ભારતમાં લિંગ અસમાનતા ઘટી: પ્રતિ હજાર પુરુષે 917 સ્ત્રીઓ, પંચાયતથી કોર્પોરેટ સુધી મહિલાઓનું વર્ચસ્વ

હૈદરાબાદ : દેશમાં સ્ત્રી-પુરુષ તુલનામાં સુધારો થયો છે. 2021-23 ના આંકડા અનુસાર, 2017-19માં 904ની સરખામણીમાં, હવે દર હજાર છોકરાઓ પર 917 છોકરીઓ છે. ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પણ મહિલાઓએ પુરુષોને પાછળ છોડી દીધા છે. અડધી વસ્તી કોર્પોરેટ ક્ષેત્રમાં પણ પ્રભુત્વ ધરાવે છે. તાજેતરમાં આંકડાશાસ્ત્ર અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MOSPI)ની રિપોર્ટમાં આ જાણકારીઓ સામે આવી છે.

આંકડાશાસ્ત્ર અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (એમઓએસપીઆઈ) દ્વારા 29 એપ્રિલે એક રિપોર્ટ જાહેર કરવામાં આવી. ‘ભારતમાં મહિલા અને પુરુષ 2025’ નામથી આ રિપોર્ટ જાહેર કરવામાં આવી. પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો (PIB)ની પ્રેસ રિલીઝ મુજબ ભારતની તસવીર બદલાઈ રહી છે. મહિલા અને પુરુષો વચ્ચે સદીઓથી ચાલતી આવી રહેલી અસમાનતા હવે ઘટી રહી છે. મહિલાઓની સ્થિતિમાં સુધારાના સંકેતો સ્પષ્ટ જોવા મળી રહ્યા છે.

ભુવનેશ્વરમાં ‘વિકાસ માટે ડેટા’ વિષય પર આયોજિત રાષ્ટ્રીય શિખર સંમેલન દરમિયાન જાહેર થયેલી આ રિપોર્ટમાં લિંગ સમાનતા તરફ થઈ રહેલા બદલાવ અંગે માહિતી આપવામાં આવી છે. સ્વાસ્થ્ય, વેતન, કમાણી વગેરે મુદ્દાઓના આધારે આ માહિતી આપવામાં આવી છે કે ભારતમાં મહિલાઓની સ્થિતિ ધીમે ધીમે મજબૂત થઈ રહી છે. જોકે અનેક મામલાઓમાં પડકારો હજુ પણ યથાવત છે. દેશમાં મહિલાઓ અને પુરુષોની સ્થિતિ પર કેન્દ્રિત આ રિપોર્ટ વિવિધ મંત્રાલયો, વિભાગો અને સંસ્થાઓમાંથી એકત્રિત કરાયેલા આંકડાઓ પર આધારિત છે. આવો તેના વિશે વિગતે જાણીએ..

લિંગ અનુપાત અને સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો

રિપોર્ટ મુજબ દેશમાં જન્મ સમયે લિંગ અનુપાતમાં સકારાત્મક બદલાવ આવ્યો છે. વર્ષ 2017-19 દરમિયાન પ્રતિ એક હજાર છોકરાઓ પર 904 છોકરીઓ હતી. ત્યારબાદના વર્ષોમાં એટલે કે વર્ષ 2021-23 દરમિયાન છોકરીઓની સંખ્યા 917 થઈ ગઈ. તેની સાથે જ વર્ષ 2008થી 2023 દરમિયાન છોકરા-છોકરીઓના શિશુ મૃત્યુ દરમાં પણ ઘટાડો જોવા મળ્યો. આ સ્વાસ્થ્ય સેવાઓમાં સુધારાનો સંકેત છે. તેની કારણે આ દિશામાં સતત સુધારો જોવા મળી રહ્યો છે.

ઉચ્ચ શિક્ષણમાં વધી રહેલી મહિલાઓની ભાગીદારી

MOSPIની રિપોર્ટ મુજબ પ્રાથમિકથી લઈને ઉચ્ચ માધ્યમિક શિક્ષણમાં ઘણી હદ સુધી લિંગ સમાનતા આવી ગઈ છે. એટલે કે જેટલી સંખ્યામાં પુરુષ ઉચ્ચ શિક્ષણ મેળવી રહ્યા છે, તેનાથી ઘણી વધુ મહિલાઓની ભાગીદારી પણ વધી રહી છે. કોલેજ અથવા યુનિવર્સિટીમાં ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે વર્ષ 2021-22માં લગભગ 28.5% મહિલાઓએ નોંધણી કરાવી હતી. વર્ષ 2022-23માં આ વધીને 30.2 થઈ ગયું. પુરુષોની વાત કરીએ તો આ જ વર્ષોમાં આ આંકડો 28.3% હતો જ્યારે બાદમાં તે 28.9 થઈ ગયો.

રોજગારમાં વધેલી ગ્રામ્ય મહિલાઓની ભાગીદારી

અહેવાલ મુજબ, 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વય જૂથમાં શ્રમબળ ભાગીદારી દર (LFPR)માં પુરુષો અને મહિલાઓ બંનેના પ્રમાણમાં વધારો થયો છે. સૌથી વધુ વધારો ગ્રામ્ય મહિલાઓમાં જોવા મળ્યો. રોજગારના મામલે વર્ષ 2022માં કામકાજી મહિલાઓનો ટકા 37.5% હતો. જ્યારે વર્ષ 2025માં તે વધીને 45.9% થઈ ગયો. ગ્રામ્ય મહિલાઓએ આત્મનિર્ભરતા તરફ પોતાના પગલા વધાર્યા. તે પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે મહિલાઓ ઝડપથી આર્થિક પ્રવૃત્તિઓમાં જોડાઈ રહી છે.

મેનેજરિયલ હોદ્દાઓ પર મહિલાઓની ટકાવારી પણ વધી

મેનેજરિયલ પદો પર મહિલાઓની ભાગીદારીમાં પણ વધારો જોવા મળ્યો છે. વર્ષ 2017થી 2025 દરમિયાન મેનેજરિયલ પદો પર નિમણૂકના મામલે પુરુષોની સંખ્યામાં 73.80%નો વધારો નોંધાયો. જ્યારે મહિલાઓમાં આ જ વર્ષોમાં 102.54%નો વધારો જોવા મળ્યો. એટલે કે કંપનીઓ-સંસ્થાઓના પ્રબંધકીય નેતૃત્વમાં હવે પુરુષોની તુલનામાં મહિલાઓની સંખ્યામાં ઝડપી વધારો થઈ રહ્યો છે. શક્ય છે કે આવનારા સમયમાં મહિલાઓ આ મામલે પણ પુરુષોને પાછળ છોડી દે.

હવે ગ્રામ્ય વિસ્તારો પણ નાનાં પરિવારને પ્રાથમિકતા આપવા લાગ્યા

આંકડાશાસ્ત્ર અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલયની રિપોર્ટમાં અનેક અન્ય પાસાઓ પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે. રિપોર્ટ મુજબ વર્ષ 2019થી 2023 દરમિયાન શહેરી વિસ્તારોમાં કુલ પ્રજનન દર (TFR)માં સતત ઘટાડો નોંધાયો. વર્ષ 2019માં શહેરી TFR 1.7 હતો. તે વર્ષ 2020, 2021 અને 2022માં ઘટીને 1.6 પર સ્થિર રહ્યો. ત્યારબાદના વર્ષ એટલે કે વર્ષ 2023માં તેમાં વધુ ઘટાડો થયો અને તે 1.5 પર પહોંચી ગયો. તેના વિરુદ્ધ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આ દર વધુ રહ્યો. વર્ષ 2019માં તે 2.3 હતો. જ્યારે વર્ષ 2023માં તે 2.1 પર પહોંચી ગયો.

તે પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે શહેરીકરણ, શિક્ષણ અને જીવનશૈલીમાં બદલાવના કારણે શહેરોમાં લોકો નાનાં પરિવારને પ્રાથમિકતા આપે છે. આ જ ક્રમમાં હવે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પણ ધીમે ધીમે પ્રજનન દરમાં ઘટાડો થઈ રહ્યો છે. એટલે કે ગામોમાં રહેતા લોકો પણ ‘અમે બે અમારાં બે’ની થીમ પર ચાલી રહ્યા છે. આ ઉપરાંત હવે બાળકના જન્મ સમયે માતાઓનું જીવન પહેલાં કરતાં વધુ સુરક્ષિત છે. વર્ષ 2004-06માં દરેક 1 લાખ બાળકોના જન્મ પર 254 માતાઓના મૃત્યુ થતા હતા. હવે આ સંખ્યા લગભગ 88 રહી ગઈ છે. માતૃત્વ મૃત્યુ દરમાં લગભગ 65%નો ઘટાડો આવ્યો છે.

છોકરાઓ સાથે છોકરીઓની પણ લગ્ન ઉંમર વધી

ભારતમાં મહિલાઓ અને પુરુષો 2025ના રિપોર્ટ મુજબ, વર્ષ 2019થી 2023 દરમિયાન ગ્રામ્ય અને શહેરી બંને વિસ્તારોમાં મહિલાઓની સરેરાશ લગ્ન ઉંમરમાં વધારો જોવા મળ્યો. ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં વર્ષ 2019માં મહિલાઓની લગ્ન ઉંમર 21.7 વર્ષ હતી. વર્ષ 2023માં તે વધીને 22.4 વર્ષ થઈ ગઈ. શહેરી વિસ્તારોમાં પણ મહિલાઓની લગ્ન ઉંમરમાં વધારો જોવા મળ્યો. શહેરી વિસ્તારોમાં મહિલાઓની લગ્ન ઉંમર 23.3 વર્ષથી વધીને 24.3 વર્ષ થઈ ગઈ. એટલે કે શહેરી છોકરીઓએ મોડું લગ્ન કરવાનું પસંદ કર્યું.

મહિલાઓમાં ઓછી HIV સંક્રમણ, વધી રહ્યો મોટાપો

રિપોર્ટ મુજબ સ્વાસ્થ્ય અને સુરક્ષાના મોરચે પણ મહિલાઓ આગળ છે. પુરુષોમાં HIV સંક્રમણનો દર 0.05 છે જ્યારે મહિલાઓમાં તે 0.04 છે. આ ડેટા વર્ષ 2024માં પ્રતિ એક હજાર સ્વસ્થ લોકોની જનસંખ્યા આધારે લેવામાં આવ્યો હતો. બીજી તરફ દુબળાપણું અથવા કુપોષણની શિકાર મહિલાઓની સંખ્યામાં પણ ઘટાડો થયો છે. તે 22.9%થી ઘટીને 18.7% થઈ ગયો છે. પરંતુ બીજી બાજુ મહિલાઓમાં મોટાપાની સમસ્યા વધી રહી છે. હાલમાં લગભગ 24% મહિલાઓ આ સમસ્યાથી પીડાઈ રહી છે. આ વધતી સ્વાસ્થ્ય ચિંતાનો વિષય છે.

મહિલાઓની તુલનામાં પુરુષો વધુ ટીબી સંક્રમિત

ટીબીના ડેટાની વાત કરીએ તો મહિલાઓની તુલનામાં પુરુષો વધુ અસરગ્રસ્ત છે. વર્ષ 2024માં દેશમાં 15 લાખ 80 હજાર 215 પુરુષોને ટીબી હતી જ્યારે આ જ વર્ષ દરમિયાન મહિલાઓની સંખ્યા 10 લાખ 36 હજાર 705 હતી. ઉપરાંત 30-49 વર્ષીય મહિલાઓમાં કેન્સર તપાસનો દર ખૂબ ઓછો છે. સર્વિકલ કેન્સર સ્ક્રિનિંગ શહેરી વિસ્તારોમાં 2.2% અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં 1.7% છે. તેમજ શહેરી વિસ્તારોમાં 1.2% જ્યારે ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં માત્ર 0.7% મહિલાઓએ સ્તન કેન્સરની તપાસ કરાવી.

પુરુષો અને મહિલાઓના મૃત્યુના કારણો શું છે?

પુરુષો અને મહિલાઓના મૃત્યુના મુખ્ય કારણો અલગ છે. પુરુષોના મૃત્યુ મોટેભાગે મોટાપો, બ્લડ પ્રેશર, શુગર જેવી લાંબા ગાળાની બીમારીઓ, અકસ્માતો અથવા ઈજાઓના કારણે થાય છે. જ્યારે મહિલાઓના મૃત્યુના મુખ્ય કારણ સંક્રમક બીમારીઓ છે. ટીબી, ગર્ભાવસ્થા અને પ્રસવ દરમિયાન થતી જટિલતાઓ પણ ઘણી વખત મૃત્યુનું કારણ બને છે. ઉપરાંત શિશુના જન્મ સમયે થતી સમસ્યાઓ અને પોષણની કમી પણ મહિલાઓના મૃત્યુનું કારણ બને છે. પુરુષો માટે બાહ્ય ઈજાઓ અને ખરાબ જીવનશૈલી મોટો ખતરો છે, જ્યારે મહિલાઓમાં સંક્રમક રોગો અને પ્રસવ સંબંધિત પરિસ્થિતિઓ મુશ્કેલીઓ ઊભી કરે છે.

દેશની સાક્ષરતા દરમાં પણ સુધારો

રિપોર્ટ મુજબ દેશની સાક્ષરતા દરમાં સુધારો થયો છે. સાક્ષર તેને માનવામાં આવે છે જે કોઈપણ ભાષાને સમજવા, વાંચવા ઉપરાંત લખી પણ શકે. વર્ષ 2017ના આંકડા મુજબ ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં પુરુષોની સાક્ષરતા દર 81.5% હતી જ્યારે મહિલાઓની 65.0% (કુલ 73.5%) હતી. શહેરી વિસ્તારોમાં પુરુષો માટે આ દર 92.2% અને મહિલાઓ માટે 82.8% (કુલ 87.7%) સુધી પહોંચ્યો. કુલ સાક્ષરતા દર પુરુષોમાં 84.7% જ્યારે મહિલાઓમાં 70.3% (કુલ 77.7%) નોંધાયો છે. વર્ષ 1981માં ગ્રામ્ય મહિલાઓની સાક્ષરતા દર માત્ર 22.3% હતી. ત્યારબાદ તેમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.

રિસર્ચ આધારિત શિક્ષણમાં મહિલાઓની વધતી રસ

રિપોર્ટમાં આ વાતનો પણ ઉલ્લેખ છે કે છોકરીઓ શાળાના અભ્યાસ પર દર વર્ષે સરેરાશ 12 હજાર 101 રૂપિયા ખર્ચે છે જ્યારે છોકરાઓ સરેરાશ 13 હજાર 901 રૂપિયા ખર્ચે છે. કોલેજના અભ્યાસ (સર્ટિફિકેટ કોર્સથી લઈને PhD સુધી) પૂર્ણ કરીને ડિગ્રી મેળવનારા દરેક 100 વિદ્યાર્થીઓમાં લગભગ 51થી 52 મહિલાઓ છે. M.Philમાં મહિલાઓનો પ્રભાવ વધુ છે. આ કોર્સમાં પાસ થનારા 100 લોકોમાં લગભગ 76 મહિલાઓ છે. આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે રિસર્ચ આધારિત અભ્યાસમાં મહિલાઓનો રસ વધી રહ્યો છે.

ગ્રામ્ય મહિલાઓ ઝડપથી કામકાજી બની રહી છે

રિપોર્ટ મુજબ દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધી રહી છે. વર્ષ 2022ના આંકડા મુજબ ગામોમાં દરેક 100માં લગભગ 37 મહિલાઓ કામકાજી હતી. વર્ષ 2025માં આ સંખ્યા વધીને લગભગ 46 થઈ ગઈ. તેમાં લગભગ 8.4%નો વધારો થયો. ગ્રામ્ય મહિલાઓ હવે અગાઉ કરતાં વધુ સંખ્યામાં ઘર બહાર નીકળી આત્મનિર્ભર બનવા તરફ આગળ વધી રહી છે. તેઓ દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં યોગદાન આપી રહી છે. વર્ષ 2025 સુધી ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં મહિલાઓ કૃષિ સંબંધિત કાર્યોમાં જોડાયેલી હતી. લગભગ 72% મહિલા મજૂરો આ ક્ષેત્ર સાથે જોડાયેલા હતા. જ્યારે શહેરી મહિલા મજૂરો મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રમાં વધુ જોવા મળ્યા. જોકે પુરુષોની તુલનામાં તેમના વેતનમાં હજુ મોટો તફાવત છે.

વર્ષ 2019 અને 2024 વચ્ચે પુરુષો અને મહિલાઓ દ્વારા બિનવેતન કામ પર દરરોજ ખર્ચાતો સરેરાશ સમય વધ્યો છે. પુરુષો દરરોજ લગભગ 88 મિનિટ ઘરેલુ કામોમાં આપે છે જ્યારે મહિલાઓ 289 મિનિટ આપે છે. ઉપરાંત તમામ રાજ્યોમાં મેઘાલયમાં અનુસૂચિત વ્યાપારી બેંકોમાં મહિલા ખાતાઓનો હિસ્સો સૌથી વધુ (50%) છે. એટલે કે મેઘાલય ભારતનું એકમાત્ર રાજ્ય છે જ્યાં બેંકોમાં મહિલાઓના ખાતા પુરુષોની સરખામણીએ સમાન કે વધુ છે. અહીં બેંકોમાં અધિકારી સ્તરે મોટાભાગે મહિલાઓ કાર્યરત છે. તેમજ નાણાકીય વર્ષ 2025 અને 2026 વચ્ચે મહિલા રોકાણકારોની સંખ્યા 24.3%થી વધીને 24.7% થઈ ગઈ છે, જ્યારે પુરુષ રોકાણકારોની સંખ્યા 75.7%થી ઘટીને 75.3% થઈ ગઈ છે.

પંચાયતી રાજમાં મહિલાઓનું વર્ચસ્વ

રિપોર્ટ મુજબ વર્ષ 2025માં સંસદ સભ્યોમાં મહિલાઓની સંખ્યા 13.65% છે. તેમાં 9.86% પાસે મંત્રી પદ છે. સ્થાનિક શાસન અને પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધી છે. આસામ આ મામલે સૌથી આગળ છે, જ્યાં પંચાયતોની કુલ સીટોમાંથી 60.1% પર મહિલા પ્રતિનિધિઓ છે. દાદરા અને નગર હવેલી, દમણ અને દીવ (56.93%) અને છત્તીસગઢ (56.5%)માં પણ અડધાથી વધુ સત્તા મહિલાઓના હાથમાં છે.

મતદાનમાં મહિલાઓ આગળ, ન્યાયતંત્રમાં ઓછી હાજરી

રિપોર્ટ મુજબ મતદાનમાં લિંગ ગેપ ઘટ્યો છે. વર્ષ 2019 અને 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં મહિલાઓએ પુરુષોની તુલનામાં વધુ મતદાન કર્યું. લક્ષદ્વીપ (85.46%), આસામ (81.7%), ત્રિપુરા (80.6%), આંધ્ર પ્રદેશ (80.3%) અને પશ્ચિમ બંગાળ (80.2%)માં મહિલાઓનું મતદાન પ્રમાણ વધુ રહ્યું. બીજી તરફ ન્યાયતંત્રમાં મહિલાઓની ભાગીદારી ખૂબ ઓછી છે. 1,122 મંજૂર ન્યાયાધીશ પદોમાંથી માત્ર 118 મહિલા ન્યાયાધીશ છે, જે માત્ર 14.30% છે. સુપ્રીમ કોર્ટમાં 33 ન્યાયાધીશોની પરમાનેન્ટ સ્ટ્રેન્થમાં માત્ર 3.03% મહિલાઓ છે.

સેના અને નૌકાદળ સહિત સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં મહિલાઓની સંખ્યામાં વધારો થયો છે:

2020 થી 2025 સુધીમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં મહિલાઓની સંખ્યામાં વધારો જોવા મળ્યો છે. જોકે, આ હજુ પણ પુરુષો કરતા નોંધપાત્ર રીતે ઓછો છે. કુલ સંરક્ષણ દળોમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 8.31% છે, જેમાં સૌથી વધુ હિસ્સો સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંગઠન (15.42%) માં છે, ત્યારબાદ ભારતીય વાયુસેના (12.92%) છે. DRDO માં પુરુષોની બહુમતી છે, જ્યારે ત્યાં મહિલાઓની સંખ્યા નોંધપાત્ર રીતે ઓછી છે. તેવી જ રીતે, નૌકાદળ, વાયુસેના અને સેનામાં પણ મહિલા સૈનિકોની સંખ્યા ખૂબ ઓછી છે.

વર્ષ 2023માં 30% મહિલાઓ તેમના પોતાના લોકો દ્વારા ક્રૂરતાનો ભોગ

રિપોર્ટ મુજબ વર્ષ 2023માં ભારતમાં નોંધાયેલા કુલ ગુનાઓમાંથી લગભગ 7% કેસ મહિલાઓ સામે હતા. તેમાં લગભગ 30% કેસોમાં તેમના પોતાના લોકો એટલે કે પતિ અથવા સગાસંબંધીઓ દ્વારા જ અત્યાચાર કરવામાં આવ્યો. લગભગ 20% કેસ અપહરણના હતા. મહિલાઓની મર્યાદા અને સન્માનને ઠેસ પહોંચાડવાના હેતુથી લગભગ એટલાજ હુમલા કરવામાં આવ્યા. પશ્ચિમ બંગાળમાં રાજ્યના કુલ ગુનાઓમાં મહિલાઓ સામેના ગુનાઓનું પ્રમાણ સૌથી વધુ (19.24%) છે, જ્યારે મણિપુરમાં સૌથી ઓછું (0.99%) છે. એટલે કે પશ્ચિમ બંગાળમાં નોંધાતા લગભગ દરેક પાંચમો ગુનો મહિલાઓ સાથે સંબંધિત છે.

આ પણ વાંચો...

1. Gender Digital Divide : શું છે જેન્ડર ડિજિટલ ડિવાઈડ, તે જીવલેણ સાબિત થઈ શકે કે નહિ
2. એક ટ્રાન્સજેન્ડરે બીજા ટ્રાન્સજેન્ડર પર લગાવ્યો ગંભીર આરોપ, કહ્યું તેને મારી...