সীমা, বেলট আৰু ভাৰসাম্য : এক নতুন ঢাকা কিন্তু একে ভূগোল
ভাৰতৰ বাবে নতুন চৰকাৰৰ সৈতে স্থায়ী প্ৰতিষ্ঠানিক সংযোগৰ লগতে স্পৰ্শকাতৰ সীমান্ত অঞ্চলৰ উন্নয়নৰ ওপৰত তীক্ষ্ণ নজৰ ৰাখিব লাগিব ।
Published : February 16, 2026 at 1:21 PM IST
বাংলাদেশৰ ২০২৬ চনৰ সংসদীয় নিৰ্বাচনে ভাৰতৰ পূব সীমান্তৰ ৰাজনৈতিক পৰিৱেশক নতুন ৰূপ দিছে । ইয়াৰ ফলত কেৱল ঢাকাতে নেতৃত্ব সলনি হোৱা নাই বৰঞ্চ ভাৰতৰ অন্যতম স্পৰ্শকাতৰ আৰু সামাজিকভাৱে জটিল অঞ্চলটোত নতুন শাসন ব্যৱস্থাৰো আগমন হ'ল । ভূগোল সলনি হোৱা নাই কিন্তু ইয়াৰ আশে-পাশে ৰাজনীতি সলনি হৈছে ।
১৭ বছৰীয়া নিৰ্বাসনৰ অন্তত বাংলাদেশ নেশ্যনেলিষ্ট পাৰ্টী (বিএনপি) আৰু তাৰিক ৰহমান উভতি অহাৰ লগে লগে প্ৰায় দুটা দশকৰ আৱামী লীগৰ আধিপত্যৰ অন্ত পৰে । তথাপিও নিৰ্বাচনৰ প্ৰকৃত তাৎপৰ্য্য আন স্থানত নিহিত হৈ আছে, ঢাকাত কেন্দ্ৰীয়-জাতীয়তাবাদী চৰকাৰ আৰু ভাৰতৰ সংলগ্ন জিলাসমূহত শিপাই থকা, নতুনকৈ শক্তিশালী হৈ উঠা ইছলামিক বিৰোধীৰ সহাৱস্থান । তেওঁলোকে একেলগে ভাৰত-বাংলাদেশৰ সংযোগৰ বাবে অধিক স্তৰযুক্ত আৰু কম ভৱিষ্যদ্বাণীযোগ্য কাঠামো সৃষ্টি কৰে, যিয়ে প্ৰতিফলিত এলাৰ্মৰ পৰিৱৰ্তে স্থিৰ বিচাৰৰ দাবী কৰিব ।
দ্ৰুত সংযোগ, পদক্ষেপৰ আশা
বি এন পিৰ প্ৰত্যাৱৰ্তনে এনে এটা দলক ক্ষমতালৈ ঘূৰাই আনে, যাৰ সৈতে ভাৰতৰ দীৰ্ঘদিনীয়া আৰু প্ৰায়ে অস্বস্তিকৰ ইতিহাস আছে । জিয়াউৰ ৰহমানৰ যুগৰ পৰা খালেদা জিয়ালৈকে নতুন দিল্লীৰ সৈতে সম্পৰ্কই ব্যৱহাৰিক সহযোগিতা আৰু ভাৰতৰ পৰা সাৰ্বভৌমত্ব আৰু দূৰত্বৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা বাক্যবাণৰ মাজতে পৰ্যায়ক্ৰমে চলিছিল । সেই দুৰ্বলতা নাইকিয়া হোৱা নাই যদিও প্ৰসংগ সলনি হৈছে ।
বিগত ১৫ বছৰত ভাৰত আৰু বাংলাদেশে নিৰাপত্তা, বাণিজ্য, যোগাযোগ আৰু শক্তিৰ মাজেৰে সহযোগিতাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ নেটৱৰ্ক গঢ়ি তুলিছিল । সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী সমন্বয় গভীৰ হ'ল, ভাৰতৰ উত্তৰ-পূবক সংযোগ কৰা ট্ৰেনজিট পথসমূহ সম্প্ৰসাৰিত হ'ল আৰু অৰ্থনৈতিক আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতা ক্ৰমাগতভাৱে বৃদ্ধি পালে । ২০২৪ চনত শ্বেখ হাছিনাৰ পতনৰ পিছত হোৱা ৰাজনৈতিক উত্তাল পৰিস্থিতিয়ে সেই ধাৰাবাহিকতাক বাধা দিছিল যদিও দুয়োখন দেশক বান্ধি ৰখা গাঁথনিগত যুক্তি মচি পেলোৱা নাছিল ।
এই বাস্তৱতাকো স্বীকাৰ কৰিব লাগিব যে প্ৰধানমন্ত্ৰী নৰেন্দ্ৰ মোদীয়ে ৰহমানক অভিনন্দন জনাবলৈ খৰখেদা কৰিছে । তৎকালীন পদক্ষেপে নতুন দিল্লীয়ে কোনো একক ৰাজনৈতিক গঠনৰ সৈতে মিল থকা যেন দেখাতকৈ ঢাকাত যিখন চৰকাৰে কাৰ্যভাৰ গ্ৰহণ কৰে, তাৰ সৈতে কাম কৰাৰ উদ্দেশ্যৰ ইংগিত দিছে । ভাৰতৰ বাবে পূব প্ৰান্তত দীৰ্ঘম্যাদী স্থিতিশীলতা ব্যক্তিগত সমীকৰণৰ ওপৰত নহয়, ৰাজনৈতিক মহলত স্থায়ী নিয়োজিততাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল ।
ৰহমানে নিজৰ ফালৰ পৰা সাৱধানবাণীৰ সুৰ এটা দিছে । বহুত্ববাদৰ ওপৰত তেওঁৰ গুৰুত্ব আৰু ৰাষ্ট্ৰখন সকলো নাগৰিকৰ হোৱাৰ বিপৰীতে ধৰ্ম ব্যক্তিগত বুলি কোৱাৰ উদ্দেশ্য আছিল ঘৰুৱা সংখ্যালঘু আৰু বাহ্যিক অংশীদাৰক একেদৰেই আশ্বস্ত কৰা । তেওঁৰ 'বাংলাদেশ প্ৰথম' বৈদেশিক নীতিৰ জোৰে অপ্ৰয়োজনীয় ঘৰ্ষণৰ আমন্ত্ৰণ নিদিয়াকৈ আঞ্চলিক সম্পৰ্কসমূহৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ প্ৰয়াসৰ ইংগিত দিয়ে।
এই আশ্বাসসমূহে সন্ত্ৰাসবাদ বিৰোধী সহযোগিতা, সীমান্ত ব্যৱস্থাপনা আৰু আঞ্চলিক সংযোগৰ নীতিগত ধাৰাবাহিকতালৈ ৰূপান্তৰিত হয় নে নহয় সেয়া এতিয়াও লক্ষ্যণীয়, কিয়নো নতুন দ্বিপাক্ষিক সম্পৰ্কৰ গাঁথনিগত আকাৰৰ ওপৰত মন্তব্য কৰাটো বেছি সোনকাল হ'ব । ঢাকাৰ হোটেল ইণ্টাৰকণ্টিনেণ্টেলত নিৰ্বাচনৰ পিছত অনুষ্ঠিত সংবাদমেলত ভাষণ দি ৰহমানে অৱশ্যে কৈছে, "আমি বাংলাদেশৰ স্বাৰ্থত থকা বৈদেশিক নীতি সন্দৰ্ভত স্পষ্ট আৰু বাংলাদেশী জনসাধাৰণৰ স্বাৰ্থই অগ্ৰাধিকাৰ লাভ কৰিব । বাংলাদেশ আৰু বাংলাদেশী জনসাধাৰণৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰি আমি আমাৰ বৈদেশিক নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰিম ।"
সীমান্তৰ জিলাসমূহ
বি এন পিৰ ক্ষমতা দখলৰ সমান্তৰালভাৱে ভাৰতৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰা আন এক পৰিঘটনা হৈছে বাংলাদেশ জামাত-ই-ইছলামীৰ পুনৰুত্থান । বছৰ বছৰ ধৰি উপেক্ষাৰ অন্তত দলটোৱে এক উল্লেখযোগ্য বিৰোধী শক্তি হিচাপে সংসদলৈ উভতি আহিছে । জামাতৰ লাভৰ পৰিসৰতকৈও অধিক আকৰ্ষণীয় হৈছে তেওঁলোকৰ ভূগোল । ইয়াৰ বিজয়ৰ যথেষ্ট অংশ ভাৰতৰ সীমান্তৱৰ্তী জিলা, উত্তৰ বংগ আৰু অসমৰ সংলগ্ন জিলাৰ পৰা পশ্চিমবংগৰ মুখামুখি হোৱা দক্ষিণ-পশ্চিম জিলাৰ পৰা আহিছে । এই অঞ্চলবোৰত সীমান্ত কেতিয়াও মানচিত্ৰত কেৱল এডাল ৰেখা হৈ থকা নাই । ভাষিক ধাৰাবাহিকতা, আত্মীয়তাৰ সম্পৰ্ক, ঋতুভিত্তিক প্ৰব্ৰজন আৰু অনানুষ্ঠানিক বাণিজ্যই দুয়োফালে বিস্তৃত এক গভীৰ সামাজিক পৰিৱেশৰ সৃষ্টি কৰিছে ।
ভাৰতৰ বাবে তাৎক্ষণিক অস্থিৰতাত কৈ দীৰ্ঘম্যাদী ৰাজনৈতিক সংকেত প্ৰদানৰ ওপৰত চিন্তা বেছি । বাংলাদেশৰ সীমান্ত জিলাসমূহৰ উন্নয়নৰ প্ৰভাৱ নিশ্চিতভাৱে চুবুৰীয়া ভাৰতীয় ৰাজ্য যেনে পশ্চিমবংগ আৰু অসমত দেখা গৈছে , য'ত প্ৰব্ৰজন আৰু পৰিচয়ৰ ৰাজনীতি ইতিমধ্যে নিৰ্বাচনৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে । সামাজিকভাৱে সংলগ্ন অঞ্চলসমূহত ৰাজনৈতিক একত্ৰীকৰণে আনুষ্ঠানিক সম্পৰ্ক সুস্থিৰ হৈ থাকিলেও প্ৰায়ে সীমান্তৰ সিপাৰৰ কথা-বতৰাই গুৰুত্ব লাভ কৰে ।
জামাতৰ নেতৃত্বই ৰাজহুৱাভাৱে ভাৰতৰ প্ৰতি আত্মীয়তাৰ সুৰ গ্ৰহণ কৰিছে । তথাপিও কল্যাণমূলক নেটৱৰ্ক, ধৰ্মীয় প্ৰচাৰ আৰু অনুশাসিত কেডাৰ গঠনৰ জৰিয়তে সীমান্ত জিলাসমূহত ইয়াৰ স্থায়ী তৃণমূল পৰ্যায়ৰ কামে ঠিক সেই অঞ্চলসমূহত ইচ্ছাকৃতভাৱে দীৰ্ঘম্যাদী একত্ৰীকৰণৰ ইংগিত দিয়ে য'ত সীমা অতিক্ৰম কৰি সামাজিক সম্পৰ্ক আটাইতকৈ গভীৰভাৱে চলি থাকে । ভাৰতৰ বাবে এয়া এক লক্ষণীয় হৈ থাকিব ।
ঘৰুৱা মন্থন, বাহ্যিক ডিজাইন নহয়
জামাতৰ উত্থানৰ মূলতে বাংলাদেশৰ আভ্যন্তৰীণ ৰাজনৈতিক মন্থন । আৱামি লীগৰ অনুপস্থিতিয়ে বহু সমষ্টিত এক ব্যাপক শূন্যতাৰ সৃষ্টি কৰিছিল । স্থানীয় অভিজাত শ্ৰেণীৰ বিৰুদ্ধে ক্ষমতা বিৰোধিতা, মূলসুঁতিৰ দলসমূহৰ মাজত সাংগঠনিক বিভাজন আৰু ভোটাৰৰ কিছু অংশৰ মাজত বহল সোঁপন্থী বিভাজনে জামাতক সহায় কৰিছে ।
বছৰ বছৰ ধৰি উপেক্ষাৰ ফলত ইয়াৰ সাংগঠনিক অনুশাসন আৰু স্থানীয় বিশ্বাসযোগ্যতা শক্তিশালী হোৱা যেন লাগে । অনুন্নত জিলাসমূহত কল্যাণমূলক প্ৰচাৰ আৰু দুৰ্নীতি বিৰোধী স্থায়ী বাৰ্তাই দলটোক মূলসুঁতিৰ ৰাজনীতিয়ে প্ৰায়ে অৱহেলিত সম্প্ৰদায়সমূহৰ মাজত সোমাই যোৱাত সহায় কৰিছিল । প্ৰজন্মৰ পৰিৱৰ্তনেও ধাৰণাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটাইছে । বহু কম বয়সীয়া ভোটাৰৰ বাবে এসময়ৰ জামাতৰ ৰাজহুৱা ভাবমূৰ্তি এতিয়া নাই । তেওঁলোকৰ বাবে মতাদৰ্শগত ইতিহাসতকৈ শাসন আৰু সুযোগৰ গুৰুত্ব বেছি ।
ভাৰতৰ বাবে শিক্ষা অতি পোনপটীয়া । বাংলাদেশৰ ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তন কেৱল নিৰাপত্তাৰ দিশেৰে চালে নহ'ব । আনকি সেই ফলাফলসমূহে বাহ্যিক প্ৰভাৱ অনাৰ পিছতো ঘৰুৱা গতিশীলতাই নিৰ্বাচনী ফলাফলক আগুৱাই নিব ।
অংশীদাৰী স্বাৰ্থ হিচাপে স্থিৰতা
পৰিৱৰ্তিত ৰাজনৈতিক পৰিৱেশৰ মাজতো ভাৰত-বাংলাদেশৰ আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতাৰ মৌলিক দিশবোৰ অক্ষত আছে । সীমা অতিক্ৰম কৰি উগ্ৰপন্থীক বাধা দিয়া, ভাৰতৰ উত্তৰ-পূবৰ সৈতে সংযোগ বজাই ৰখা, বাণিজ্য আৰু শক্তিৰ সহযোগিতা সম্প্ৰসাৰণ আৰু বাংলাদেশৰ সংখ্যালঘুসকলৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰাটো দুয়োখন চৰকাৰৰ স্বাৰ্থ ।
নিৰ্বাচনৰ পূৰ্বে অন্তৱৰ্তীকালীন চৰকাৰৰ সময়ছোৱাতো বাংলাদেশৰ ভিতৰত প্ৰতিষ্ঠানিক বিভাজন উন্মোচিত হৈছিল । ইউনুছৰ নেতৃত্বত গঠিত অন্তৱৰ্তীকালীন প্ৰশাসনৰ সময়ত গণ হিংসা, সংখ্যালঘুৰ ওপৰত আক্ৰমণ আৰু প্ৰশাসনিক বিভাজনৰ পৰিঘটনাই স্থিতিশীলতাৰ বাবে জনসাধাৰণৰ দাবী আৰু অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছিল । সেয়েহে বি এন পি শাসনলৈ অহা যিমানেই শৃংখলা আৰু অৰ্থনৈতিক গতিশীলতা পুনৰুদ্ধাৰৰ বিষয়, সিমানেই ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনৰো বিষয় । ঢাকাৰ বাবে ভাৰতৰ সৈতে সুস্থিৰ সম্পৰ্ক সেই সমস্যা সমাধানৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয় । বাণিজ্যৰ প্ৰবাহ, শক্তি যোগান আৰু আঞ্চলিক সংযোগ প্ৰকল্প এই সকলোবোৰ ইয়াৰ বৃহত্তম প্ৰতিবেশী দেশৰ সৈতে গঠনমূলক সংযোগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল ।
ভাৰতৰ বাবে বাংলাদেশৰ নতুন ৰাজনৈতিক বিন্যাসৰ প্ৰতি সংঘাতপূৰ্ণ পন্থা গ্ৰহণ কৰাটো বিপৰীতমুখী হ'ব । বি এন পি চৰকাৰৰ সৈতে স্থায়ী প্ৰতিষ্ঠানিক সংযোগৰ লগতে স্পৰ্শকাতৰ সীমান্ত অঞ্চলৰ উন্নয়নৰ তীক্ষ্ণ নিৰীক্ষণে অধিক ফলপ্ৰসূ পথ দেখুৱাব । অৰ্থনৈতিক আন্তঃনিৰ্ভৰশীলতা আৰু মানুহৰ মাজত সম্পৰ্ক এই সম্পৰ্কৰ আটাইতকৈ স্থায়ী আধাৰ হৈয়েই আছে ।
অধিক স্বাভাৱিক, অধিক জটিল
বছৰ বছৰ ধৰি একদলীয় আধিপত্যৰ অন্তত এতিয়া বাংলাদেশে প্ৰতিযোগিতামূলক ৰাজনীতিৰ এক পৰ্যায়ত প্ৰৱেশ কৰিছে । ইয়াৰ জাতীয় সংসদ (সংসদ)ত শক্তিশালী কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু আত্মবিশ্বাসী ইছলামিক বিৰোধীৰ বহল মতাদৰ্শগত বৰ্ণালী প্ৰতিফলিত হয় । আৱামি লীগ এতিয়াও একাষৰীয়া, যাৰ ৰাজনৈতিক ভৱিষ্যৎ অনিশ্চিত হৈয়ে আছে । এই বহুবাদে দ্বিপাক্ষিক সংযোগক অধিক জটিল কৰি তুলিলেও কিন্তু অধিক স্বাভাৱিক কৰি তুলিব ।
ভাৰত আৰু বাংলাদেশৰ নেতাসকলে ব্যক্তিগত সম্পৰ্কতকৈ ভূগোল, বাণিজ্য, প্ৰব্ৰজন আৰু নিৰাপত্তাৰ চিন্তাৰে গাঁথনিগত বাস্তৱতাৰ দ্বাৰা অধিক গঢ় দিয়া সম্পৰ্কৰ দিশত আগবাঢ়ি যোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে । ভাৰতৰ কাম হ'ব পৰিস্থিতিৰ লগত খাপ খুৱাই আগবঢ়া । বাংলাদেশৰ বাবে প্ৰত্যাহ্বানটো হ'ল ঘৰুৱা ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তন যাতে কৌশলগত সমস্যালৈ পৰিণত নহয় ।
২০২৬ চনৰ জনতাৰ ৰায় ঢাকাত চৰকাৰ সলনি হোৱাতকৈও অধিক । ই ভাৰত-বাংলাদেশৰ সম্পৰ্কত অধিক জটিল পৰ্যায়ৰ আৰম্ভণিৰ সংকেত দিয়ে, যিটো গণতান্ত্ৰিক মন্থন, মতাদৰ্শগত বৈচিত্ৰ্য আৰু সীমান্তৰ স্থায়ী সংবেদনশীলতাৰ দ্বাৰা সংজ্ঞায়িত । এই পৰ্যায়টো অতিক্ৰম কৰিবলৈ হ'লে কৌশলগত ধৈৰ্য্য, ৰাজনৈতিক স্পষ্টতা আৰু পুৰণি চিন্তাধাৰাৰ বাহিৰত আগবাঢ়ি দুয়োপক্ষৰ ইচ্ছাৰ প্ৰয়োজন হ'ব ।
লগতে পঢ়ক :তাৰিক ৰহমানৰ শপতগ্ৰহণ অনুষ্ঠানত ভাৰতক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিব ওম বিৰলাই
