યુઆરી, ૧૯૮૫ના રોજ 'ધ ડેઇલી ટેલિગ્રાફ' દ્વારા ટાંકવામાં આવ્યા હતા, જ્યારે તેઓ પાકિસ્તાનના મીરામ શાહ શહેરની સામે, અફઘાનિસ્તાનની અંદર લગભગ પાંચ કિલોમીટર દૂર ઝવાર ખાતે અફઘાન બેઝ કેમ્પની મુલાકાતે હતા. વિલ્સન અફઘાનિસ્તાનમાં જનારા પ્રથમ અમેરિકી રાજકારણી હતા.

દરમિયાન, પાકિસ્તાની આર્મીના પોતાના માણસો અફઘાનિસ્તાનની અંદર ગુપ્ત માહિતી એકઠી કરવા અને અફઘાન સૈનિકોને મદદ પૂરી પાડવા માટે કાર્યરત હતા. તેમાંથી ઘણા ગુમ થઈ ગયા અથવા યુદ્ધમાં માર્યા ગયા. ૧૯૮૯માં 'ધ ટાઇમ્સ' એ અહેવાલ આપ્યો હતો કે કાબુલમાં સોવિયેત દ્વારા પાકિસ્તાની સેનાના બે ઇન્ટેલિજન્સ અધિકારીઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. અહેવાલો મુજબ તેમણે જાસૂસીની કબૂલાત કરી હતી અને તેમને પુલ-એ-ચરખી જેલમાં ૧૬ મહિનાથી વધુ સમય માટે કેદ કરવામાં આવ્યા હતા, જે જેલમાં કેદીઓ આ જીવંત દુઃસ્વપ્ન સહન કરવા કરતાં મૃત્યુને વધુ પસંદ કરતા હોવાનું કહેવાતું હતું. પાકિસ્તાને આ બંને માણસોનો અસ્વીકાર કર્યો હતો. લશ્કરી સંઘર્ષ ઉપરાંત, સમાંતર રીતે એક ઇન્ટેલિજન્સ યુદ્ધ પણ લડાઈ રહ્યું હતું.

અમેરિકા સહિત પશ્ચિમી દેશોએ અફઘાન મહિલાઓને તેમના અધિકારોથી વંચિત રાખવા બદલ તાલિબાનની વારંવાર ટીકા કરી છે. તેમ છતાં, અફઘાનિસ્તાન પર સોવિયેત શાસન દરમિયાન પણ મહિલાઓના અધિકારોના પ્રશ્નનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. આક્રમણ પછી, સોવિયેત સમર્થિત સરકારે અફઘાન મહિલાઓ માટે શિક્ષણને પ્રાથમિકતા આપી હતી, પરંતુ આ નીતિઓને અફઘાન સમાજના એક વર્ગ દ્વારા તેમની સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓ પરના હુમલા તરીકે વ્યાપકપણે જોવામાં આવી હતી. જે સેનાને સોવિયેતે તાલીમ આપી હતી તે જ આખરે તેમની સામે થઈ ગઈ.

હવે, તાલિબાનના નિયંત્રણ હેઠળ, અફઘાનિસ્તાન ભારત, રશિયા અને ચીન સાથે નજીકના સંબંધો વિકસાવતું દેખાય છે, જ્યારે પાકિસ્તાન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથે તેના સંબંધો વધુને વધુ જટિલ બન્યા છે.

દિલ્હીમાં તાજેતરના કાર્યક્રમમાં, જ્યાં અફઘાન દૂતાવાસે તાલિબાન શાસનના પાંચ વર્ષ પૂરા થવાની ઉજવણી કરી હતી અને ભારતીય રાજદ્વારીઓને આમંત્રણ આપ્યું હતું, તે બદલાતા સમીકરણોનો બીજો સંકેત હતો. સાથોસાથ, સરહદ પર અફઘાન અને પાકિસ્તાની દળો વચ્ચેની ઝડપોએ કાબુલ અને ઇસ્લામાબાદ વચ્ચેની કડવાશમાં વધારો કર્યો છે. તાલિબાન નેતા આમીર મુત્તાકીની ૨૫ની ભારત મુલાકાત અને દારૂલ ઉલૂમ દેવબંદ ખાતે મૌલવીઓને મળવા માટે દેવબંદ (યુપી) જવાનો તેમનો નિર્ણય પ્રાદેશિક સમીકરણોમાં એક નોંધપાત્ર બદલાવ દર્શાવે છે અને આનાથી પાકિસ્તાન ચોક્કસપણે અકળાયું હશે. દિલ્હીમાં પ્રેસ બ્રીફિંગ યોજવાનો અને ત્યારબાદ મહિલા પત્રકારોને ભાગ લેવાની મંજૂરી આપવાનો તાલિબાનનો નિર્ણય ભારત અને તાલિબાન વચ્ચે એક સ્તરની સમજણ પણ દર્શાવે છે જેનાથી બંને પક્ષો કમ્ફર્ટેબલ જણાય છે.

આ ઉભરતી ધરી, જે પાકિસ્તાન અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને એક તરફ રાખે છે જ્યારે તાલિબાન એ જ દળોની નજીક આવી રહ્યું છે જેમને CIA અને ISI એક સમયે દૂર રાખવા માગતા હતા, તે એક મહત્વપૂર્ણ ભૌગોલિક-રાજકીય બદલાવ દર્શાવે છે. પાકિસ્તાન અને વોશિંગ્ટન પોતે ઊભી કરેલી આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાંથી કેવી રીતે બહાર નીકળે છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.

ઝિયા-ઉલ-હક જે પાણીને "યોગ્ય તાપમાને" ઉકાળવા માંગતા હતા તે અંતે કદાચ ઊભરાઈ ગયું છે. અને જે શક્તિઓ એક સમયે માનતી હતી કે તેઓ તેના તાપમાનને નિયંત્રિત કરી શકે છે, તે શક્તિઓ હવે તેના પરિણામોનો સામનો કરવા માટે સંઘર્ષ કરી રહી છે.

આ પણ વાંચો:

1. એક જ દિવસમાં બદલાઈ ગયો અમેરિકા-સાઉદી પરમાણુ કરાર, શું છે પરમાણું પ્રસાર અટકાવવા માટેના ધોરણને નબળો પાડવાનો વાસ્તવિક હેતું ?
2. સ્થાનિક આકાંક્ષાઓને કચડતા PoKમાં જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકો સામે વધતો રોષ