ખામેનેઈના મોત બાદ વિભાજીત થયેલું ઈરાન એક થઈ રહ્યું છે! પાડોશી મુસ્લિમ દેશો માટે શું હશે રણનીતિ...?

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને ઇઝરાયલે મુખ્યત્વે ઈરાનને અંકુશમાં રાખવા અને તેને નબળું પાડવા માટે સૈન્ય હુમલા શરૂ કર્યા હતા, જેનું અંતિમ લક્ષ્ય સત્તા પરિવર્તન કરવાનું હતું. જોકે, યુદ્ધ તરફનો આ ભયાનક વળાંક ઈરાનના ધાર્મિક સંગઠનને એક અણધારી તક પૂરી પાડી રહ્યો હોય તેવું લાગે છે. મૌલવી નેતૃત્વ હવે તેના પાયાને ફરીથી મજબૂત કરી રહ્યું છે, જે કેટલાક વર્ષો પહેલા સ્કાર્ફ પહેરવાનો ઈનકાર કરવાના કારણે કસ્ટડીમાં યુવતીના મોત પછી શરૂ થયેલા સામૂહિક વિરોધ પ્રદર્શનોને કારણે અટકી ગયું હતું.

દેશભરમાં, યુવતીઓ અને યુવાનોએ તે સમયે નારાજ થઈને, સુરક્ષા દળોના વિરોધીઓ સામે અનિયંત્રિત આક્રમણ પછી ખૂબ આક્રમકતા બતાવી હતી. આ વિદ્રોહી યુવાઓ સર્વોચ્ચ નેતા અયોતલ્લાહ અલી ખોમેનેઇના નેતૃત્વ હેઠળના શાસન દ્વારા તેમના પર લાદવામાં આવેલા કડક ધાર્મિક નિયમોને નકારી રહ્યા હતા. ઈરાની સુરક્ષા દળોએ અવાજોને દબાવવા માટે વિરોધીઓ સામે ભારે બળનો ઉપયોગ કર્યો, જેના પરિણામે અનેક જાનહાનિ થઈ. આંતરિક અને પ્રાદેશિક ફરિયાદો તરીકે જે શરૂ થયું તે થોડા જ સમયમાં રાષ્ટ્રીય ચળવળમાં પરિણમ્યું, અને પછીથી આંતરરાષ્ટ્રીય ધ્યાન ખેંચ્યું, પછી યુએસ પ્રમુખ, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પને નિઃશસ્ત્ર નાગરિકો સામે બળના ઉપયોગ સામે ઈરાની સરકારને ચેતવણી આપવાની તક મળી.

સોમવારે 2 માર્ચ દરમિયાન અમેરિકા-ઈઝરાયલના જોઈન્ટ મિલિટ્રી કેમ્પેઇન દરમિયાન પોલીસ સ્ટેશન પર હુમલા બાદ સિવિલ ડિફેન્સ વર્કર તેના કાટમાળનો સર્વે કરી રહ્યા છે. (AP)

આ વિરોધ પ્રદર્શનોની તીવ્રતા હોવા છતાં, ખાસ કરીને જાન્યુઆરી 2025માં તાજેતરના વિરોધ પ્રદર્શનો છતાં, અમેરિકાએ મોટાભાગે પોતાનો પ્રતિભાવ ફક્ત નિવેદન આપવા સુધી મર્યાદિત રાખ્યો. જ્યારે દેશને દેખીતી રીતે કોઈ મોટો ખતરો ન હતો ત્યારે આ અમેરિકાએ કાર્યવાહી કરી, જેમાં તે દાવો કરી રહ્યું હતું કે ઈરાન પરમાણુ શસ્ત્રો બનાવી રહ્યું છે. જો દેશ શાસન સામે વિરોધ કરી રહ્યો હતો ત્યારે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હસ્તક્ષેપ કર્યો હોત, તો ઈરાની જનતાએ અલગ રીતે પ્રતિક્રિયા આપી હોત. જોકે, સુપ્રીમ લીડર અલી ખામેનેઇની અચાનક હત્યા, હુમલાના સમયનો એક વ્યૂહાત્મક 'ખોટી ગણતરી' હોવાનું જણાય છે. શાસનના પતનને બદલે, ઈરાની નેતૃત્વ પરના આ હુમલાઓને ઈરાનની સાર્વભૌમત્વ પરના હુમલા તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યા છે. વિરોધાભાસી રીતે, આ હુમલાઓએ એક એવી જનતાને એક કરી છે જે અગાઉ વિભાજીત હતી, અને એવી સરકારના સપોર્ટને મજબૂત કર્યો છે, જેને થોડા મહિનાઓ પહેલા દાયકાઓમાં તેના સૌથી મોટા ઘરેલું પડકારનો સામનો કરી રહી હતી.

મોટાભાગના દેશોથી વિપરીત, ઈરાનનું લશ્કરી માળખું ઘણી રીતે જટિલ છે. આ માળખાં એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે, જે તેમને ક્યારેક બાહરી તાકાતો માટે સંવેદનશીલ બનાવે છે. દેશના સર્વોચ્ચ નેતાનું તેહરાનમાં ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સના મુખ્યાલય જેવા સ્પષ્ટ સ્થાન પર માર્યા જવું એ તેમના માળખાની નિષ્ફળતા છે. ખામેનેઇ અને વિવિધ જૂથોના અન્ય લશ્કરી નેતાઓ યુએસ અને ઇઝરાયલના સંયુક્ત ઓપરેશનમાં માર્યા ગયા હતા. આ જાળ એક સમાંતર ફોર્સની સિસ્ટમ દ્વારા કામ કરે છે, જેને એકબીજા પર નજર રાખવા અને સંતુલિત કરવા માટે રચવામાં આવ્યા છે. આ સુરક્ષા પ્રણાલીમાં એક મુખ્ય જૂથ IRGC છે, જે બાસિજ તરીકે ઓળખાતી એક મોબિલાઈઝેશન વિંગ ચલાવે છે. આ વિંગને ત્યારે સક્રિય કરવામાં આવે છે, જ્યારે દેશ સંકટમાં હોય ત્યારે અસંતોષને નિયંત્રિત કરવા અને શાસન માટે સમર્થન એકત્રિત કરી શકાય, જ્યારે તેને સૌથી વધુ જરૂર હોય છે. આ સમગ્ર સિસ્ટમ જટિલ, એકબીજા સાથે જોડાયેલા કરોળિયાની જાળ જેવું લાગે છે, જેથી દુશ્મનો માટે એ સમજવું મુશ્કેલ બની જાય છે કે દરેક ગ્રુપ પોતાની આગળની કાર્યપદ્ધતિ અને વ્યૂહરચના કેવી રીતે તૈયાર કરે છે.

ઇઝરાયલના બેત શેમેશમાં, સારા એલિમેલેક અને તેની પુત્રી રોનિતના અંતિમ સંસ્કાર દરમિયાન શોકગ્રસ્ત લોકો છુપાયા હતા. તે સમયે એર-રેડ સાયરન ઇરાન દ્વારા ઇઝરાયલ પર છોડવામાં આવેલી મિસાઈલની ચેતવણી આપી રહ્યા હતા. (AP)

જેમ કહેવાય છે કે, લોકો મહદ અંશે પોતાના દેશની સ્વીકૃત વાસ્તવિકતા અને ત્યાંની પ્રણાલીઓથી પોતાનો વ્યવહાર નક્કી કરે છે. એ જ રીતે, ઈરાની સમાજ ખૂબ જ વિભાજિત છે, પરંતુ તેનો અંદાજ લગાવી શકાય એમ નથી, લિબરલ લોકો પણ ઘણીવાર "મુશ્કેલ સમયમાં" ધાર્મિક રાષ્ટ્રવાદના નારા લગાવે છે, જેથી વિદેશી આક્રમણ સામે દેશ સાથે એકતા દર્શાવી શકાય. તેઓ મહિનાઓ અને વર્ષોથી વિરોધ કરી રહેલા શાસન માટે આરામથી અને કોઈ ખચકાટ વિના તેમના સમર્થનને યોગ્ય ઠેરવે છે. ઈરાનમાં મહિનાઓ અને વર્ષોથી સુધી મોટા સ્તરે લોકોના એકઠા થવા અને તેના બાદ થયેલા વિરોધ પ્રદર્શન, સાથે જ "એક્સિસ ઓફ રેજિસ્ટન્સ" નું ખતમ થવું, અને દેખીતી રીતે શાસનના પતન માટે યોગ્ય સમય લાગતો હતો. પતન થઈ શક્યું હોત, કદાચ સ્વાભાવિક રીતે જ કારણ કે લોકો તે દિશામાં આગળ વધી રહ્યા હતા. જો કે, ઇઝરાયલ સાથે મળીને અમેરિકાએ લશ્કરી કાર્યવાહી પસંદ કરી અને ઈરાન સામે યુદ્ધમાં ઉતર્યા. અમેરિકા અને ઇઝરાયલે જેને સૌથી મોટો પડકાર માન્યો તે ઈરાની પ્રોક્સીઓ તરફથી જલ્દી થનારો પલટવાર હતો.

7 ઓક્ટોબરના હુમલા બાદ ઇઝરાયલી દળો દ્વારા "એક્સિસ ઓફ રેજિસ્ટન્સ"ના લીડરશીપને તબક્કાવાર રીતે તોડી પાડવામાં આવ્યા બાદ મહદઅંશે દબાવી દેવાયો. ગાઝાના વિનાશ, હિઝબુલ્લાહના હાઇકમાન્ડનું "શિરચ્છેદ" અને સીરિયામાં અસદ શાસનના પતનથી ઈરાન એકલું પડી ગયું હતું. પહેલાં, તેહરાન આ પ્રોક્સીઓને ટેકો આપતું અને ટકાવી રાખતું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું, હવે, તે આખું નેટવર્ક વિખેરાઈ ગયું છે. હમાસ તેના અસ્તિત્વ માટે લડી રહ્યું છે, હિઝબુલ્લાહ ભયાવહ પ્રતિકાર અને શરણાગતિ વચ્ચે ઝુલી રહ્યું છે, અસદ દ્રશ્યમાંથી ગાયબ થઈ ગયો છે. હુતીઓનું મહત્વ ત્યાં સુધી જ હતું જ્યાં સુધી મોટી શક્તિઓ સામે ન આવી અને ઈરાનના સીધા આ યુદ્ધમાં શામેલ થયા બાદ તેમનો ખેલ ખતમ થઈ ગયો.

સોમવારે, 2 માર્ચ 2026ના રોજ તેહરાનમાં ચાલી રહેલા જોઈન્ટ યુ.એસ-ઈઝરાયલ મિલિટ્રી કેમ્પેઇન દરમિયાન એક સરકારી ટીવી કોમ્યુનિકેશન ટાવર અને તેના રોડની આસપાસની ઈમારતો હુમલામાં ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ ગઈ. (AP)

ઈરાનનું ભૌગોલિક સ્થાન તેની સૌથી મોટી તાકાત અને તેની સૌથી મોટી જવાબદારી છે. પશ્ચિમી દ્રષ્ટિકોણથી, જો ઈરાન વૈશ્વિક વેપારમાં તેમના માટે ભૂમિકા ભજવે તો પ્રાદેશિક નિયંત્રણ શક્ય છે. હાલમાં, તે યુરોપિયન બજારોમાં ચીની માલને સરળતાથી પહોંચાડવા માટે ભૌગોલિક બ્રિજ તરીકે કામ કરે છે. ઈરાન ચીનના બેલ્ટ એન્ડ રોડ્સ પહેલનો ભાગ છે. પરિણામે, પશ્ચિમ ઈરાનને દુશ્મન અથવા વિરોધી તરીકે જુએ છે, જે આંતરરાષ્ટ્રીય કોમર્સ પર સંભવિત કંટ્રોલ છે. એવું લાગે છે કે, ઈરાની નેતૃત્વનો શિરચ્છેદ કરવા અને સત્તા પરિવર્તન માટે દબાણ કરવાના હેતુથી ઈરાન પર અમેરિકા અને ઈઝરાયલના હુમલાના અપેક્ષિત પરિણામો મળ્યા નથી. પરિસ્થિતિ વ્યાપક પ્રાદેશિક સંઘર્ષમાં ફેરવાઈ ગઈ છે, જેમાં પડોશી દેશોએ અમેરિકાને લશ્કરી સ્થાનો પૂરા પાડીને ભાગ લીધો છે. એક રસપ્રદ વાત એ છે કે શું પડોશી મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો સામે ઈરાનની જવાબી કાર્યવાહી તેમને ઈરાન વિરુદ્ધ અમેરિકા અને ઈઝરાયલ સાથે વધુ નજીકથી મજબૂતીથી ઊભા રહેવા દબાણ કરશે કે તેઓ તટસ્થ સ્થિતિમાં યથાવત રહેશે.

આ પણ વાંચો:

1. મસ્કત સમુદ્રમાં એક માનવરહિત બોટ તેલ ટેન્કર સાથે અથડાઈ, એક ભારતીયનું મોત
2. ઈરાન પર અમેરિકા-ઈઝરાયલના હુમલા બાદ થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનોને પગલે પાકિસ્તામાં ત્રણ દિવસનો કર્ફ્યુ
3. ઈરાને તેના હુમલાના ડ્રોન શસ્ત્રાગારનું ફૂટેજ બહાર પાડ્યો, આધુનિક ટેક્નોલોજી ધરાવતા સાધનો સામેલ
4. લેબનાનમાં ઇઝરાયલી હુમલામાં 31 લોકોના મોત, બેરુતમાં અનેક ઇમારતો કાટમાળમાં ફેરવાઈ