એથ્લેટિક હાર્ટ સિન્ડ્રોમ એટલે શું? વધુ કસરત કરનારાઓમાં શા માટે થાય છે? જાણો, ડૉક્ટર શું કહે છે આ અંગે

હૈદરાબાદ : એથ્લીટ હાર્ટ (એથ્લેટિક હાર્ટ સિન્ડ્રોમ) એ નિયમિત અને સઘન શારીરિક તાલીમના કારણે હૃદયમાં થતો કુદરતી ફેરફાર છે. તે કોઈ બીમારી નથી, પરંતુ ભારે સહનશક્તિ અથવા શક્તિની તાલીમને કારણે હૃદયના કદ અને કામગીરીમાં થતા સકારાત્મક બદલાવોનો સમૂહ છે. મુંબઈની સૈફી હોસ્પિટલના ઇન્ટરવેન્શનલ કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. રુચિત શાહના જણાવ્યા અનુસાર, "એથ્લીટ હાર્ટ એ એવી સ્થિતિ છે જે લગભગ 1-2 ટકા સ્પર્ધાત્મક એથ્લીટ્સમાં જોવા મળે છે અને તે લાંબા સમય સુધી ચાલતી ભારે શારીરિક કસરતનું પરિણામ છે."

શા માટે થાય છે?
જેમ ટ્રેનિંગ અને કસરતથી શરીરના હાડકાંના સ્નાયુઓ મોટા અને જાડા થાય છે, તેમ હૃદયના સ્નાયુઓ પણ મોટા અને જાડા થઈ શકે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ સખત કસરત કરે છે, ત્યારે શરીરને ઓક્સિજનની જરૂરિયાત અને લોહીનું પ્રમાણ ઘણું વધી જાય છે. આ વધતી જરૂરિયાતના જવાબમાં હૃદયના સ્નાયુઓ 'કંડિશન્ડ' થઈ જાય છે અને સમય જતાં જાડા બની જાય છે. આ સ્થિતિને 'એથ્લીટ હાર્ટ' અથવા ફિઝિયોલોજિકલ કાર્ડિયાક હાઈપરટ્રોફી કહેવાય છે.

ડૉ. રુચિત શાહ સમજાવે છે કે જ્યારે હૃદયના સ્નાયુઓ જાડા થાય છે (ખાસ કરીને ડાબા વેન્ટ્રિકલમાં), તો તેને લેફ્ટ વેન્ટ્રિક્યુલર હાઈપરટ્રોફી (LVH) કહે છે. આ મુખ્યત્વે એટલા માટે થાય છે કારણ કે હૃદયને સમગ્ર શરીરમાં ઓક્સિજનયુક્ત લોહી પંપ કરવા માટે વધુ મહેનત કરવી પડે છે. જેમ જેમ દીવાલો જાડી થાય છે, વેન્ટ્રિકલની અંદરની પોલાણનું કદ ઘટે છે, જેનાથી લોહી ભરવાની ક્ષમતા થોડી ઓછી થઈ શકે છે. જોકે, સ્વસ્થ લોકોમાં એથ્લીટ હાર્ટ સામાન્ય રીતે કોઈ નકારાત્મક સ્થિતિ નથી અને તેનાથી કોઈ ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યા થતી નથી.

લક્ષણો અને સારવાર
એથ્લીટ હાર્ટની એક ખાસિયત છે કંડિશન્ડ હાર્ટ રેટ. સતત તાલીમને કારણે હૃદય વધુ કાર્યક્ષમ બની જાય છે. આ સ્થિતિવાળા લોકોમાં સામાન્ય રીતે કોઈ ચેતવણીના સંકેતો જોવા મળતા નથી અને તેમને કોઈ ખાસ સારવારની જરૂર પડતી નથી.

એથ્લીટ હાર્ટ અને HOCM (હાઈપરટ્રોફિક કાર્ડિયોમાયોપેથી) વચ્ચેનો તફાવત
ડૉ. રુચિત શાહ કહે છે કે એથ્લીટ હાર્ટ અને HOCM બંનેમાં હૃદયના સ્નાયુઓ જાડા થાય છે, પરંતુ એથ્લીટ હાર્ટ સ્વસ્થ અને કુદરતી અનુકૂલન છે, જ્યારે HOCM એક આનુવંશિક બીમારી છે જે અચાનક મોતનું કારણ બની શકે છે. HOCMમાં હૃદયના સ્નાયુઓ ખૂબ જાડા થઈ જાય છે અને ડાબા વેન્ટ્રિકલની પોલાણ સંકુચિત થઈ જાય છે, જેનાથી લોહીના પ્રવાહમાં અવરોધ આવી શકે છે. HOCM ધરાવતા એથ્લીટ્સમાં અચાનક કાર્ડિયાક અરેસ્ટ અને મોતનું જોખમ રહે છે, જ્યારે એથ્લીટ હાર્ટવાળા એથ્લીટ્સમાં આવું જોખમ નથી.

નિદાન કેવી રીતે કરવું?

• બંને સ્થિતિઓ વચ્ચે ફરક પાડવો પડકારજનક છે. કેટલાક મુખ્ય તફાવતો આ છે:
• એથ્લીટ હાર્ટમાં ડાબા વેન્ટ્રિકલની પોલાણ મોટી થાય છે, જેથી વધુ લોહી પંપ થઈ શકે. HCMમાં પોલાણ સામાન્ય કરતાં ઘણી નાની હોય છે.
• એથ્લીટ હાર્ટમાં હૃદયનું ડાયાસ્ટોલિક કાર્ય સામાન્ય રહે છે. HCMમાં ઘણી વખત ડાયાસ્ટોલિક ડિસફંક્શન (હૃદયના સ્નાયુઓનું કડક થવું અને આરામ ન કરવું) જોવા મળે છે.
• એથ્લીટ હાર્ટમાં કસરત દરમિયાન હૃદયની પંપિંગ ક્ષમતા વધે છે, જ્યારે ડાઈલેટેડ કાર્ડિયોમાયોપેથીમાં તે વધતી નથી.

જો ઇકોકાર્ડિયોગ્રાફીથી સ્થિતિ સ્પષ્ટ ન થાય, તો કાર્ડિયાક મેગ્નેટિક રેઝોનન્સ (CMR) ઇમેજિંગનો ઉપયોગ ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ તરીકે થાય છે, જે ચોક્કસ નિદાન આપે છે. ઉપરાંત, જો એથ્લીટ થોડા અઠવાડિયા કે મહિના કસરત બંધ કરી દે (ડીકંડિશનિંગ), તો એથ્લીટ હાર્ટના કારણે વધેલા સ્નાયુઓ પાછા સામાન્ય કદમાં આવી શકે છે, પરંતુ કાર્ડિયોમાયોપેથીમાં આવું થતું નથી.

ધ્યાન રાખવા જેવી વાત
ડૉ. રુચિત શાહ કહે છે કે મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં 'એથ્લીટ હાર્ટ' કોઈ બીમારી નહીં, પણ શરીરનો સામાન્ય અને સ્વસ્થ ફેરફાર છે. જોકે, ડૉક્ટરો આ સ્થિતિ અને કેટલીક ગંભીર હૃદય બીમારીઓ વચ્ચે તફાવત સમજવા પર ભાર મૂકે છે, કારણ કે તેમના લક્ષણો સમાન હોઈ શકે છે. જો કોઈ વ્યક્તિમાં ચેતવણીના સંકેતો અથવા ચિંતાજનક લક્ષણો દેખાય, તો તબીબી તપાસ અને ટેસ્ટ કરાવવા જોઈએ.

(ડિસક્લેમર: આ આર્ટિકલમાં આપેલી તમામ આરોગ્ય માહિતી અને સૂચનો માત્ર સામાન્ય સમજ માટે છે. આ માહિતી વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, અભ્યાસ અને તબીબી નિષ્ણાતોની સલાહ પર આધારિત છે. કોઈપણ સારવાર અથવા દવા લેતા પહેલાં હંમેશાં તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી શ્રેષ્ઠ છે.)

1. આ પણ વાંચો...
   દવા લેવા છતાં પણ કંટ્રોલ નથી થતું બ્લડ પ્રેશર? જાણો 'રેઝિસ્ટન્ટ હાઈપરટેન્શન'ના કારણો અને બચાવના ઉપાય
2. ભારતમાં ક્યાં ગ્રુપનું રક્ત ધરાવતા વધુ લોકો છે, અને ક્યાં સુધી રક્ત સારું રહે છે, જાણો બધુ જ...