১৯৩০ ৰ পৰা বৰ্তমানলৈ মুঠ ৩৭৪ টা ভূমিকম্পই জোকাৰিলে ৰাজ্যক, সাজু থাকক আগন্তুক বিপদৰ বাবে !
১৯৩০ চনৰ পৰা এতিয়ালৈ, তিনি শতাধিক ভূমিকম্পই জোকাৰি গৈছে ৰাজ্য । ভৱিষ্যতে আহি আছে আন কেইবাটাও ভয়ংকৰ ভূমিকম্প । পঢ়ক এই বিশেষ প্ৰতিবেদন ।
Published : January 7, 2026 at 6:47 PM IST
তেজপুৰ: শতিকাৰ ধৰি অসমৰ ভূ-পৃষ্ঠ ভূমিকম্প প্ৰবণ অঞ্চল হিচাপে চিহ্নিত হৈ আহিছে । ইতিহাসৰ পৃষ্ঠাত, জনজীৱনৰ স্মৃতিত আৰু এতিয়া বৈজ্ঞানিকৰ তথ্য মতে অসম সদায় ভূমিকম্পৰ সৈতে সহবাস কৰি আহিছে । ১৯০০ চনৰ পৰা ২০২৩ চনৰ শেষলৈকে সংগৃহীত ভূমিকম্পৰ তথ্যৰ এক বিস্তৃত বিশ্লেষণে স্পষ্ট কৰি তুলিছে যে অসম আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালৰ অঞ্চল দক্ষিণ এছিয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ ভূমিকম্প-সংবেদনশীল এলেকাসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম ।
এই ভূমিকম্পৰ সম্পূৰ্ণ তথ্য সংগ্ৰহ কৰিছে ভাৰতীয় ভূ-তাত্ত্বিক বিশ্লেষণ বিভাগৰ (GSI), এগৰাকী প্ৰাক্তন উপ-সঞ্চালক (DDG), প্ৰফেছৰ সুজিত দাসগুপ্তাই । তেওঁ জনায় যে আন্তর্জাতিক ভূমিকম্প কেন্দ্ৰ (International Seismological Centre – ISC) আৰু ভাৰতীয় তথা বিশ্বব্যাপী বিভিন্ন ভূ-কম্পন সংস্থাৰ তথ্যৰ আধাৰত প্ৰস্তুত কৰা এই তালিকাত দেখা গৈছে যে ২৫°–২৭° উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৯০°–৯৪° পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ ভিতৰত অৱস্থিত অসমৰ অঞ্চলত ১৯৩০ চনৰ পৰা এতিয়ালৈ ৪.০ বা তাতকৈ অধিক প্ৰাবল্যৰ মুঠ ৩৭৪ টা ভূমিকম্প সংঘটিত হৈছে ।
৭৭ বছৰীয়া প্ৰাক্তন বিষয়াগৰাকীয়ে ১৯০০ চনৰ যি তথ্য আন্তর্জাতিক ভূমিকম্প কেন্দ্ৰৰ পৰা বিচাৰিছিল তাৰ পৰিৱৰ্তে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কেন্দ্ৰই মাত্ৰ ১৯৩০ চনৰ পৰাহে এই তথ্য প্ৰদান কৰে ৷ কিয়নো সেই তথ্য উপলব্ধ নাই ।
প্ৰত্যেক দুই বছৰৰ মূৰত এই তথ্য উপলব্ধ হয় যদিও তেওঁলোকে সকলো সংগ্রহ কৰে অৰ্থাৎ ২০২৪ আৰু ২০২৫ ৰ তালিকা কিছুদিনৰ পাছত প্ৰকাশ পাব পাৰে বুলিও তেওঁ কয় । এই অঞ্চলৰ ভিতৰত তেজপুৰ, নগাঁও, মৰিগাঁও, কাৰ্বি আংলং আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ কিছুমান অংশ অন্তৰ্ভুক্ত যিবোৰ এলেকা ভূ-তাত্ত্বিক দৃষ্টিত অতি সংবেদনশীল ।
ভূ-সংঘৰ্ষত গঢ় লৈ উঠা অসম
ভূ-তাত্ত্বিকভাৱে অসম অৱস্থিত এক জটিল সংঘৰ্ষজনিত অঞ্চলত । উত্তৰ দিশলৈ আগবাঢ়ি অহা ভাৰতীয় টেকটনিক ফলক ইউৰেছীয় ফলকৰ সৈতে সংঘৰ্ষত লিপ্ত হৈ আছে । এই সংঘৰ্ষেই হিমালয় পৰ্বতমালাৰ সৃষ্টি কৰিছে আৰু উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত অবিৰত চাপ আৰু বিকৃতি ঘটাই আছে ।
ইয়াৰ লগতে কপিলী ফল্ট চ্যুতি, ডাউকী ফল্ট আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ তলত লুকাই থকা কেইবাটাও উপ-ফল্টে অঞ্চলটোক অধিক বিপদসংকুল কৰি তুলিছে । ভূমিকম্পৰ তথ্যই প্ৰমাণ কৰে যে এই ফল্টসমূহ আজিও সক্ৰিয় । ইতিহাস কঁপোৱা বৃহৎ ভূমিকম্পসমূহ তথ্যত উল্লেখ থকা বহু ভূমিকম্পৰ ভিতৰত কিছুমানে অসমক গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছে ।
১৯৪৩ চনৰ ভূমিকম্প (Mw প্ৰায় ৭.১) আছিল অসমৰ ইতিহাসৰ অন্যতম শক্তিশালী ভূমিকম্প, যিয়ে উপৰ অসমত বিস্তৃত আতংক আৰু ক্ষতিৰ সৃষ্টি কৰিছিল । ১৯৩০, ১৯৩২, ১৯৫০, ১৯৫৫ আৰু ১৯৬০ চনত ৬.০ বা তাতকৈ অধিক প্ৰাবল্যৰ ভূমিকম্প সংঘটিত হৈছিল । ১৯৫০ চনৰ বৰভূমিকম্পই (Great Assam Earthquake) আজিও অঞ্চলটোৰ ভূ-চাপৰ বিন্যাসত প্ৰভাৱ পেলাই আছে । যদিও এনে বৃহৎ ভূমিকম্প সঘন নহয়, তথাপি মধ্যম প্ৰাবল্যৰ (৪.০–৫.৫) ভূমিকম্প প্ৰায় প্ৰতিবছৰে সংঘটিত হোৱা তথ্যই গভীৰ চিন্তাৰ সৃষ্টি কৰিছে ।
মধ্যম ভূমিকম্প
ই অতি নীৰৱ কিন্তু বিপদজনক ৷ এই তথ্য বিশ্লেষণৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হৈছে মধ্যম প্ৰাবল্যৰ ভূমিকম্পৰ পুনৰাবৃত্তি হৈ থাকে । ভাৰতীয় ভূ-তাত্ত্বিক বিশ্লেষণৰ(GSI) অৱসৰপ্ৰাপ্ত উপ-সঞ্চালক (DDG), প্ৰফেছৰ সুজিত দাসগুপ্তাই এই তথ্য সংগ্ৰহ কৰি এই বিষয়ে চর্চা অব্যাহত ৰাখিছে ।
তেওঁ ইটিভি ভাৰতক কয়, ‘‘অসমত বাৰে বাৰে সংঘটিত হোৱা ৪-৫ প্ৰাবল্যৰ ভূমিকম্পসমূহে এইটো প্ৰমাণ কৰে যে মাটিৰ তলত অবিৰত চাপ জমা হৈ আছে । এইবোৰে চাপ সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত নকৰে, বৰঞ্চ ডাঙৰ ভূমিকম্পৰ সম্ভাৱনা সদায় বজাই ৰাখে ।” তেওঁৰ মতে, এনে ভূমিকম্পসমূহক সাধাৰণ বুলি অৱহেলা কৰা অতি বিপদজনক ।
গভীৰতা: ক্ষতিৰ মূল কাৰণ
তথ্য অনুসৰি বহু ভূমিকম্প ১০–৩৫ কিলোমিটাৰ গভীৰতাত সংঘটিত হৈছে । এইধৰণৰ অগভীৰ ভূমিকম্পই ভূ-পৃষ্ঠত অধিক কম্পনৰ সৃষ্টি কৰে আৰু ক্ষয়-ক্ষতিৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি কৰে । কিছুমান ভূমিকম্প ৪০–৬০ কিলোমিটাৰ গভীৰতো সংঘটিত হৈছে, যিয়ে ভূ-গভীৰ স্তৰত চলি থকা জটিল প্ৰক্ৰিয়াৰ ইংগিত দিয়ে ।
ইতিহাস কঁপোৱা ভূমিকম্পসমূহ
অসমৰ ভূমিকম্প ইতিহাসত কিছুমান বছৰ বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য ৷ সেয়া হৈছে ১৯৪৩ চনৰ ভূমিকম্প (Mw≈৭.১), যাৰ ফলত উজনি অসমত বিস্তৰ ক্ষয়-ক্ষতি সাধন হয় । ১৯৫০ চনৰ বৰ ভূমিকম্প - উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ ভূ-প্ৰকৃতি ও ভূগোল সলনি কৰা এক উল্লেখযোগ্য ঘটনা ।
১৯৩০, ১৯৫৫, ১৯৬০ চনত সংঘটিত একাধিক শক্তিশালী ভূমিকম্প আছিল যদিও এই ধৰণৰ ডাঙৰ ভূমিকম্প সঘনাই নহয় ৷ তথাপি তথ্যই দেখুৱাইছে যে ৪.০–৫.৫ প্ৰাবল্যৰ ভূমিকম্প প্ৰায় প্ৰতি বছৰে সংঘটিত হৈছে ।
অসমক কঁপাই তোলা দুটা বৃহৎ ভূমিকম্প
এই বিস্তৃত তথ্য তালিকাত দুটা ভূমিকম্পই বিশেষভাৱে গুৰুত্ব লাভ কৰিছে ৷ প্ৰফেছৰ দাসগুপ্তাই সংগ্ৰহ কৰা তথ্যৰ আধাৰত দেখা পোৱা যায় যে, ১৯৩০ চনৰ ২ জুলাইৰ ধুবুৰী-পশ্চিম অসম ভূমিকম্প (Ms ৭.২ Mw প্ৰায় ৭.১) অসমৰ ইতিহাসৰ অন্যতম বিধ্বংসী ভূমিকম্প আছিল ।
অতি কম গভীৰতাত সংঘটিত এই ভূমিকম্পত মাটিত দীঘলীয়া ফাঁটৰ সৃষ্টি হৈছিল, বহু ঠাইত মাটি তললৈ নামি যায় আৰু নদীৰ পথ পৰিবৰ্তন হোৱাৰ ঘটনাও নথিভুক্ত হয় । পশ্চিম অসম আৰু তেতিয়াৰ অবিভক্ত গাৰো পাহাৰত বিস্তৃত ক্ষয়-ক্ষতি সংঘটিত হৈছিল ।
দ্বিতীয় বৃহৎ ভূমিকম্পটো ১৯৪৩ চনৰ ২৩ জানুৱাৰীৰ মধ্য অসম ভূমিকম্প(Ms 7.2) । এই ভূমিকম্পৰ প্ৰভাৱ ওপৰ অসমত বিস্তৃতভাৱে অনুভূত হৈছিল । বিশেষজ্ঞসকলৰ মতে, এই ভূমিকম্পই কপিলী ফল্ট আৰু সংলগ্ন আভ্যন্তৰীণ ফল্ট ব্যৱস্থাৰ সক্ৰিয়তা স্পষ্ট কৰি তোলে ।
আনহাতে, সৰ্বাধিক নহয়, কিন্তু আটাইতকৈ বিপদজনক আৰু উল্লেখযোগ্য যে, ১৯৫০ চনৰ অসম–তিব্বত ভূমিকম্প (Mw 8.6) এই তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত নহয় ৷ কিয়নো তাৰ উপ-কেন্দ্ৰ এই নিৰ্ধাৰিত অক্ষাংশ–দ্ৰাঘিমাংশৰ বাহিৰত আছিল । তথাপিও, এই তথ্যই স্পষ্ট কৰে যে ১৯৫০ চনৰ বৰ ভূমিকম্পৰ বাহিৰেও অসমৰ অভ্যন্তৰীণ অংশত স্বতন্ত্ৰভাৱে প্রাবল্য ৭ ৰ ভূমিকম্প সংঘটিত হোৱাৰ সক্ষমতা আছে ।
১৯৬০-১৯৮০ ৰ দশকলৈকে অসমত ৪.৫-৫.৮ প্রাবল্য পৰ্যন্ত ভূমিকম্পৰ সঘনাই পুনৰাবৃত্তি দেখা যায় । ভূ-বিজ্ঞানীসকলৰ মতে, এইবোৰ কপিলী ফল্ট জ’ন, ডাউকী ফল্টৰ প্ৰসাৰণ আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ তলত থকা গুপ্ত ফল্টসমূহৰ সক্ৰিয়তাৰ ফল ।
আজিৰ সময়ত কিয় ই গুৰুত্বপূৰ্ণ
দীর্ঘদিন ধৰি বৃহৎ ভূমিকম্প নঘটা মানেই নিৰাপত্তা নহয় । বৰঞ্চ ই ভূ-গৰ্ভত শক্তিশালী চাপ সঞ্চিত হৈ থকাৰ ইংগিত হ’ব পাৰে । দ্ৰুত নগৰায়ন, বৃহৎ পথ–বান্ধ–ভৱন নিৰ্মাণ আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত, ১৯৪৩ চনৰ পিছত অসমৰ ভূমিকম্পজনিত কাৰণ বহু গুণে বৃদ্ধি পাইছে । এই ইতিহাসে স্পষ্টকৈ কয়, অসমত বৃহৎ ভূমিকম্প দুষ্প্ৰাপ্য, কিন্তু অনিবাৰ্য ।
উন্নয়ন বনাম ভূমিকম্পৰ বাস্তৱতা
বৰ্তমান অসমত নগৰায়ণ দ্ৰুতগতিত আগবাঢ়িছে । সুউচ্চ অট্টালিকা, উৰণসেতু, দলং, বাণিজ্যিক কমপ্লেক্স নিৰ্মাণ হৈছে । কিন্তু বহুক্ষেত্ৰত ভূমিকম্প প্ৰতিৰোধী নিৰ্মাণ বিধি কঠোৰভাৱে পালন কৰা হৈছেনে, সেয়া এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় ।
প্ৰফেছৰ দাসগুপ্তাৰ মতে, "অসম চিছমিক জ’ন–৫ ত অৱস্থিত । এই বাস্তৱতাক উপেক্ষা কৰি যিকোনো উন্নয়ন প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰাটো ভৱিষ্যতৰ বাবে বিপদ ঘনীভূত কৰি তোলাৰ সমান ।"
সংখ্যাত লিখা সতর্কবাণীসমূহ
এশ বছৰৰ ভূমিকম্প তথ্য কেৱল অতীতৰ বিৱৰণ নহয়, ই এক স্পষ্ট সতর্ক সংকেত । ভূমিকম্প কেতিয়া হ’ব সেয়া বিজ্ঞানেও সঠিককৈ ক’ব নোৱাৰে ৷ কিন্তু এইটো নিশ্চিত যে ভূমিকম্প হ’বই । সেয়ে প্ৰয়োজন ভূমিকম্প প্ৰতিৰোধী নিৰ্মাণ বিধি কঠোৰভাৱে প্ৰয়োগ, জনসচেতনতা বৃদ্ধি আৰু বৈজ্ঞানিক সকলে গৱেষণা আৰু ভৱিষ্যতৰ নিৰন্তৰ নিৰীক্ষণ দিশে কাম কৰি আহিছে ।
অসমৰ উন্নয়নৰ পথত আগবঢ়াৰ সময়ত, মাটিৰ তলৰ এই নীৰৱ বিপদক আওকাণ কৰিব নোৱাৰি । ১৯৩০ চনৰ পৰা ২০২৩ চনলৈ বিস্তৃত ভূমিকম্পৰ তথ্যই এটা কথাই স্পষ্ট কৰে অসমৰ ভূমি সদায় কঁপিছিল, আজিও কঁপিছে আৰু ভৱিষ্যততো কঁপিব । এতিয়া প্ৰশ্নটো হৈছে, আমি কিমান প্ৰস্তুত ?
