Explainer: 34 વર્ષના શાસનને તોડી પાડનારી દીદી... 15 વર્ષ બાદ પોતે કેવી રીતે હારી ગઈ?
મમતા બેનર્જીની 2011માં પશ્ચિમ બંગાળમાં જીતથી લઈને 2026ની હાર સુધીની આખી કહાણી.
Published : May 5, 2026 at 7:00 PM IST
પશ્ચિમ બંગાળના ચૂંટણી પરિણામો જાહેર થયા બાદ કોલકાતાથી દિલ્હી સુધી, દરેક જગ્યાએ ભાજપની જીતને લઈને જશ્નનો માહોલ છે. પાર્ટીના કાર્યકરોમાં ઉત્સાહ છવાયેલો છે. આજે, આ ઉજવણી ભાજપની છે. બરાબર પંદર વર્ષ પહેલાં, TMC પણ આવી જ રીતે ઉજવણી કરી હતી.
વાત 2011ની છે. 34 વર્ષના સામ્યવાદી શાસનને પછાડીને, મમતા બેનર્જી એટલે કે 'દીદી' સત્તા પર આવ્યા. જોકે, પંદર વર્ષ પછી તેમનો કિલ્લો પણ તૂટી ગયો. 2026ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં, તેમને ભાજપ સામે કારમી હારનો સામનો કરવો પડ્યો. ETV ભારતના આજના એક્સપ્લેનરમાં વાત કરીશું કે બંગાળની સત્તામાં દીદીનો ઉદય કેવી રીતે થયો? કેવી રીતે તે એક બાદ એક વિવાદોમાં ઘેરાતા ગયા અને આખરે કેવી રીતે દીદીના લોકપ્રિય શાસનનું પતન થઈ ગયું?
ડાબેરીઓ સામે રોષ અને મમતાનો ઉદય
2011માં દીદીનું સત્તા પર આવવું એ કોઈ રાજકીય ચમત્કારથી ઓછું નહોતું, કારણ કે તેમણે 34 વર્ષ સુધી શાસન કરતી CPMના નેતૃત્વવાળી સરકારને હરાવી હતી. બંગાળની તત્કાલીન સામ્યવાદી સરકારે જમીન સુધારણા અને શિક્ષણ જેવા ક્ષેત્રોમાં નોંધપાત્ર કાર્ય કર્યું હતું; જોકે, 2000ના દાયકાના અંત સુધીમાં, તેમના વિરુદ્ધ લોકોનો ગુસ્સો ઉકળતા બિંદુએ પહોંચી ગયો હતો. સિંગુર વિવાદે આગમાં ઘી ઉમેરવાનું કામ કર્યું.
સિંગુર અને નંદીગ્રામથી દીદીની રાજકિય સફર
2006માં, તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી બુદ્ધદેવ ભટ્ટાચાર્યજીના નેતૃત્વ હેઠળની સરકારે ટાટા નેનો કાર ઉત્પાદન પ્લાન્ટ માટે સિંગુરમાં 997 એકર જમીન સંપાદિત કરી. ઘણા ખેડૂતોએ આરોપ લગાવ્યો કે તેમની ફળદ્રુપ જમીન બળજબરીથી કબજે કરવામાં આવી છે અને બદલામાં તેમને અપૂરતું વળતર આપવામાં આવ્યું છે.
મમતા બેનર્જીની ટીએમસીએ આ જાહેર આક્રોશનો લાભ ઉઠાવ્યો. મમતા દીદીએ મા, માટી, માનુષના નારા સાથે આંદોલન શરૂ કર્યું. તેમણે ભૂખ હડતાળ પણ કરી. ડાબેરી સરકારે જે રીતે આંદોલનને દબાવવાનો પ્રયાસ કર્યો તેનાથી લોકોના ગુસ્સામાં વધારો થયો.
તીવ્ર વિરોધ અને હિંસા વચ્ચે, ઓક્ટોબર 2008 માં ટાટાને બંગાળથી ગુજરાતમાં તેમની ફેક્ટરી સ્થાનાંતરિત કરવાની ફરજ પડી. આ પશ્ચિમ બંગાળની ડાબેરી સરકાર માટે એક મોટી રાજકીય હાર હતી. આ હારથી બંગાળમાંથી ડાબેરી સરકારની આખરે વિદાયનો માર્ગ મોકળો થયો.
સિંગુરની ઘટના નંદીગ્રામમાં વિસ્તરેલી જોવા મળી. પૂર્વ મેદિનીપુર જિલ્લામાં સ્થિત નંદીગ્રામમાં, સરકારે 'સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન' (SEZ) માટે જમીન સંપાદન કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. આ વખતે, ખેડૂતોનો પ્રતિકાર પહેલા કરતા પણ વધુ તીવ્ર હતો. 14 માર્ચ, 2007 ના રોજ, પોલીસ ગોળીબારમાં 14 ગ્રામજનો માર્યા ગયા. આ ઘટનાએ ડાબેરી સરકાર સામે જાહેર આક્રોશને ભડકાવ્યો.
ખેડૂતોની વેદના વચ્ચે, 'દીદી' તેમના તારણહાર તરીકે ઉભરી આવી. તેમણે માત્ર લાંબી ભૂખ હડતાળ જ નહીં, પરંતુ અસરગ્રસ્ત ખેડૂતોને મળવા માટે નંદીગ્રામ અને સિંગુરની પણ મુલાકાત લીધી. બંગાળના લોકોએ મમતાનો અવાજ બુલંદ કર્યો. મે 2011 ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં, એવું લાગતું હતું કે આખું બંગાળ તેમની પાછળ ચાલવા લાગ્યું. તૃણમૂલ કોંગ્રેસે 294 માંથી 227 બેઠકો મેળવી હતી, જ્યારે ડાબેરી મોરચો ફક્ત 62 બેઠકો પર સમેટાઈ ગયો હતો.
દીદી યુગ અને લોકોમાં નિરાશા
આ વિજય સાથે, બંગાળમાં 'દીદી યુગ' શરૂ થયો. શરૂઆતમાં, લોકોએ દીદી માટે ઘણી આશાઓ રાખી હતી; જોકે, જેમ જેમ દીદીની યોજનાઓ જમીની સ્તરે લાગુ થવા લાગી તો લોકોને તેમના તરફથી નિરાશા થવા લાગી.
દીદીએ ખેડૂતોની જમીનનું રક્ષણ કરવાનું વચન આપ્યું હતું જે વચન તેમણે ખરેખર પાળ્યું, પરંતુ તેનું નકારાત્મક પરિણામ આવ્યું કે રાજ્યમાં કોઈ મોટા નવા ઉદ્યોગો સ્થાપિત થઈ શક્યા નહીં. સિંગુર અને નંદીગ્રામની ઘટનાઓએ રોકાણકારોને ડરાવી દીધા. પરિણામે, પશ્ચિમ બંગાળનો ઔદ્યોગિક વિકાસ અટકી ગયો. આંકડા દર્શાવે છે કે પશ્ચિમ બંગાળ જે 1960 ના દાયકા સુધી દેશનું સૌથી મોટું ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર હતું, 2026 સુધીમાં તેનું ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન ઘટીને માત્ર 3-4 ટકા થયું. યુવાનોએ આ ઘટાડાનો ભોગ બનવું પડ્યું, કારણ કે નોકરીઓ નહોતી મળી રહી. દર વર્ષે, લાખો યુવાનોએ તેમનું શિક્ષણ પૂર્ણ કરીને બેરોજગારોની સંખ્યામાં જોડાતા ગયા.
ખાલી સરકારી તિજોરી અને રોષ
મમતા પ્રત્યે જનતાનો મોહભંગ થવાનું બીજું કારણ રાજ્યના ખજાનામાં ઘટાડો અને રાજ્ય પર વધતા દેવાનો બોજ હતો. 2011 માં, રાજ્યનું કુલ દેવું ₹1.91 લાખ કરોડ હતું; 2025 સુધીમાં, આ આંકડો ₹7.70 લાખ કરોડથી વધુ થઈ ગયું હતું. વિરોધાભાસ એ છે કે, મમતા સરકારે અનેક જાહેર કલ્યાણકારી યોજનાઓ શરૂ કરી. જ્યારે આ યોજનાઓ સારા હેતુથી હતી, ત્યારે તેનાથી રાજ્યના ખજાનો ખાલી થઈ ગયો. સરકારને ફક્ત તેના સંચાલન ખર્ચને પહોંચી વળવા માટે ભંડોળ ઉધાર લેવાની ફરજ પડી હતી. એટલે સરકાર તેના કુલ આવકનો નોંધપાત્ર ભાગ ફક્ત તેના લોન પરના વ્યાજની ચુકવણી માટે કરી રહી હતી, જેના કારણે વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટ્સ માટે ભંડોળની અછત થતી હતી.
પરિવારવાદ અને બળવો
એક તરફ, સરકાર દેવામાં ડૂબેલી હતી; બીજી તરફ, પરિવારવાદને લઈને પક્ષમાં જ બળવો શરૂ થયો. મમતા બેનર્જીના ભત્રીજા, અભિષેક બેનર્જીને ધીમે ધીમે પાર્ટીના સૌથી શક્તિશાળી નેતા તરીકે મનાવા લાગ્યા. આ ઘટનાક્રમે તેમના ઘણા લાંબા સમયથી ચાલતા સાથીદારોને દૂર કરી દીધા. 2021 ની ચૂંટણી પહેલા સૌથી મોટો ફટકો ત્યારે પડ્યો જ્યારે મમતા દીદીના નજીકના સાથી સુવેન્દુ અધિકારીએ ટીએમસી છોડીને ભારતીય જનતા પાર્ટીમાં જોડાયા. તેમણે મમતા સરકાર પર ભ્રષ્ટાચારના ગંભીર આરોપો લગાવ્યા. ત્યારબાદ, તેઓ બંગાળમાં ભાજપના સૌથી અગ્રણી ચહેરા તરીકે ઉભરી આવ્યા. આ મમતા દીદી માટે વ્યક્તિગત અને રાજકીય બંને રીતે એક મોટો ફટકો હતો.
પશ્ચિમ બંગાળમાં રાજકીય હિંસા
ડાબેરી મોરચા દ્વારા કરવામાં આવેલા ગુનાઓ અને અત્યાચારો સામે લડાઈ લડીને દીદી સત્તા પર આવી; જોકે, તેમના વહીવટ હેઠળ પણ હિંસા ચાલુ રહી. પંચાયતની ચૂંટણીઓ હોય કે મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીઓ, દરેક વખતે મારપીટ અને અથડામણોના અહેવાલો આવતા રહ્યા. વિરોધી પક્ષોએ સતત આરોપ લગાવ્યો છે કે ટીએમસી કાર્યકરો ભયનું વાતાવરણ ઉભું કરે છે.
સંદેશખાલીમાં, તત્કાલીન ટીએમસી નેતા શાહજહાં શેખ સામે મહિલાઓ પર અત્યાચાર અને જમીન પચાવી પાડવાના આરોપો લગાવવામાં આવ્યા હતા. જાન્યુઆરી 2024 માં, જ્યારે એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) ની એક ટીમ રાશન વિતરણ કૌભાંડની તપાસ માટે આ વિસ્તારમાં પહોંચી, ત્યારે શાહજહાંના ગુંડાઓએ ED અધિકારીઓ પર હુમલો કર્યો. તેવી જ રીતે, દક્ષિણ 24 પરગણામાં સ્થિત ફાલટામાં, TMC ઉમેદવાર જહાંગીર ખાન અને તેમના નજીકના સાથીઓ પર ધાકધમકીનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો.
આર.જી. કર કોલેજ ઘટના
બંગાળમાં સમગ્ર દેશને હચમચાવી નાખનારી ઘટના કોલકાતાની આર.જી. કર કોલેજમાં બનેલી દુર્ઘટના હતી. 9 ઓગસ્ટ, 2024 ના રોજ, 31 વર્ષીય મહિલા તાલીમાર્થી ડોક્ટર પર બળાત્કાર કરવામાં આવ્યો હતો અને ત્યારબાદ તેની હત્યા કરવામાં આવી હતી. તેના જવાબમાં, દેશભરના ડોકટરો, વિદ્યાર્થીઓ અને સામાન્ય લોકો ન્યાયની માંગ કરવા માટે એક થયા હતા. આ ઘટનાએ પશ્ચિમ બંગાળમાં મહિલાઓની સલામતી અને સુરક્ષા અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઉભા કર્યા હતા.
ભ્રષ્ટાચાર અને ઘૂસણખોરીના આરોપો
આક્ષેપોની શ્રેણીમાં ખંડણીનો મુદ્દો મુખ્ય છે. ચૂંટણી રેલીઓ દરમિયાન, ભાજપ વારંવાર આરોપ લગાવતો હતો કે મમતા બેનર્જીના સહયોગીઓ સામાન્ય નાગરિકો પાસેથી કમિશન ઉઘરાવે છે. વધુમાં, મમતા સરકાર પર બાંગ્લાદેશી ઘૂસણખોરોને મદદ કરવાનો અને તેમને સમર્થન આપવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. એવો આરોપ છે કે આ ઘૂસણખોરો પશ્ચિમ બંગાળમાં ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓમાં સામેલ છે. ચૂંટણી દરમિયાન, આ વ્યક્તિઓ તૃણમૂલ કોંગ્રેસને મદદ કરે છે અને મતદારોને ડરાવવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે. આ વધતી જતી નારાજગીને કારણે મમતાના લાંબા સમયથી સમર્થકોમાં ભ્રમ વધ્યો હતો.
મતદારોનો અસંતોષ અને દીદીની હકાલપટ્ટી
2026ની વિધાનસભા ચૂંટણીમાં, જ્યારે મતદારોએ પોતાનો અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો, ત્યારે મમતા બેનર્જીની સત્તાની ખુરશી હચમચી ગઈ. જે દિવસે પરિણામો જાહેર થયા, તે દિવસે દીદીએ શરૂઆતમાં ઇલેક્ટ્રોનિક વોટિંગ મશીનો (EVM) સાથે છેડછાડનો આરોપ લગાવ્યો; જોકે, આંકડા સ્પષ્ટ થતાં, તેમને હાર સ્વીકારવાની ફરજ પડી, જેના કારણે તેમના 15 વર્ષના શાસનનો અંત આવ્યો.
2011માં જે જનતાએ તેમને ગાદી પર બેસાડ્યા હતા, તે જ જનતાએ 2026માં દીદીને સત્તા પરથી હાંકી કાઢ્યા હતા. હવે જનતાને ભાજપ પાસેથી આશાઓ છે - અને ભાજપ પર તે આશારો પર ખરા ઉતરવાની જવાબદારી છે.
આ પણ વાંચો:
