ખામેનેઇનો ઉત્તરાધિકારી કોણ બનશે? ઇરાનમાં સુપ્રીમ લીડર કેવી રીતે પસંદ કરવામાં આવે છે?

નવી દિલ્હી: ઇરાનના સુપ્રીમ લીડર આયતુલ્લાહ અલી ખામેનેઇના મોતે દેશના ભવિષ્યને લઇને સવાલ ઉભા કર્યા છે. એક મૌલવી પેનલને તેમના ઉત્તરાધિકારી પસંદ કરવાનું કામ સોપવામાં આવ્યું છે. જોકે, ઇરાનના ધર્મતંત્રમાં ઉત્તરાધિકારની પસંદગી એક જટિલ પ્રક્રિયા છે. આવો જાણીએ ઇરાનમાં સુપ્રીમ લીડરની પસંદગી કેવી રીતે કરવામાં આવે છે.

ઇરાનમાં મૌલવીની એક કાઉન્સિલ નવા સુપ્રીમ લીડર પસંદ કરે છે, તેને એસેમ્બલી ઓફ એક્સપર્ટ્સના નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. 88 સભ્યો ધરાવતી આ સમિતિ સુપ્રીમ લીડરની ચૂંટણી કરે છે. સમિતિ કોઇને પણ હટાવી શકે છે, જોકે, આવું ક્યારેય થયું નથી.

સમિતિના સભ્યોમાં તમામ શિયા મૌલવી હોય છે જેમણે દર આઠ વર્ષમાં નાગરિકો દ્વારા પસંદ કરવામાં આવે છે. ઇરાનની બંધારણીય નજર રાખતી સંસ્થા ગાર્ડિયન કાઉન્સિલ આ સભ્યોની ઉમેદવારીને મંજૂરી આપે છે. આ સંસ્થા ઇરાનમાં અલગ અલગ ચૂંટણીમાં ઉમેદવારોને અયોગ્ય ઠેરવવા માટે જાણીતી છે. એસેમ્બલી ઓફ એક્સપર્ટ્સ પણ તેના દાયરામાં આવે છે. ગાર્ડિયન કાઉન્સિલે ઇરાનના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ હસન રૂહાની, જે નરમપંથી હતા અને જેમના કાર્યકાળે દુનિયાની તાકાતો સાથે 2015માં પરમાણુ ડીલ કરી હતી, માર્ચ 2024માં એસેમ્બલી ઓફ એક્સપર્ટ્સની ચૂંટણીએ રોકી દીધા હતા.

અસ્થાયી કાઉન્સિલ સંભાળી શકે છે જવાબદારી

ઇરાનના કાયદા અનુસાર, એસેમ્બલી ઓફ એક્સપર્ટ્સને જેટલા જલ્દી બની શકે નવો સુપ્રીમ લીડર પસંદ કરવો પડશે પરંતુ ત્યાર સુધી એક લીડરશિપ કાઉન્સિલ આગળ આવીને કેટલાક સમય માટે લીડરશિપની તમામ જવાબદારી સંભાળી શકે છે.

આ વિધાનસભામાં ઇરાનના વર્તમાન રાષ્ટ્રપતિ, દેશના ન્યાયતંત્રના વડા અને ગાર્ડિયન કાઉન્સિલના સભ્યનો સમાવેશ થાય છે, જેની પસંદગી ઇરાનની એક્સપિડન્સી કાઉન્સિલ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ કાઉન્સિલ સુપ્રીમ લીડરને સલાહ આપે છે અને સંસદ સાથે ઝઘડાને હલ કરે છે. જો આવું થાત તો ઇરાનના સુધારવાદી રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેજેશકિયાન અને હાઇ-લાઇન ન્યાયતંત્રના પ્રમુખ ગુલામ હુસેન મોહસેની એજેઇ તે લીડરશિપ કાઉન્સિલમાં હોત.

ખામેનેઇના પુત્ર સંભવિત દાવેદાર

ઉત્તરાધિકાર અને તેની સાથે જોડાયેલા ષડયંત્રો વિશએ મૌલવીઓની વાતચીત સામાન્ય નાગરિકોની નજરથી દૂર હોય છે, જેનાથી આ અંદાજો લગાવવો મુશ્કેલ છે કે સુપ્રીમ લીડર માટે કોણ દાવેદાર હોઇ શકે છે. ખામેનેઇના ઉત્તરાધિકારી પસંદ કરવા માટે વિધાનસભા ઓફ એક્સપર્ટ્સના 88 સભ્ય જલ્દી બેઠક કરશે અને તેના વિશે ચર્ચા કરશે કે આગામી લીડર કોણ બનશે. અલી ખામેનેઇએ પોતાના મોત પહેલા ચાર નામ જણાવ્યા હતા.

પહેલા એવું માનવામાં આવતુ હતું કે ખામેનેઇના શિષ્ય સ્વર્ગીય રાષ્ટ્રપતિ ઇબ્રાહિમ રઇસી, આ જવાબદારી લેવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે પરંતુ મે 2024માં એક હેલિકોપ્ટર દુર્ઘટનામાં તેમનું મોત થઇ ગયું, તેનાથી ખામેનેઇના પુત્રમાંથી એક 56 વર્ષના શિયા મૌલવી મોજતબા, એક સંભવિત ઉમેદવાર બની ગયા છે. જોકે, તેમણે ક્યારેય સરકારી પદ સંભાળ્યું નથી.

પરંતુ, સુપ્રીમ લીડરના પિતાથી પુત્રમાં ટ્રાન્સફર થવાથી માત્ર મૌલવી શાસનની ટીકા કરનારા ઇરાનીઓમાં જ નહીં, પણ સિસ્ટમના સમર્થકોમાં પણ ગુસ્સો ભડકી શકે છે. કેટલાક લોકો તેને ગેર-ઇસ્લામિક માની શકે છે અને 1979માં અમેરિકા સમર્થિત શાહ મોહમ્મદ રઝા પહેલવીની સરકારના પતન બાદ એક નવો ધાર્મિક વંશ બનાવવા સમાન ગણી શકે છે.

માત્ર ચાર વખત સુપ્રીમ લીડરની ચૂંટણી થઇ છે

ઇરાનના સુપ્રીમ લીડરની ઓફિસમાં સત્તા માત્ર એક વખત ટ્રાન્સફર થઇ છે, જે દેશની 1979ની ઇસ્લામિક ક્રાંતિ બાદથી ચુકાદા લેનાર દેશના સર્વોચ્ચ નેતા માનવામાં આવે છે.

1989માં આયાતુલ્લાહ રૂહોલ્લાહ ખામેનીના 86 વર્ષની વયે નિધન થયું હતું. તે ઇરાનમાં ઇસ્લામિક ક્રાંતિના આગેવાન હતા અને ઇરાકની સાથે આઠ વર્ષ સુધી ચાલેલા લોહિયાળ જંગમાં ઇરાનનું નેતૃત્ત્વ કરતા હતા. ખામેનીના નિધન બાદ અલી ખામેનેઇને તેમના ઉત્તરાધિકારી પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા.

સુપ્રીમ લીડરની વિશાળ શક્તિઓ

ઇરાનમાં સુપ્રીમ લીડર દેશની તમામ ઘટનામાં અંતિમ નિર્ણય લે છે. તે દેશની મિલિટ્રી અને તાકાતવર રિવોલ્યૂશનરી ગાર્ડના કમાન્ડર-ઇન-ચીફ પણ હોય છે. રિવોલ્યૂશનરી ગાર્ડ એક પેરામિલિટ્રી ફોર્સ છે. ખામેનેઇના કાર્યકાળમાં આ ઘણુ સશક્ત થયું. અમેરિકાએ 2019માં તેને આતંકવાદી સંગઠન જાહેર કર્યું હતું.

રિવોલ્યૂશનરી ગાર્ડ, જે ખુદને 'એક્સિસ ઓફ રેજિસ્ટન્સ' નામ આપ્યું છે, જે મિડલ ઇસ્ટમાં મિલિટન્ટ ગ્રુપ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય અમેરિકા અને ઇઝરાયેલનો મુકાબલો કરવાનો છે. રિવોલ્યૂશનરી ગાર્ડ પાસે ઇરાનમાં પણ ઘણા પૈસા અને સંપત્તિઓ છે.

આ પણ વાંચો:

• ખામેનેઇના મોત બાદ ઇરાનમાં માતમ, રસ્તા પર ઉતર્યા લોકો; 108 વિદ્યાર્થીઓ સહિત 200થી વધુ લોકોના મોત
• કોણ હતા ઇરાનના સુપ્રીમ લીડર ખામેનેઇ? જાણો કેવી રીતે બન્યા સર્વોચ્ચ ધાર્મિક નેતા