પુરુષો અને સ્ત્રીઓમાં ઈનફર્ટિલિટીનું મુખ્ય કારણ છે આ સમસ્યા - જાણો, શું કહે છે વૈજ્ઞાનિકો

હૈદરાબાદ : પ્રજનન ક્ષમતા માટે 20 થી 30 વર્ષની ઉંમર શ્રેષ્ઠ ગણાય છે, પણ સમય બદલાયો છે. ભારતની 1.46 અબજની વસ્તી હોવા છતાં, યુવાન દંપતીઓ હવે 20-30ની ઉંમરે જ ફર્ટિલિટી ક્લિનિકનો સહારો લઈ રહ્યા છે. શું છે આ ગંભીર સમસ્યાનું મૂળ? વિજ્ઞાનીઓ આંગળી ચીંધે છે 'ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ' તરફ, જે મેટાબોલિઝમને ખોરવે છે. ચાલો જાણીએ કે આ સમસ્યા કઈ રીતે પુરુષો અને સ્ત્રીઓની પ્રજનન ક્ષમતા પર કાળો પડછાયો બની રહી છે.

પુરુષો અને સ્ત્રીઓ, બંને માટે પ્રજનન ક્ષમતાની દૃષ્ટિએ 20 થી 30 વર્ષની ઉંમરને શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન બીમારીની અસર ઓછી હોય છે અને શરીર સામાન્ય રીતે સ્વસ્થ રહે છે. જો કે, સમય ઝડપથી બદલાઈ રહ્યો છે. આજના સમયમાં ઘણા યુગલો 20 કે 30 વર્ષની ઉંમરે જ ઇનફર્ટિલિટી (વંધ્યત્વ)ની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છે. યુવાનોમાં પ્રજનનક્ષમતાનું સ્તર દિન-પ્રતિદિન ઘટી રહ્યું છે. જ્યાં પહેલાં આવી સમસ્યાઓ 35 કે 40 વર્ષની ઉંમર પછી જોવા મળતી હતી, ત્યાં હવે તે ઓછી ઉંમરના લોકોમાં પણ સામાન્ય બની ગઈ છે.

ભારતને વિશ્વનો બીજો સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતો દેશ માનવામાં આવે છે, જેની વસ્તી લગભગ 1.46 અબજ છે. જો કે, રિપોર્ટ્સ દર્શાવે છે કે ભારતીય મહિલાઓ હવે પહેલાં જેટલી ફર્ટાઇલ (પ્રજનનક્ષમ) નથી રહી. આજકાલ, 20 અને 30ની ઉંમરમાં જ યુવાન પુરુષો અને મહિલાઓ બાળક પેદા કરવા માટે ફર્ટિલિટી ક્લિનિકમાં મદદ લઈ રહ્યા છે. ઇનફર્ટિલિટીને ઘણીવાર ફક્ત પ્રજનન અંગોની તંદુરસ્તી સાથે જોડાયેલી સમસ્યા તરીકે જોવામાં આવે છે, જો કે, નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે તેની પાછળ શરીરની મેટાબોલિક પ્રક્રિયાઓ સાથે જોડાયેલું એક મૌન સંકટ પણ છે. તે છે ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ...

આધુનિક જીવનશૈલી, તણાવ અને બિન-આરોગ્યપ્રદ ખાવાની ટેવોને કારણે થતી 'ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ'ની સમસ્યા પ્રજનનક્ષમતા ઘટવાનું એક મોટું કારણ બની રહી છે. નેશનલ લાઇબ્રેરી ઑફ મેડિસિન મુજબ, ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ અને ઇનફર્ટિલિટીની સમસ્યાઓ વચ્ચે સંબંધ જોવા મળ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં, ચાલો વિસ્તારથી જાણીએ કે આ બંને એકબીજા સાથે કેવી રીતે જોડાયેલા છે.

ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ શું છે?

શરીર ઇન્સ્યુલિન નામનો એક હોર્મોન બનાવે છે જેથી કોષો લોહીમાંથી વધુ ગ્લુકોઝ (શુગર) શોષી શકે. પરંતુ, જ્યારે શરીરના કોષો ઇન્સ્યુલિન પર પ્રતિસાદ આપવાનું બંધ કરી દે છે અને તેના માટે પ્રતિરોધક બની જાય છે, ત્યારે આ સ્થિતિને 'ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ' કહેવામાં આવે છે. આ સ્થિતિ સાથે સંકળાયેલો ખતરો એ છે કે શરૂઆતના તબક્કામાં કોઈ લક્ષણો દેખાતા નથી. કોઈ વ્યક્તિને ત્યાં સુધી ખબર પણ નથી પડતી કે તેને ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ કે પ્રી-ડાયાબિટીસ છે, જ્યાં સુધી તેને સંપૂર્ણપણે ડાયાબિટીસ ન થઈ જાય.

• પોષણની ઉણપ: ઘણા લોકો માને છે કે માત્ર મીઠી વસ્તુઓથી દૂર રહેવાથી જ બ્લડ શુગર લેવલ કંટ્રોલમાં રહે છે. જો કે, તેઓ ઘણીવાર કાર્બોહાઈડ્રેટ, પ્રોટીન, ફેટ અને ફાઈબરનું સાચું સંતુલન જાળવી રાખવાના મહત્વને અવગણી દે છે. કાર્બોહાઈડ્રેટ શરીરને ઊર્જા આપવાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. હેલ્થ એક્સપર્ટ્સ સૂચવે છે કે તેને સંપૂર્ણપણે છોડવાને બદલે, આખા અનાજ અને ફળોમાં જોવા મળતા કોમ્પ્લેક્સ કાર્બોહાઈડ્રેટને પસંદ કરવા જોઈએ. પ્રોટીન અથવા ફાઈબર સાથે કાર્બોહાઈડ્રેટ લેવાથી પાચન ધીમું થાય છે, જેથી બ્લડ શુગરમાં અચાનક ઉછાળો આવતો નથી. તમારા નાસ્તા કે લંચમાં સ્પ્રાઉટ્સ, ઈંડા અથવા પનીર જેવા પ્રોટીનના સ્ત્રોતોનો સમાવેશ કરો.
• તમે કેવી રીતે ખાઓ છો, તે પણ મહત્વનું છે: વાત માત્ર એટલી જ નથી કે આપણે શું ખાઈએ છીએ, પરંતુ એ પણ કે આપણે ક્યારે અને કેવી રીતે ખાઈએ છીએ. આખો દિવસ સતત કંઈક ને કંઈક ખાતા રહેવાથી ઇન્સ્યુલિનનું સ્તર વધેલું રહે છે. આનાથી કોષોની ઇન્સ્યુલિન પ્રત્યેની સંવેદનશીલતા ઘટી જાય છે, જે 'ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ'ની સમસ્યા તરફ દોરી જાય છે. તેથી, ભોજન વચ્ચે ઓછામાં ઓછા 4 થી 5 કલાકનો ગેપ રાખો.
• જીવનશૈલી અને હોર્મોનલ અસંતુલન: રાત્રે મોડું ખાવાથી ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ વધે છે, ઊંઘની ઉણપથી ભૂખ સાથે સંકળાયેલા હોર્મોન્સનું સંતુલન બગડે છે, અને સ્ક્રીનમાંથી નીકળતી 'બ્લૂ લાઇટ' મેલાટોનિનને અવરોધીને ઊંઘમાં વિક્ષેપ પાડે છે. આ બધા કારણોથી તમારું પાચન અને ઊર્જાનો વપરાશ ધીમો પડી જાય છે, જેના કારણે વજન વધે છે. તમારી આ ટેવો તમારા મેટાબોલિઝમને ખરાબ રીતે અસર કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, સૂતા પહેલાં ફોન પર સ્ક્રોલ કરવાથી ઊંઘની ગુણવત્તા ખરાબ થાય છે અને કોર્ટિસોલનું સ્તર ખોરવાય છે. સતત માનસિક તાણ અને ચિંતા મહિલાઓમાં ઇંડા રિલીઝ (ઓવ્યુલેશન) અને પુરુષોમાં સ્પર્મ (શુક્રાણુ) ઉત્પાદન પર ખરાબ અસર કરી શકે છે.
• રાતોરાત થતો નથી જાદુ
  તમારા મેટાબોલિઝમ અને પ્રજનનક્ષમતાને સુધારવા માટે તમારે રાતોરાત તમારી સમગ્ર જીવનશૈલી બદલવાની જરૂર નથી. તેના બદલે, તમે નાના-નાના ફેરફારો કરીને ઇન્સ્યુલિન સંવેદનશીલતામાં નોંધપાત્ર સુધારો કરી શકો છો, જેમ કે કામ દરમિયાન ફોન પર વાત કરતા ચાલવું, દર કલાકે સ્ટ્રેચિંગ (ખેંચાણ) માટે ઊભા થવું અને લાંબા સમય સુધી એક જ જગ્યાએ બેસી રહેવાનું ટાળવું. ઑનલાઇન ફૂડ ઍપ અને આધુનિક સુવિધાઓના આગમનથી ઘરે થતી કુદરતી શારીરિક પ્રવૃત્તિઓ ઓછી થઈ ગઈ છે, જેના કારણે જીવનશૈલી વધુ સુસ્ત બની ગઈ છે.
• ધ્યાન રાખવા જેવી બાબત
  ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સને કારણે ઇન્સ્યુલિનનું સ્તર વધી જાય છે, જે ઓવરી (અંડાશય)ને ઉત્તેજિત કરે છે અને તેમાં સામાન્ય કરતાં વધુ માત્રામાં પુરુષ હોર્મોન્સ (એન્ડ્રોજન, જેમ કે ટેસ્ટોસ્ટેરોન) બનવા લાગે છે. એન્ડ્રોજનનો આ વધુ પડતો જથ્થો જ પોલિસિસ્ટિક ઓવરી સિન્ડ્રોમ (PCOS)નું મુખ્ય કારણ છે. આના કારણે શરીરમાં આ સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ થાય છે: મહિલાઓમાં ઇંડા યોગ્ય રીતે રિલીઝ (ઓવ્યુલેશન) ન થવું, ચહેરા પર અનિચ્છનીય વાળ ઉગવા અને વજન વધવા જેવી તકલીફો થવા લાગે છે.

ઇન્સ્યુલિન અને શુગરનું ઊંચું સ્તર પુરુષોમાં ટેસ્ટોસ્ટેરોન ઘટાડી શકે છે, જેનાથી સ્પર્મની ગુણવત્તા, ગતિશીલતા (મોટિલિટી) અને ઉત્પાદન પર સીધી અસર પડે છે. આના કારણે વંધ્યત્વ અને કામેચ્છામાં ઘટાડો જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

(ડિસ્ક્લેમર: અહીં આપવામાં આવેલી તમામ આરોગ્ય માહિતી અને સૂચનો ફક્ત તમારી સમજણ માટે છે. આ માહિતી વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, અભ્યાસો અને તબીબી તથા આરોગ્ય નિષ્ણાતોની સલાહના આધારે આપવામાં આવી રહી છે. જો કે, આ ટિપ્સને અનુસરતા પહેલાં હંમેશા તમારા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી શ્રેષ્ઠ છે.)

આ પણ વાંચો...

1. ખેડાના કઠલાલમાંથી ચાંદીપુરાનો શંકાસ્પદ કેસ મળી આવ્યો, 4 વર્ષના બાળકમાં લક્ષણો જણાતા ગાંધીનગર ખસેડાયું
2. કેટલા પ્રકારના હોય છે કેન્સર સેલ્સ? જાણો, બિનાઇન અને મેલિગ્નન્ટ ટ્યૂમર વચ્ચે શું તફાવત હોય છે?