વક્ફ કાયદા પર સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય, કેટલીક જોગવાઈઓ પર લગાવ્યો પ્રતિબંધ

નવી દિલ્હી: વક્ફ સુધારા અધિનિયમ, 2025ની બંધારણીય માન્યતાને પડકારતી અરજીઓ પર વચગાળાની રાહતના મુદ્દા પર સુપ્રીમ કોર્ટ આજે સોમવાર, 15 સપ્ટેમ્બરના રોજ પોતાનો ચુકાદો સંભળાવ્યો. આજે સોમવારે સુપ્રીમ કોર્ટે સમગ્ર વકફ (સુધારા) અધિનિયમ, 2025 ને સ્થગિત કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો પરંતુ કાયદાની કેટલીક જોગવાઈઓ પર સ્ટે મૂકવાનો નિર્ણય લીધો હતો. મુખ્ય ન્યાયાધીશ બીઆર ગવઈ અને ન્યાયાધીશ એજી મસીહની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચે આ આદેશ આપ્યો હતો. બેન્ચ વતી ચુકાદો આપતા મુખ્ય ન્યાયાધીશે કહ્યું કે બેન્ચને જાણવા મળ્યું છે કે કાયદાની સંપૂર્ણ જોગવાઈઓ પર સ્ટે મૂકવાનો કોઈ કેસ નથી.

બેન્ચે કહ્યું કે તેણે તે જોગવાઈ પર સ્ટે આપ્યો છે જે કલેક્ટરને વકફ તરીકે જાહેર કરાયેલી મિલકત સરકારી મિલકત છે કે નહીં તે નક્કી કરવાનો અધિકાર આપે છે અને તે મુજબ આદેશ પસાર કરી શકે છે. આ કાયદાની જોગવાઈઓ પર રોક લગાવવાની માંગ કરતી અરજીઓ પર બેન્ચે 22મેના રોજ પોતાનો ચુકાદો અનામત રાખ્યો હતો.

• અરજદારે કાયદાને ગેરબંધારણીય અને મુસ્લિમોની મિલકત હડપ કરવાનો ગણાવ્યો હતો.
• કોર્ટે તેને યોગ્ય માન્યું ન હતું. સરકાર દ્વારા બનાવવામાં આવેલા નવા કાયદા પર કોઈ વચગાળાનો સ્ટે નથી.
• સુધારાની કેટલીક જોગવાઈઓ પર સ્ટે મૂકવામાં આવ્યો હતો.
• રાજ્ય વકફ બોર્ડમાં બિન-મુસ્લિમ સભ્યોની મહત્તમ સંખ્યા ત્રણ હોઈ શકે છે.
• કેન્દ્રીય વકફ પરિષદમાં બિન-મુસ્લિમ સભ્યોની સંખ્યા ચારથી વધુ ન હોઈ શકે.
• વકફ બોર્ડના સીઈઓ બિન-મુસ્લિમ હોઈ શકે છે, જોકે, આમ કરવાથી દૂર રહેવું વધુ સારું છે.
• કલેક્ટર નક્કી કરશે નહીં કે કોઈપણ જાહેર કરેલી મિલકત વકફ છે કે નહીં.
• વકફ બનાવતા પહેલા પાંચ વર્ષ સુધી ઇસ્લામના અનુયાયી હોવાની શરત પર પ્રતિબંધ છે.

બેન્ચે કહ્યું, 'અમને જાણવા મળ્યું છે કે કલેક્ટરને મિલકતના અધિકારો નક્કી કરવાની મંજૂરી આપવી એ સત્તાના વિભાજનના સિદ્ધાંતની વિરુદ્ધ છે. કારોબારી સમિતિને નાગરિકોના અધિકારો નક્કી કરવાની મંજૂરી આપી શકાતી નથી. અમે નિર્દેશ આપ્યો છે કે જ્યાં સુધી નિયુક્ત અધિકારી દ્વારા તારણો પર અંતિમ નિર્ણય ન લેવામાં આવે ત્યાં સુધી મિલકતના કબજા અથવા અધિકારો પર કોઈ અસર થશે નહીં.'

સુપ્રીમ કોર્ટનો આદેશ ત્રણ મુખ્ય મુદ્દાઓ પર આવ્યો હતો. તેમાં મિલકતોને ડી-નોટિફાઇ કરવાની સત્તા સહિત અન્ય તથ્યોનો સમાવેશ થાય છે. વકફ (સુધારા) અધિનિયમ, 2025 ની માન્યતાને પડકારતી અરજીઓની સુનાવણી દરમિયાન આ વાત સામે આવી હતી. 22 મેના રોજ, મુખ્ય ન્યાયાધીશ બી.આર. ગવઈની આગેવાની હેઠળની બેન્ચે વકફ કેસમાં બંને પક્ષોને સાંભળ્યા બાદ આ મુદ્દાઓ પર વચગાળાના આદેશો અનામત રાખ્યા હતા.

સુપ્રીમ કોર્ટે સુધારેલા વકફ કાયદાને પડકારતા પક્ષકારો તરફથી હાજર રહેલા વકીલો અને કેન્દ્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાની દલીલો સતત ત્રણ દિવસ સુધી સાંભળી. બેન્ચે ત્રણ મુદ્દાઓ ઓળખ્યા હતા જેના પર અરજદારોએ વચગાળાનો આદેશ પસાર કરવા માટે સ્ટે માંગ્યો હતો.

આ મુદ્દાઓમાંથી એક મુદ્દો કોર્ટ દ્વારા 'વપરાશકર્તા દ્વારા વકફ અથવા ડીડ દ્વારા વકફ' જાહેર કરાયેલી મિલકતોને ડી-નોટિફાઇ કરવાની સત્તા સાથે સંબંધિત છે. અરજદારો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલો બીજો મુદ્દો રાજ્ય વકફ બોર્ડ અને સેન્ટ્રલ વકફ કાઉન્સિલની રચના સાથે સંબંધિત હતો, જ્યાં દલીલ કરવામાં આવી હતી કે પદાધિકારી સભ્યો સિવાય ફક્ત મુસ્લિમોએ જ કાર્ય કરવું જોઈએ. ત્રીજો મુદ્દો એ જોગવાઈને લગતો હતો કે જ્યારે કલેક્ટર તપાસ કરે છે કે મિલકત સરકારી મિલકત છે કે નહીં, ત્યારે વકફ મિલકતને વકફ ગણવામાં આવશે નહીં.

22 મેના રોજ, સુપ્રીમ કોર્ટે વક્ફ સુધારા અધિનિયમ, 2025ની માન્યતાને પડકારતી અરજીઓની સુનાવણી કર્યા પછી ત્રણ મુદ્દાઓ પર પોતાનો વચગાળાનો આદેશ અનામત રાખ્યો હતો, જેમાં 'કોર્ટ દ્વારા વકફ, ​​વપરાશકર્તા દ્વારા વકફ અથવા દસ્તાવેજ દ્વારા વકફ' તરીકે જાહેર કરાયેલી મિલકતોને ડિનોટિફાઇ કરવાની સત્તાનો સમાવેશ થાય છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે ત્રણ દિવસ સુધી આ મામલાની સુનાવણી કરી, જેમાં કેન્દ્રએ દલીલ કરી કે સંસદ દ્વારા યોગ્ય રીતે પસાર કરાયેલા કાયદાના અમલને રોકવા માટે ફક્ત કાનૂની દરખાસ્તો અથવા કાલ્પનિક દલીલો અપૂરતી છે.

કેન્દ્ર સરકારની શું દલીલ હતી

કેન્દ્ર સરકાર વતી સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ બેન્ચ સમક્ષ દલીલ કરી હતી કે, વક્ફ એક ઇસ્લામિક ખ્યાલ છે, પરંતુ તે ઇસ્લામનો આવશ્યક ભાગ નથી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, વક્ફ ઇસ્લામમાં દાન સિવાય બીજું કંઈ નથી. મહેતાએ કહ્યું કે દાન દરેક ધર્મમાં માન્ય છે અને તેને કોઈપણ ધર્મનો આવશ્યક સિદ્ધાંત ગણી શકાય નહીં. મહેતાએ દલીલ કરી હતી કે નિર્ણયો દર્શાવે છે કે દાન દરેક ધર્મનો એક ભાગ છે: હિન્દુઓમાં દાન પ્રણાલી છે, શીખોમાં છે અને ખ્રિસ્તી ધર્મમાં પણ છે.

કેન્દ્ર સરકારે અગાઉ ખાતરી આપી હતી કે વપરાશકર્તા દ્વારા સ્થાપિત મિલકતો સહિત કોઈપણ વક્ફ મિલકતને ડિનોટિફાઇડ કરવામાં આવશે નહીં. કેન્દ્ર સરકારે એમ પણ કહ્યું હતું કે, 2025ના કાયદા હેઠળ બિન-મુસ્લિમોને કેન્દ્રીય વક્ફ કાઉન્સિલ અથવા રાજ્ય વક્ફ બોર્ડમાં નિયુક્ત કરવામાં આવશે નહીં.

કેન્દ્રએ કહ્યું હતું કે, વક્ફ-બાય-યુઝર એ મૂળભૂત અધિકાર નથી અને કાયદા દ્વારા માન્ય છે. ચુકાદામાં જણાવાયું છે કે જો આ અધિકાર કાયદાકીય નીતિ તરીકે આપવામાં આવે છે, તો તે અધિકાર ગમે ત્યારે છીનવી શકાય છે. વકફ (સુધારા) અધિનિયમ, 2025નો બચાવ કરતા, કેન્દ્રએ કહ્યું કે વક્ફ તેના સ્વભાવથી 'ધર્મનિરપેક્ષ ખ્યાલ' છે અને તેના પક્ષમાં 'બંધારણીયતાની ધારણા'ને ધ્યાનમાં રાખીને તેને રોકી શકાતો નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટે કહ્યું હતું કે, આ કેસમાં ફક્ત પાંચ અરજીઓને મુખ્ય અરજી તરીકે ગણવામાં આવશે, અને અન્ય રિટ અરજીઓને હસ્તક્ષેપ અરજીઓ તરીકે ગણવામાં આવશે. વક્ફ સુધારા કાયદા વિરુદ્ધ 100થી વધુ અરજીઓ દાખલ કરવામાં આવી હતી.

1. વક્ફ (સુધારા) અધિનિયમ 2025 પર વચગાળાનો સ્ટે મૂકવા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટ સોમવારે આદેશ આપશે
2. "દિવ્યાંગ લોકો સામેના પ્રતિકૂળ ભેદભાવમાં તાત્કાલિક સુધારાની જરૂર" : સુપ્રીમ કોર્ટ