মাত্ৰ এদিনতে সলনি আমেৰিকা-ছৌদি আৰবৰ পাৰমাণৱিক চুক্তি
ছৌদি আৰবৰ সৈতে অসামৰিক পাৰমাণৱিক সহযোগিতা চুক্তি সন্দৰ্ভত আমেৰিকাই এদিনৰ ভিতৰতে সলনি কৰিলে স্থিতি । যিয়ে চুক্তিখনৰ গুৰুত্ব অধিক কৰি তুলিছে ।
Published : August 16, 2026 at 6:31 PM IST
২২ জুলাইত আমেৰিকাৰ শক্তি বিভাগৰ সচিব ক্ৰিছ ৰাইট আৰু ছৌদি আৰবৰ শক্তি মন্ত্ৰী প্ৰিন্স আব্দুলজিজ বিন ছলমানে অসামৰিক পাৰমাণৱিক সহযোগিতা চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰে । ৩০ বছৰৰ বাবে এই চুক্তিখন '১২৩ এগ্ৰিমেণ্ট' নামেৰে পৰিচিত । যি এতিয়া আমেৰিকাৰ কংগ্ৰেছে ৯০ দিনৰ বাধ্যতামূলক পৰ্যালোচনাৰ অধীনত ৰাখিছে । শক্তি বিভাগে ইয়াক এক ঐতিহাসিক চুক্তি বুলি প্ৰশংসা কৰিছিল ।
কিন্তু চুক্তি স্বাক্ষৰৰ ২৪ ঘণ্টাৰ ভিতৰতে আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ড'নাল্ড ট্ৰাম্পে ছ'চিয়েল মিডিয়াত ইয়াৰ চৰ্তসমূহ পুনৰ লিখি আৰবক ইউৰেনিয়াম সমৃদ্ধিকৰণৰ অনুমতি দিয়া নহ'ব বুলি ঘোষণা কৰে আৰু এই চুক্তিখন ছৌদি আৰবৰ আব্ৰাহাম চুক্তিত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল ।
হোৱাইট হাউছৰ প্ৰেছ সচিবে নিশ্চিত কৰে যে এই চৰ্ত স্বাক্ষৰিত চুক্তিৰ অংশ নহয় আৰু এই কথা ঘোষণা কৰাৰ পূৰ্বে ট্ৰাম্পে ছৌদি নেতৃত্বৰ সৈতে কথা পতা নাছিল । কিন্তু সন্ধিয়ালৈকে প্ৰশাসনে নিজৰ স্থিতি সলনি কৰি এই চৰ্ত সদায় চুক্তিৰ অংশ বুলি দাবী কৰাৰ লগতে আভ্যন্তৰীণ বিবাদক বাতৰিও খাৰিজ কৰে ।
এদিনৰ ভিতৰতে দুটা বিপৰীত স্থিতিয়ে চুক্তিখনক সুক্ষ্মভাৱে পৰ্যালোচনা কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তাক দেখুৱাইছে । কাৰণ এই বিপৰীত স্থিতিয়ে চুক্তিখনৰ আঁৰৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য উন্মোচন কৰে ।
এই বিবাদৰ কেন্দ্ৰবিন্দু গুৰুত্বপূৰ্ণ । ২০০৯ চনত যেতিয়া সংযুক্ত আৰব আমিৰশ্বাহীয়ে আমেৰিকাৰ সৈতে পাৰমাণৱিক সহযোগিতা চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰিছিল, তেতিয়া ই পাৰমাণৱিক অপ্ৰসাৰণৰ ক্ষেত্ৰত 'গ'ল্ড ষ্টেণ্ডাৰ্ড' বুলি গণ্য কৰা নিয়মসমূহ গ্ৰহণ কৰিছিল : ইউৰেনিয়াম সমৃদ্ধি, ব্যৱহৃত ইন্ধনৰ পুনৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ পৰা বিৰত থকা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পাৰমাণৱিক শক্তি সংস্থা (আই এ ই এ) অতিৰিক্ত প্ৰট'কল, যিয়ে পৰিদৰ্শকসকলক অস্ত্ৰৰ দিশত ডাইভাৰচন পৰীক্ষা আৰু প্ৰতিৰোধ কৰাৰ বাবে বিস্তৃত ক্ষমতা প্ৰদান কৰে ।
ছৌদি আৰবে বছৰ বছৰ ধৰি এই মানদণ্ডৰ বিৰোধিতা কৰি আহিছে । প্ৰিন্স মহম্মদ বিন ছলমানে ২০১৮ চনত মুকলিকৈ ঘোষণা কৰিছিল যে যদি ইৰাণে পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ লাভ কৰে তেন্তে ছৌদিয়েও একে কাম কৰিব । ৰিয়াদে আঞ্চলিক প্ৰতিদ্বন্দ্বীসকলৰ বিৰুদ্ধে সাৰ্বভৌমত্ব আৰু সমতাৰ বিষয় হিচাপে ঘৰুৱা সমৃদ্ধিৰ ওপৰত জোৰ দিছে ।
আমেৰিকাৰ বিষয়াসকলৰ মতে স্বাক্ষৰিত চুক্তিয়ে অতিৰিক্ত প্ৰট'কলক আঁতৰাই ৰাখি ঘৰুৱা সমৃদ্ধিৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যক্ষমতাৰ ওপৰত দুবছৰীয়া অধ্যয়নৰ আহ্বান জনাইছে । ফলস্বৰূপে চিনেটৰ এড মাৰ্কিয়ে ইয়াক পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ প্ৰসাৰণৰ দিশত এক পদক্ষেপ বুলি অভিহিত কৰাৰ বিপৰীতে অপ্ৰসাৰণ নীতি শিক্ষা কেন্দ্ৰৰ হেনৰী ছ'কলস্কিয়ে প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে যে ইয়াৰ দ্বাৰা এতিয়া সংযুক্ত আৰব আমিৰশ্বাহী, তুৰ্কী আৰু ইজিপ্তৰ বাবে কি মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰা হ'ব ।
তাৰ পাছত স্থিতিৰ পৰিৱৰ্তন ঘটিল । ট্ৰাম্পৰ এই পোষ্টটোৱে তেওঁৰ নিজৰ বিষয়াসকলে দিয়া বক্তব্যৰ বিপৰীতে কোনো ধৰণৰ সমৃদ্ধি নহ'ব বুলি জোৰ দিছিল আৰু স্বাভাৱিককৰণৰ সন্দৰ্ভত এটা চৰ্ত যোগ কৰা হৈছে । ইজৰাইলৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী বেঞ্জামিন নেতান্যাহুৱে ঘণ্টাৰ ভিতৰতে এই পদক্ষেপক আদৰণি জনায় ।
কেইবাটাও খবৰ অনুসৰি ট্ৰাম্পে ইতিমধ্যে ৰাইটে তেওঁক অৱগত নকৰাকৈয়ে এই চুক্তি ঘোষণা কৰাত বিৰক্ত হৈছিল । ইয়াৰ পিছতে ৰক্ষণশীল মন্তব্যকাৰীসকলে ইজৰাইলৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্বাভাৱিক কৰাৰ ব্যৱস্থা বাদ দিয়াৰ সমালোচনা কৰে, যাৰ ফলত ট্ৰাম্পে নিজৰ স্থিতি আৰু কঠোৰ কৰি তুলিছিল ।
ছৌদি আৰবৰ বিষয়াসকলে আচৰিত হৈ পৰে কাৰণ তেওঁলোকে এই চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰাটোক কূটনৈতিক জয় বুলি গণ্য কৰিছিল । চুক্তিখনৰ পৰা সমৃদ্ধি বাদ দি ট্ৰাম্পে সেই ব্যৱস্থাটোকে আঁতৰাই পেলালে যিটো ৰিয়াদে নিশ্চিত কৰিবলৈ আটাইতকৈ বেছি চেষ্টা কৰিছিল । পাৰমাণৱিক চুক্তিখনক দৰদামৰ আহিলা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে, প্ৰযুক্তি, সমৃদ্ধিৰ অধিকাৰ, ইজৰাইলী স্বীকৃতি আদিৰ বিৰুদ্ধে দৰদামৰ আহিলাৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে ।
এই সংযোগৰো এক ইতিহাস আছে । আমেৰিকাৰ প্ৰাক্তন ৰাষ্ট্ৰপতি জ' বাইডেনৰ প্ৰশাসনে ছৌদি আৰবৰ পাৰমাণৱিক সহযোগিতাৰ সৈতে ইজৰাইলৰ স্বীকৃতিৰ সম্পৰ্ক ৰাখিছিল, যিটো পদক্ষেপত অতি কম অগ্ৰগতি দেখা গৈছিল । ইয়াৰ পিছত ট্ৰাম্পৰ দলটোৱে এই চৰ্তটো আঁতৰাই পেলালে, ২০২৫ চনত তেওঁৰ উপসাগৰীয় ভ্ৰমণৰ পূৰ্বে ৰেহাই বাতৰি প্ৰকাশ পাইছিল আৰু ২২ জুলাইত স্বাক্ষৰিত চুক্তিখনে এই বিচ্ছিন্নতাক প্ৰতিফলিত কৰিছিল ।
অৱশ্যে ট্ৰাম্পৰ এটা ছ'চিয়েল মিডিয়া পোষ্টে ছৌদি আৰবৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্বাভাৱিক কৰাৰ চৰ্ত পুনৰ স্থাপন কৰে । এজন ৰাষ্ট্ৰপতিৰ কাৰ্যকালত এই স্থিতি তিনিবাৰকৈ সলনি হৈছে । প্ৰতিটো চৰকাৰী বক্তব্যৰ পৰা এটা কথা সম্পূৰ্ণৰূপে বিলোপ হৈছে সেয়া হ'ল ছৌদি আৰবৰ নিজৰ স্থিতি ।
গাজা যুদ্ধৰ পিছৰে পৰা মহম্মদ বিন ছলমানে স্থিতি স্পষ্ট কৰি ৰাখিছে : ইজৰাইলৰ সৈতে সম্পৰ্ক স্বাভাৱিক কৰাৰ পূৰ্বে পেলেষ্টাইন ৰাষ্ট্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে বিশ্বাসযোগ্য আৰু স্থায়ী পথৰ দাবী কৰি আহিছে । তাৰ পিছৰ পৰা এই চৰ্ত আৰু অধিক কঠোৰ হৈ পৰিছে । ৰিয়াদৰ বাবে গাজা ধ্বংসস্তূপত পৰি থকাৰ সময়তে ইজৰাইলক স্বীকৃতি দিয়াটো কাৰ্যতঃ অসম্ভৱ, কিয়নো তেনে কৰিলে ইয়াৰ ঘৰুৱা বৈধতা, ইছলামিক জগতত ইয়াৰ স্থান আৰু দুটা পবিত্ৰ মছজিদৰ ৰক্ষক হিচাপে ইয়াৰ বিশ্বাসযোগ্যতা বিপন্ন হ'ব পাৰে । গতিকে ট্ৰাম্পে ঘোষণা কৰা চৰ্তটোৱেই এই চুক্তিখন স্থবিৰ কৰি তুলিব পাৰে ।
মন কৰিবলগীয়া যে মানদণ্ডৰ হ্ৰাসৰ আৰম্ভণি ৰিয়াদৰ পৰা হোৱা নাছিল । ২০২৫ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত গিয়ংজুত অনুষ্ঠিত এছিয়া-পেচিফিক অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা সন্মিলনৰ সময়ত আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ট্ৰাম্প আৰু দক্ষিণ কোৰিয়াৰ ৰাষ্ট্ৰপতি লি জে-মিউঙৰ মাজত হোৱা বৈঠকৰ পিছত ৱাশ্বিংটনে ঘোষণা কৰে যে ই কোৰিয়া ৰিপাব্লিকত অসামৰিক ইউৰেনিয়াম সমৃদ্ধি আৰু ব্যয় কৰা ইন্ধন পুনঃব্যৱহাৰ সক্ষম কৰা এক প্ৰক্ৰিয়াক সমৰ্থন কৰিব-যিটো ক্ষমতাক ই অপ্ৰসাৰণৰ ভিত্তিত ছিউলক দশক দশক ধৰি অস্বীকাৰ কৰি আহিছিল ।
সেই সময়ত বিশেষজ্ঞসকলে সকীয়াই দিছিল যে ছিউলৰ ওচৰত নতশিৰ হ'লে ছৌদি আৰবৰ ওপৰত দৃঢ় স্থিতি বজাই ৰখাটো আৰু কঠিন হৈ পৰিব । ৮ মাহৰ পাছত ঠিক তেনেকুৱাই হ'ল । যিকোনো এটা দৃষ্টান্তক পৃথকে পৃথকে চোৱাতকৈ, পৰিঘটনাৰ ক্ৰমটোৱেই প্ৰকৃততে গুৰুত্বপূৰ্ণ । ইয়াত দেখুওৱা হৈছে যে কেনেকৈ প্ৰতিষ্ঠিত নিয়মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি উঠা ব্যৱস্থা এটাক নিৰৱে ক্ষেত্ৰভিত্তিক দৰদামৰ ব্যৱস্থাৰে সলনি কৰা হৈছে ।
এই দুটা পদ্ধতিৰ ভিতৰত কোনটো পদ্ধতিৰ প্ৰাধান্য আছে তাত এছিয়াৰ প্ৰত্যক্ষ অংশীদাৰিত্ব আছে । চীন, ভাৰত, জাপান আৰু দক্ষিণ কোৰিয়াই উপসাগৰীয় খাৰুৱা তেলৰ ডাঙৰ অংশ ক্ৰয় কৰে আৰু এতিয়া পাৰমাণৱিক ইন্ধন চক্ৰৰ কথা চিন্তা কৰা অঞ্চল এটাৰ স্থিতিশীলতাৰ ওপৰত নিজৰ শক্তি সুৰক্ষা গঢ়ি তুলিছে । আলোচনাৰ ভিত্তিত নিষেধাজ্ঞাৰ পৰিসৰৰ ভিতৰতো তেওঁলোকে নিজাকৈ অসামৰিক পাৰমাণৱিক কাৰ্যসূচী চলায়-নিষেধাজ্ঞাসমূহ এই বুজাবুজিৰে গ্ৰহণ কৰা হয় যে ই সাৰ্বজনীনভাৱে প্ৰযোজ্য ।
যদিহে কূটনৈতিক মিত্ৰতাৰ ভিত্তিত পাৰমাণৱিক ইন্ধন চক্ৰৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হয়, তেন্তে এনে বাধাৰ অধীনত কাম কৰা প্ৰতিখন দেশৰ মিত্ৰতাক পুনৰ বিবেচনা কৰাৰ কাৰণ আছে । এই ধৰণৰ শৃংখলাবদ্ধ বিক্ৰিয়া বা কেছকেড-কেন্দ্ৰচালিত নিৰ্মাণৰ পৰা নহয়, চৰকাৰৰ বিবেচনাৰ পৰাই আৰম্ভ হয় ।
২২ জুলাইত স্বাক্ষৰিত চুক্তিখনৰ সমাধান অতি ক্ষীণ । যি চুক্তিৰ চৰ্তসমূহ এদিনৰ ভিতৰতে সলনি হয়, সেয়া লেনদেনমূলক কূটনীতিৰ স্মৃতিসৌধ হিচাপে থিয় দিছে, য'ত ইয়াৰ তাৎক্ষণিক প্ৰভাৱৰ বাবে ঘোষণা কৰা হয়, আনহাতে কঠিন তথ্যসমূহ উল্লেখ কৰা হোৱা নাই । এনে দুটা তথ্যই ফলাফল নিৰ্ণয় কৰিব ।
পেলেষ্টাইন বিষয়ত অগ্ৰগতি অবিহনে ৰিয়াদে ইজৰাইলক স্বীকৃতি দিব নোৱাৰে আৰু এসময়ত পাৰমাণৱিক সহযোগিতাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা মানদণ্ডৰ ঠাইত ব্যতিক্ৰমৰ ধাৰাবাহিকতা লোৱা হৈছে যিবোৰ কোনো এট চুক্তিতে থাকিব নোৱাৰে । ৱাশ্বিংটনত অনুষ্ঠিত হোৱা স্বাক্ষৰ অনুষ্ঠানত এই দুয়োটা প্ৰশ্নৰ সমাধান নহ'ল; ই কেৱল দৰদাম প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ কৰে আৰু আটাইতকৈ জটিল চৰ্তসমূহ পিছত নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ এৰি দিলে যদি আচলতে নিষ্পত্তি হয় ।
(টোকা: এই লেখাত প্ৰকাশ কৰা তথ্য আৰু মতামত লেখকৰ নিজৰ আৰু ই ইটিভি ভাৰতৰ মতামত প্ৰতিফলিত নকৰে ।)
লগতে পঢ়ক : ছৌদি আৰৱ, পাকিস্তান আৰু তুৰ্কীৰ সামৰিক চুক্তিয়ে মধ্যপ্ৰাচ্যত যুদ্ধৰ শাম কটাব নেকি ?
