દેશના 50% જિલ્લાઓમાં જળ સંકટનું એલર્ટ, પાણીની તંગીથી GDPને 6% નુકસાન થવાની ભીતિ
Climate Change Water Stress: દેશના લગભગ 60 કરોડ લોકો જળ તણાવ ક્ષેત્રમાં રહે છે. દર વર્ષે 2 લાખ લોકોના મોત થાય છે.
Published : June 15, 2026 at 1:39 PM IST
India Water Crisis: દેશ હાલમાં એક મોટા સંકટની આરે છે. આ સંકટ, અમેરિકા-ઇઝરાયેલ અને ઇરાન યુદ્ધ અથવા મિડલ ઇસ્ટ અને પશ્ચિમ એશિયા તણાવને કારણે નહીં પરંતુ તમારા અને મારા કારણે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. આ છે જળ સંકટ.. નીતિ આયોગના રિપોર્ટ અનુસાર, દેશ વર્તમાનમાં ગંભીર જળ સંકટનો સામનો કરી રહ્યો છે.
આશરે 60 કરોડ લોકો ભારે પાણીની તંગી ધરાવતા વિસ્તારોમાં રહે છે. જો આ પરિસ્થિતિ ચાલુ રહી તો, આગામી વર્ષોમાં સ્થિતિ વધુ ખરાબ થઇ શકે છે. કારણ કે જેટલુ દેશમાં પાણી અને સપ્લાય છે, માંગ તેના કરતા પણ બમણી છે. રિપોર્ટમાં 2050 સુધી ગંભીર જળ સંકટ ઊભુ થવાની ચેતવણી પણ આપવામાં આવી છે. આવી પરિસ્થિતિમાં દેશના 50% કરતા વધુ જિલ્લામાં પાણીની ભયંકર કમી થઇ શકે છે. આ જળ સંકટ દેશની કૂલ GDPમાં 6%નો ઘટાડો કરી શકે છે.
દેશમાં કેટલું પાણી છે: ભારતમાં વિશ્વના મીઠા પાણીનો માત્ર 4% ભાગ જ છે, છતાં ત્યાં વિશ્વની 17થી વધુ વસ્તુ રહે છે. દેશમાં વાર્ષિક વરસાદ આશરે 4000 ઘન કિલોમીટર પાણી પૂરું પાડે છે.
નદીઓમાં કૂલ પાણીનો પ્રવાહ આશરે 1,869 અબજ ઘન મીટર (BCM) હોવાનો અંદાજ છે. દેશમાં વપરાતું મોટાભાગનું પાણી નદીઓ અને ભૂગર્ભજળમાંથી આવે છે. ભારતના 71% જળ સંસાધનો દેશના 36% ભૂમિ વિસ્તાર સુધી મર્યાદિત છે. 64% જમીનમાં માત્ર 29% પાણી છે, જેના કારણે પાણીની તીવ્ર અછત સર્જાય છે.
વિશ્વમાં સૌથી વધુ પાણીની તંગી ધરાવતા દેશ:
World Resources Institute (WRI)ના "એક્યુડક્ટ વોટર રિસ્ક એટલાસ" ના ડેટા અનુસાર, 25 દેશો હાલમાં દર વર્ષે પાણીની તંગીનો સામનો કરે છે. ટોચના પાંચ દેશો બહેરીન, સાયપ્રસ, કુવૈત, લેબનોન, ઓમાન અને કતાર છે. આ દેશોમાં સંકટ મુખ્યત્વે ઘરેલું, કૃષિ અને ઔદ્યોગિક સ્ત્રોતોમાંથી પાણીની ઓછી માંગ અને પુરવઠાને કારણે છે.
આનો અર્થ એ છે કે આ દેશો તેમના નવીનીકરણીય પાણી પુરવઠાના 80%થી વધુનો ઉપયોગ સિંચાઈ, પશુપાલન, ઉદ્યોગ અને ઘરેલું જરૂરિયાતો માટે કરે છે. ટૂંકા ગાળાના દુષ્કાળ પણ આ વિસ્તારોમાં પાણીની અછતનો ભય પેદા કરી શકે છે. સરકારોને ક્યારેક પાણી પુરવઠો કાપી નાખવાની ફરજ પડે છે, જેમાં ઝીરો-ડે જાહેર કરવામાં આવે છે. પાણીની તંગીથી સૌથી વધુ પ્રભાવિત પ્રદેશો મધ્ય પૂર્વ અને ઉત્તર આફ્રિકા છે, જ્યાં 83% વસ્તી ગંભીર પાણીની તંગીનો સામનો કરે છે. દક્ષિણ એશિયામાં, 74% વસ્તી પાણીની તંગીનો સામનો કરે છે.
ભારતમાં જળ સંકટનું કારણ શું છે?: ભારતમાં જળ સંકટના કેટલાક કારણો છે જેમાં શહેરીકરણ, ઔદ્યોગિકીકરણ અને બિનટકાઉ ખેતીનો સમાવેશ થાય છે. ઝડપથી વધતી વસ્તી પાણીની વધતી માંગ અને પાણીની કટોકટી બંનેમાં ફાળો આપી રહી છે. આબોહવા પરિવર્તન વરસાદ ઘટાડી રહ્યું છે, જેના કારણે પાણીનો સંગ્રહ પ્રભાવિત થઇ રહ્યો છે.
અયોગ્ય પાણી વ્યવસ્થાપન અને પાણીનું પ્રદૂષણ પણ અછતમાં ફાળો આપે છે. વધુમાં, ભૂગર્ભજળનું વધુ પડતું શોષણ, અપૂરતી વરસાદી પાણી સંગ્રહ પ્રણાલીઓ અને અયોગ્ય પાણી વ્યવસ્થાપન આ સંકટમાં ફાળો આપી રહ્યા છે. જળ પ્રદૂષણ અને અયોગ્ય સિંચાઈ પદ્ધતિઓ પાણીની કટોકટીને વધુ તીવ્ર બનાવે છે, જેનાથી પાણીની ઉપલબ્ધતા અને ગુણવત્તામાં ઘટાડો થાય છે.
ભારતની માથાદીઠ પાણીની ઉપલબ્ધતા શું છે?:
દેશમાં સરેરાશ વાર્ષિક પાણીની ઉપલબ્ધતા મુખ્યત્વે આબોહવા અને જમીન સંબંધિત પરિબળો પર આધાર રાખે છે. જોકે, માથાદીઠ પાણીની ઉપલબ્ધતા દેશની વસ્તી પર આધાર રાખે છે. ભારતમાં વર્તમાન વાર્ષિક પાણીની ઉપલબ્ધતા આશરે 1,400 થી 1,486 ઘન મીટર સુધીની છે.
આ આંકડો આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો અનુસાર જળ-તણાવની સ્થિતિ દર્શાવે છે. વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન અનુસાર, વૈશ્વિક સરેરાશ માથાદીઠ પાણીની ઉપલબ્ધતા 1,700 ઘન મીટર છે. આનાથી ઓછું કંઈપણ પાણીની અછત ગણાય છે. 1,000 ઘન મીટરથી ઓછું કંઈપણ પાણીની અછત ગણાય છે. આ મુજબ, ભારત પાણીની અછત અનુભવી રહ્યું છે.
દેશમાં જળ સંકટ વિકરાળ સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે:
કેન્દ્રીય જળ આયોગ અનુસાર, વર્ષ 2001માં પ્રતિ વ્યક્તિ પાણીની ઉપલબ્ધતા 1,820 ઘન મીટર હતી. વધતી વસ્તીને કારણે 2031 સુધીમાં આ ઘટીને 1,367 ઘન મીટર થવાનો અંદાજ છે. જો પરિસ્થિતિમાં સુધારો નહીં થાય, તો અંદાજ મુજબ, 2050 સુધીમાં, ભારતમાં વાર્ષિક પ્રતિ વ્યક્તિ પાણીની ઉપલબ્ધતા ઘટીને આશરે 1,140 ઘન મીટર થઈ જશે, જેને પાણીના સંકટનું ગંભીર સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે.
'ડે ઝીરો' શું છે? દેશના કયા શહેરોમાં તે લાગી ચુક્યુ છે: 'ડે ઝીરો' એવી પરિસ્થિતિ છે જ્યારે કોઈ શહેર અથવા વિસ્તારમાં તેના લોકોને વિતરણ માટે પીવાનું પાણી ખતમ થઈ જાય છે. આ પ્રકારનું સંકટ આબોહવા પરિવર્તન, વસ્તી વૃદ્ધિ અને જળ સંસાધનોના નબળા સંચાલનને કારણે ઊભું થાય છે. 'ડે ઝીરો' સ્થિતિમાં, પાણીના ઉપયોગ પર નિયંત્રણો લાદવા પડે છે.
ડે ઝીરો કોન્સેપ્ટ 2018માં ત્યારે ચર્ચામાં આવ્યો જ્યારે દક્ષિણ આફ્રિકાના કેપટાઉન શહેરમાં પીવાના પાણીની અછતની સંભાવનાનો સામનો કરવો પડ્યો. ભારતનું ચેન્નાઈ સત્તાવાર રીતે 19 જૂન, 2019ના રોજ ઝીરો ડે પર પહોંચ્યું હતું. નીતિ આયોગે ચેતવણી આપી હતી કે દિલ્હી, બેંગલુરુ અને ચેન્નાઈ સહિત 21 મુખ્ય ભારતીય શહેરો તેમના ભૂગર્ભજળના ભંડારમાં ઘટાડો થવાનો ખતરો છે.
દરિયાઈ ખારું પાણી મીઠા પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત:
જીવન માટે સૌથી જરૂરી પીવાનું પાણી, પૃથ્વીના કુલ પાણીના માત્ર 2.7% જેટલું છે. આ મીઠા પાણીનો લગભગ તમામ ભાગ બરફના ઢગલા, હિમનદીઓ અને વાદળોમાં સંગ્રહિત છે. બાકીનો થોડો જથ્થો સદીઓથી તળાવો અને ભૂગર્ભ સ્ત્રોતોમાં સંગ્રહિત છે.
આશ્ચર્યજનક રીતે, દરિયાઈ ખારું પાણી પૃથ્વી પર મીઠા પાણીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. વરસાદનું લગભગ 85% પાણી સીધા સમુદ્રમાં પડે છે અને ક્યારેય જમીન સુધી પહોંચતું નથી. વિશ્વભરમાં પડતા કૂલ વરસાદનો જે થોડો ભાગ જમીન પર પડે છે તેનાથી તળાવો, કુવાઓ ભરાય છે અને નદીઓમાંથી પાણી વહે છે. આ જ કારણ છે કે મીઠુ પાણી એક દુર્લભ અને કિંમતી વસ્તુ છે. ભારતમાં મીઠા પાણીના સંસાધનો વરસાદ, હિમનદીઓ, સપાટી પરનું પાણી અને ભૂગર્ભજળ છે.
ક્યા સેક્ટરમાં પાણીની સૌથી વધુ માંગ: ભારતમાં કૃષિ, સૌથી વધુ પાણીનો વપરાશ કરતો ક્ષેત્ર છે. પાણીની કૂલ માંગના લગભગ 80% ભાગ ખેતી સાથે જોડાયેલો છે. અનુમાન અનુસાર, કૂલ ભૂગર્ભજલના ઉપયોગના આશરે 87% કૃષિ માટે ભૂગર્ભજળનો ઉપયોગ કરે છે.
ગ્લોબલ વોટર ક્વોલિટી મેટ્રિક્સમાં ભારત 120મા ક્રમે: યેલ યુનિવર્સિટી અને કોલંબિયા યુનિવર્સિટીના રિસર્ચર્સ પર્યાવરણીય પ્રદર્શન સૂચકાંક (EPI)માં, ભારત 180 દેશોમાંથી 176માં ક્રમે છે. જોકે, અસુરક્ષિત પીવાના પાણીના સંપર્કને માપતા ચોક્કસ સબ-ઇન્ડિકેટર પર ભારત 180 દેશોમાંથી 144માં ક્રમે છે. NITI આયોગના અહેવાલ અનુસાર, ગ્લોબલ વોટર ક્વોલિટી મેટ્રિક્સમાં ભારતનું પ્રદર્શન ખાસ કરીને નબળું છે. ભારત 122 દેશોમાંથી 120મા ક્રમે છે. આ મુખ્યત્વે તેના લગભગ 70% પાણીનું દૂષિત થવું છે.
શું AI અને ડેટા સેન્ટર જળ સંકટને વધારે છે? જળવાયુ પરિવર્તન પાણીની ઉપલબ્ધતાને ખૂબ જ અનિશ્ચિત બનાવીને, દુષ્કાળને વધારીને અને મૂળભૂત મીઠા પાણીના સ્ત્રોતોને ઘટાડીને સંકટને વધુ તીવ્ર બનાવે છે. AI અને ડેટા સેન્ટર્સ જેવી આધુનિક ટેકનિકો વિશ્વભરમાં પાણીના સંકટને ઝડપથી વધારી રહી છે. આ મુખ્યત્વે સર્વરને ઠંડુ કરવા અને વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે જરૂરી પાણીની વિશાળ માત્રાને કારણે છે.
જોકે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ(AI)ને ઘણીવાર આબોહવા પરિવર્તનની સમસ્યાને હલ કરવામાં મદદ કરનારા એક ટૂલ તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે પરંતુ તેનો ફિઝિકલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાર્વજનિક પાયાની સુવિધાઓ પર પાણીનો વધુ વપરાશ કરનારા બોજ તરીકે કામ કરે છે. જ્યાં સુધી પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરવા અને 'ક્લોઝ્ડ-લૂપ લિક્વિડ કૂલિંગ' પદ્ધતિઓ (જેમાં પાણી બાષ્પીભવન કરતું નથી)ને અપનાવવા માટે જરૂરી સરકારી નિયમો ઘડવામાં ન આવે ત્યા સુધી AI ડેટા સેન્ટર્સનો ઝડપી વૈશ્વિક વિસ્તરણ સ્થાનિક પાણીની અછતને સીધી રીતે વધારશે.
જળ સંકટની દેશની GDP પર કેટલી અસર?: દેશના કૂલ સ્થાનિક ઉત્પાદન (GDP) પર પાણીની અછતની ઊંડી અસર, વ્યાપક અને વધુ ગંભીર બની રહી છે. જોકે, પાણીને ઘણીવાર પર્યાવરણ અને માનવતાવાદી મુદ્દા તરીકે જોવામાં આવે છે. અર્થશાસ્ત્રીઓ હવે તેને મૂળભૂત મેક્રોઇકોનોમિક જોખમ તરીકે ઓળખે છે.
વર્લ્ડ બેન્ક અને 'ગ્લોબલ કમિશન ઓન ધ ઇકોનોમિક્સ ઓફ વોટર' જેવા મુખ્ય વૈશ્વિક રિપોર્ટ અનુસાર, જો પાણીની અછતને નિયંત્રિત કરવામાં ન આવે તો, 2050 સુધી વૈશ્વિક GDP સરેરાશ 8% ઘટી શકે છે. સૌથી ગરીબ અને ઓછી આવક ધરાવતા દેશોને 15% સુધીનું નુકસાન થઇ શકે છે.
જ્યારે નદી ગંભીર રીતે પ્રદૂષિત થાય છે ત્યારે તેના નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં આર્થિક વૃદ્ધિ 0.8%થી 2.0% ઘટી જાય છે. મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં, જ્યાં ઉદ્યોગો વિકસી રહ્યા છે પરંતુ નિયમો નબળા છે, ત્યાં નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં GDP વૃદ્ધિ અડધી થઇ શકે છે.
17 કરોડ લોકોનું પેટ ભરાઇ જાય: નાઇટ્રેટ પ્રદૂષણના સંપર્કમાં આવતા શિશુઓનો શારીરિક અને માનસિક વિકાસ અટકી જાય છે. પુખ્ત વયના લોકો તરીકે, તેમની કમાણી ક્ષમતા અને ઉત્પાદકતામાં 2% ઘટાડો થાય છે, જેનાથી દેશના વર્કફોર્સ (કામ કરનારા લોકો)માં કાયમી ઘટાડો થાય છે. પાણીાની ઉચ્ચ ખારાશ પાકની ઉપજમાં પણ ઘટાડો કરે છે. દર વર્ષે, નબળી પાણીની ગુણવત્તા 17 કરોડ લોકોને ખવડાવવા માટે પૂરતું અનાજ બગાડે છે.
6% GDP નુકસાનનું જોખમ: જળવાયુ પરિવર્તનને કારણે પાણીની અછત 2050 સુધીમાં સંવેદનશીલ પ્રદેશો (જેમ કે મધ્ય પૂર્વ અને આફ્રિકાના ભાગો)માં GDPમાં 6% સુધીનો ઘટાડો કરી શકે છે. સાથે જ મોટા પાયે સ્થળાંતર અને સંઘર્ષ પણ થઇ શકે છે. જોકે, આ નુકસાનને સંપૂર્ણ રીતે રોકી શકાય છે. સ્માર્ટ વોટર મેનેજમેન્ટ લાગુ કરીને, કાર્યક્ષમતા વધારીને અને માત્ર 25% પાણી ઉચ્ચ મૂલ્યના ઉપયોગ માટે સમર્પિત કરીને આ આબોહવા અસરોને ઘટાડી શકાય છે.
જળ સંકટથી દેશમાં દર વર્ષે 2 લાખ લોકોના થઇ રહ્યા છે મોત: નીતિ આયોગના રિપોર્ટ અનુસાર, દેશમાં દર વર્ષે દૂષિત અને અપૂરતા પીવાના પાણીને કારણે દેશમાં 2 લાખ લોકોના મોત થાય છે. આ મોત મુખ્યત્વે પાણીથી થતી ગંભીર બીમારીઓ જેમ કે, ઝાડા, કોલેરા, ટાઇફોઇડ અને વાયરલ હેપેટાઇટિસ જેવા રોગો સાથે સંકળાયેલા છે. અસુરક્ષિત પાણીના સ્ત્રોતો અને પૂર જેવા કારણોસર દર વર્ષે આશરે 39,000 લોકો ડૂબીને પોતાનો જીવ ગુમાવે છે.
નળનું દૂષિત પાણી મેટ્રો શહેર, રાજ્યના પાટનગર અને નાના શહેરો, તમામ જગ્યાએ લોકોને બીમાર કરી રહ્યું છે. જાન્યુઆરી 2025થી 7 જાન્યુઆરી 2026 વચ્ચે 22 રાજ્ય અને કેન્દ્ર શાસિત પ્રદેશોના 26 શહેર (16 રાજ્યના પાટનગર સામેલ છે)માં ઓછામાં ઓછા 5,500 લોકો સીવેઝથી દૂષિત પાઇપ ધરાવતા પાણીના સેવનથી બીમાર પડી ગયા છે જેમાં 34ના મોત થયા છે.
મધ્યપ્રદેશના ઇન્દોરમાં દૂષિત પાણીને કારણે 35 લોકોના મોત થયા હતા: દૂષિત અથવા ગટરના પાણીથી દૂષિત પાણી પીવાથી ઝાડા અને ઉલટી જેવા જીવલેણ રોગ થઇ શકે છે. તાજેતરમાં, મધ્ય પ્રદેશના ઇન્દોરમાં દૂષિત પાણી પુરવઠાને કારણે કેટલાક લોકોના મોતના દુ:ખદ બનાવો સામે આવ્યા હતા. ઇન્દોરના ભાગીરથપુરા વિસ્તારમાં દૂષિત પાણી પીવાથી 35 લોકોના મોત થયા હતા. સાથે જ 1400થી વધુ લોકો ઝાડા અને ઉલટીથી પીડાતા હતા.
આ પણ વાંચો:
