নেপাল আৰু তিব্বতৰ বান : এই আকস্মিক প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ আঁৰৰ কাৰণ কি ?
নেপালৰ আকস্মিক বানে সকলো ইতিমধ্যে ধুই নিছে ৷ হিমবাহৰ স্খলন অথবা গলনে যে এই বিপদ মাতি আনিছে, সেয়া নুই কৰিব নোৱাৰি ৷
Published : August 28, 2026 at 5:46 PM IST
চলিত বৰ্ষৰ ২৬ আগষ্টৰ পুৱাটো নেপালৰ বাবে এটা ক’লা দিন আছিল ৷ লহেণ্ডে খোলা-ত্ৰিশূলী-নাৰায়ণী নদীৰ বক্ষত এক ভয়াৱহ বানৰ সৃষ্টি হৈছিল । তিব্বত(চীন) সীমান্তৰ ৰাসুৱাগাধিৰ পৰা প্ৰায় ২০ কিলোমিটাৰ উত্তৰ-পূবে অৱস্থিত হিমবাহ খহি আহি নাইবা হিমবাহযুক্ত হ্ৰদত বিস্ফোৰণ ঘটি এই আকস্মিক তথা বিধ্বংসী বানৰ সৃষ্টি হৈছিল ৷
কোনো কোনো স্থানত এই ঢৌ ৮-১০ মিটাৰ উঠা দেখা গৈছিল ৷ যাৰ ফলত মাত্ৰ ৩০ মিনিটৰ ভিতৰতে গালছিত ত্ৰিশূলী নদীৰ জলপৃষ্ঠ ৯ মিটাৰ আৰু মালেখুত ৭ মিটাৰ পৰ্যন্ত বৃদ্ধি পায় ৷ মুহূৰ্ততে এই বানে টাইমুৰে, ৰসুৱাগাধিৰ একাধিক অঞ্চল ছ্যাব্ৰুবেছিৰ একাংশ, মাইলুং, শান্তিবজাৰ, বেত্ৰাৱতী আদি স্থানসমূহ বুৰাই পেলায় । ইয়াৰ ফলত ১২টা জলবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰ(যাৰ ফলত গ্ৰীডৰ পৰা উৎপাদিত ৪৩১.১ মেগাৱাট শক্তিৰ ক্ষতিসাধন), কমেও ১৯খন মটৰ চালিত দলং আৰু প্ৰায় ৪০ কিলোমিটাৰ বাট-পথ উছন হৈ পৰে ৷
भोटेकोसी नदी रसुवामा तिब्बत तर्फबाट ठुलो बाढी प्रवेश गरेकोले अर्को सूचना नआउँदासम्म त्रीशुली नदीको तटिय क्षेत्रका जिल्लाहरु नुवाकोट, धादिङ, चितवन, गोरखा लगायतका स्थानहरूमा उच्च सतर्कता सहित सुरक्षित स्थानमा रहन अनुरोध छ। pic.twitter.com/Zun6icZZCM
— Nepal Police (@NepalPoliceHQ) August 26, 2026
নেপালৰ আকস্মিক বান পৰিস্থিতিৰ সঠিক কাৰণ এতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে নিৰ্ণয় কৰা হোৱা নাই । হিমবাহৰ পৰা আকস্মিকভাৱে পানী নিৰ্গত হৈছিল নে নাই, সেয়া নিশ্চিত কৰিবলৈ অঞ্চলটোৰ উপগ্ৰহৰ ছবি আৰু শেহতীয়া বৰষুণৰ তথ্য ভালদৰে পৰীক্ষা কৰাটোৰো এই মুহূৰ্তত প্ৰয়োজন আছে । প্ৰাথমিক অনুমান অনুসৰি, এই অঞ্চলত হোৱা ৪.৪ প্ৰাবল্যৰ ভূমিকম্পই এই পৰিঘটনাৰ সূচনা কৰা বুলি অনুমান কৰা হৈছে ৷ যাৰ ফলত হিমবাহ খহি খণ্ড-বিখণ্ড হৈ এই অনাকাংক্ষিত পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হৈছিল ৷
কিন্তু আমেৰিকাৰ ভূতাত্ত্বিক জৰীপ (USGS)ৰ নতুন অধ্যয়নে এই অনুমানক নস্যাৎ কৰি এই পৰিঘটনাৰ পৰিৱৰ্তে পাহাৰত হোৱা হিমস্খলন আৰু শিল খহি পৰাটোক এই পৰিস্থিতিৰ মূল কাৰণ হিচাপে গণ্য কৰে ৷ বৰষুণ বা হিমবাহ গলি নিৰ্গত হোৱা পানীয়ে মাটি আৰু বৰফৰ তৰপটো অস্থিৰ কৰি পেলোৱাৰ ফলত হয়তো এই দুৰ্যোগৰ সূচনা হৈছিল ।
নেপাল ৰাষ্ট্ৰীয় দুৰ্যোগ ব্যৱস্থাপনা কৰ্তৃপক্ষই জনোৱা মতে, নেপাল-চীন সীমান্তৰ পৰা প্ৰায় ২০ কিলোমিটাৰ উত্তৰ-পূবে ৰাছুৱাগাধিত লহেণ্ডে নদীত পৰা ধ্বংসাৱশেষৰ ফলত এই ভূমিস্খলন সংঘটিত হৈছে । হিমালয়ৰ ঠেক ভূখণ্ডই স্বাভাৱিকতে এনে ঘটনাৰ আশংকা বৃদ্ধি কৰে ।
নেশ্ব’নেল ৰিম’ট চেন্সিং চেণ্টাৰ(NRSC)ৰ তথ্য অনুসৰি, এই দুৰ্যোগৰ উৎপত্তি তিব্বতৰ পাহাৰৰ পৰাই হৈছিল । ভাৰতীয় ভূমিকম্প নেটৱৰ্ক কেন্দ্ৰই ৰাছুৱা অঞ্চলৰ (অক্ষাংশ ২৮.০৭৬° উত্তৰ, দ্ৰাঘিমাংশ ৮৬.৪৯৪° পূব) ১০ কিলোমিটাৰ গভীৰতাত পুৱা ৮.২২ বজাত(ভাৰতীয় সময় অনুসৰি) ৪.৯ প্ৰাবল্যৰ কম্পন অনুভূত হোৱাৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল ৷ এই কম্পনৰ ফলতে হয়তো জিৰাক হিমবাহৰ স্খলন ঘটিছিল । ইয়াৰ পিছত ঠেক পাহাৰীয়া উপত্যকাটোৰ নিম্নাংশত বৰফ আৰু শিলৰ বিশাল হিমস্খলনে সাময়িকভাৱে নদীখনৰ প্ৰাকৃতিক প্ৰবাহত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে ।
ইয়াৰ পিছত ত্ৰিশূলী নদীৰ উপত্যকাটোলৈ পানী, বোকা, শিল আৰু ধ্বংসাৱশেষ কঢ়িয়াই অনা এক ভয়াৱহ তথা ক্ষন্তেকীয়া বানে ব্যাপক ধ্বংসলীলাৰ সৃষ্টি কৰিছিল । উপগ্ৰহৰ চিত্ৰৰ জৰিয়তে বিজ্ঞানীসকলে কৰা বিশ্লেষণে নিশ্চিত কৰিছে যে হিমবাহৰ স্খলন হোৱাৰ পিছত বৰফ আৰু শিলৰ টুকুৰাবোৰ খহি আহি এই বান পৰিস্থিতিৰ সূচনা কৰিছিল । এনেবোৰ পৰিঘটনাক প্ৰায়ে ‘গ্লেচিয়াল লেক আউটবাৰ্ষ্ট ফ্লাডছ’ (GLOF) হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয় ৷ বিশেষকৈ ভূমিস্খলনৰ ধ্বংসাৱশেষৰ দ্বাৰা গঠিত এটা হ্ৰদ এই বিস্ফোৰণৰ অন্যতম কাৰক আছিল ৷ ২০২৪ চনৰ আৰম্ভণিতে নেপালত একেধৰণৰ কাণ্ড সংঘটিত হৈছিল ।
Planet Labs को स्याटेलाइट तस्बिरको विश्लेषणका आधारमा गरिएको प्रारम्भिक अध्ययनबाट नेपाल-चीन रसुवागढी नाकाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्व नेपाल-चीन सिमानामा गएको हिम-चट्टान पहिरोका कारण ल्हेन्दे खोलामा गेग्य्रानसहितको बाढी आएको देखिएको छ। pic.twitter.com/kCAo9O1Zb0
— NDRRMA (@NDRRMA_Nepal) August 26, 2026
জলবায়ু পৰিৱৰ্তন এক ভাবুকি : বিপদত ‘তৃতীয় মেৰু’
জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ বাবে হিন্দু কুশ-হিমালয় অঞ্চলৰ হিমবাহবোৰ দ্ৰুতগতিত গলিবলৈ ধৰিছে । হিমালয়ক বিশ্বৰ "তৃতীয় মেৰু" বুলি জনা যায় কাৰণ ইয়াত আৰ্কটিক আৰু এণ্টাৰ্কটিকাৰ বাহিৰেও বৰফৰ সৰ্বাধিক মজুত আছে । উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ লগে লগে বৰফৰে আবৃত শিল, মাটি আৰু বৰফৰ তৰপবোৰ গলিবলৈ আৰম্ভ কৰে, যাৰ ফলত হঠাতে ধ্বংসাৱশেষৰ প্ৰবাহ আৰম্ভ হয় ।
এয়া কোনো বিচ্ছিন্ন পৰিঘটনা নহয় । ২০২১ চনত উত্তৰাখণ্ডৰ চামোলী সংঘটিত হোৱা দুৰ্যোগ, ছুইজাৰলেণ্ডত হিমবাহ ধ্বংসৰ ফলত ব্লেটেন গাঁও ধ্বংস আৰু ২০২৩ চনত জৰ্জিয়াৰ এখন পাহাৰীয়া ৰিজ’ৰ্টত হোৱা ভূমিস্খলনত ৩৩ জন লোকৰ মৃত্যু হৈছিল ৷ এই সকলোবোৰেই হিমবাহৰ বিশ্বব্যাপী পশ্চাদপসৰণ ত্বৰান্বিত হোৱাৰ সাক্ষী ।
এনে দুৰ্যোগ ৰোধ কৰাৰ কিবা উপায় আছেনে ?
ছুইজাৰলেণ্ডৰ হিমবাহ স্খলনৰ সময়তো আগতীয়া সতৰ্কবাণী জাৰি কৰা হৈছিল ৷ যাৰ বাবে সময় থাকোতেই মানুহক নিৰাপদ স্থানলৈ স্থানান্তৰিত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল ৷ যাৰ ফলত কোনো ধৰণৰ জীৱন বা সম্পত্তিৰ ক্ষতি হোৱা নাছিল । বৰ্তমানৰ আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ জৰিয়তে নদীৰ জলস্তৰ, প্ৰচণ্ড বৰষুণ আৰু ভূমিকম্পীয় কাৰ্যকলাপ বাস্তৱ সময়ত নিৰীক্ষণ কৰিব পৰা যায় ৷ যাৰ ফলত আগতীয়াকৈ প্ৰয়োজনীয় সতৰ্কবাণী জাৰি কৰিব পাৰি ৷
কিন্তু ইয়াৰ সৈতে জড়িত বৃহৎ পৰিমাণৰ ব্যয়, উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ ক্ষেত্ৰত এনে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত এক বৃহৎ প্ৰত্যাহ্বান হৈয়েই আছে । ইয়াৰ ইতিবাচক দিশটো এয়ে যে ‘সেউজ জলবায়ু পুঁজি’ য়ে যোৱা বছৰ নেপালৰ নিৰীক্ষণ আন্তঃগাঁথনি উন্নীতকৰণৰ বাবে ধন আগবঢ়োৱাৰ কথা ঘোষণা কৰিছিল ৷
আগতীয়া দুৰ্যোগৰ আশংকাৰ বাহিৰেও আন এটা গম্ভীৰ চিন্তা আছে, সেয়া হৈছে - পানীৰ উপলব্ধতা । এই হিমবাহবোৰে সমগ্ৰ নেপাল, ভাৰত, পাকিস্তান, চীনৰ দৰে দেশসমূহৰ কোটি কোটি লোকক খোৱাপানী যোগান ধৰা প্ৰধান নদীসমূহক খাদ্য যোগান ধৰে । হিমবাহৰ গলনাংকই প্ৰথমাৱস্থাত নদীৰ গতি বৃদ্ধি কৰিলেও হিমবাহ সংকুচিত হোৱাৰ লগে লগে খৰালি সময়ত পানীৰ যোগান ব্যাপক মাত্ৰাত হ্ৰাস পাব পাৰে ।
যাৰ একমাত্ৰ স্থায়ী সমাধান হ’ল সেউজ গৃহ গেছৰ নিৰ্গমন দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস কৰা, আগতীয়া সতৰ্কবাণী ব্যৱস্থাত বিনিয়োগ কৰা আৰু দুৰ্বল পাহাৰীয়া অঞ্চলত কঠোৰ নিৰীক্ষণ কাৰ্যকৰী কৰা । যদিও এনে ব্যৱস্থাই দুৰ্যোগ সম্পূৰ্ণৰূপে ৰোধ কৰিব নোৱাৰে, তথাপিও সময় থাকোতেই হাজাৰ হাজাৰ লোকৰ জীৱন ৰক্ষা কৰিব পাৰে ।
(বিঃদ্ৰুঃ এই লেখাত প্ৰকাশ কৰা মতামতসমূহ লেখকৰ নিজৰ । ইয়াত প্ৰকাশ কৰা তথ্য আৰু মতামতসমূহে ইটিভি ভাৰতৰ মতামতক প্ৰতিফলিত নকৰে।)
লগতে পঢ়ক: নেপাল-তিব্বত সীমান্তৰ বান পৰিস্থিতিক লৈ চীনৰ পৰ্যালোচনা
